ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ନ ତତ୍ର ଵଞ୍ଚକୋ ନେର୍ଷ୍ଯା ନ ସ୍ତେନା ନ ଭଯଂ ତଥା। ନିଗ୍ରହୋ ନ ଚ ଦଣ୍ଡୋଽସ୍ତି ନ ଲୋଭୋ ନ ପରିଗ୍ରହଃ ।। ୪୯.

ସେଠାରେ କୌଣସି ଠକେଇବା, ଇର୍ଷ୍ୟା, ଚୋରି, କିମ୍ବା ଭୟ ନାହିଁ। ଦମନ, ଦଣ୍ଡ, ଲୋଭ କିମ୍ବା ସଂଗ୍ରହ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।

ସତ୍ଯାନୃତଂ ନ ତତ୍ରାସ୍ତି ଧର୍ମାଧର୍ମୌ ତଥୈଵ ଚ। ଵର୍ଣାଶ୍ରମାଣାଂ ଵାର୍ତ୍ତା ଵା ପାଶୁପାଲ୍ଯଂ ଵଣିକ୍କ୍ରିଯା ।। ୪୯.

ସେଠାରେ ସତ୍ୟ କିମ୍ବା ମିଥ୍ୟା, ଧର୍ମ କିମ୍ବା ଅଧର୍ମ ନାହିଁ। ଜାତି-ଆଶ୍ରମର କଥା, ପଶୁପାଳନ କିମ୍ବା ବ୍ୟାପାର ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।

ତ୍ରଯୀ ଵିଦ୍ଯା ଦଣ୍ଡନୀତିଃ ଶୁଶ୍ରୂଷା ଶଲ୍ଯମେଵ ଚ। ଵର୍ଷଦ୍ଵଯେ ସର୍ଵମେତତ୍ ପୁଷ୍କରସ୍ଯ ନ ଵିଦ୍ଯତେ ।। ୪୯.

ତିନି ପ୍ରକାର ବେଦ, ଦଣ୍ଡନୀତି, ସେବା କିମ୍ବା ଶଲ୍ୟଚିକିତ୍ସା—ଏହି ସବୁ ପୁଷ୍କରର ଏହି ଦୁଇ ଅଞ୍ଚଳରେ ନାହିଁ।

ନ ତତ୍ର ନଦ୍ଯୋ ଵର୍ଷଞ୍ଚ ଶୀତୋଷ୍ଣଂ ଵା ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ଉଦ୍ଭିଜ୍ଜାନ୍ଯୁଦକାନ୍ଯତ୍ର ଗିରିପ୍ରସ୍ରଵଣାନି ଚ ।। ୪୯.

ସେଠାରେ କୌଣସି ନଦୀ, ବର୍ଷା, ଠଣ୍ଡା କିମ୍ବା ଗରମ ନାହିଁ; ସେଠାରେ ପାଣି ମାଟି ଭିତରୁ ବା ପାହାଡ଼ର ଝରଣାରୁ ବାହାରିଥାଏ।

ଉତ୍ତରାଣାଂ କୁରୂଣାଞ୍ଚ ତୁଲ୍ଯକାଲୋ ଜନଃ ସଦା। ସର୍ଵତ୍ର ସୁସୁଖସ୍ତତ୍ର ଜରାକ୍ଲମଵିଵର୍ଜିତଃ ।। ୪୯.

ଉତ୍ତର କୁରୁ ଦେଶର ଲୋକମାନେ ସବୁବେଳେ ସମାନ ଋତୁ ଅନୁଭବନ୍ତି; ସେଠାରେ ସମସ୍ତେ ବହୁତ ସୁଖରେ ବସିବା କରନ୍ତି, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ କ୍ଲାନ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ।

ଇତ୍ଯେଷ ଧାତକୀଖଣ୍ଡୋ ମହାଵୀତେ ତଥୈଵ ଚ । ଆନୁପୂର୍ଵ୍ଯାଦ୍ଵିଧିଃ କୃତ୍ସ୍ନଃ ପୁଷ୍କରସ୍ଯ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ ।। ୪୯.

ଏହିଭଳି ଧାତକୀ ଖଣ୍ଡ ଏବଂ ମହାବୀତ ଅଞ୍ଚଳ ବିଷୟରେ କ୍ରମକ୍ରମେ ପୁଷ୍କର ଦ୍ୱୀପର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିବରଣୀ କହାଯାଇଛି।

ସ୍ଵାଦୂଦକେନୋଦଧିନା ପୁଷ୍କରଃ ପରିଵାରିତଃ। ଵିସ୍ତରାନ୍ମଣ୍ଡଲାଚ୍ଚୈଵ ପୁଷ୍କରସ୍ଯ ତଥୈଵ ଚ ।। ୪୯.

ପୁଷ୍କର ଦ୍ୱୀପ ମିଠା ପାଣି ଓ ସାଗର ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଛି; ଏହାର ମଣ୍ଡଳ ଆକୃତି ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଅଟୁଟ।

ଏଵଂ ଦ୍ଵୀପାଃ ସମୁଦ୍ରୈସ୍ତୁ ସପ୍ତ ସପ୍ତଭିରାଵୃତାଃ। ଦ୍ଵୀପସ୍ଯାନନ୍ତରୋ ଯସ୍ତୁ ସମୁଦ୍ରସ୍ତୁ ସମନ୍ତତଃ ।। ୪୯.

ଏଭଳି ସାତି ଦ୍ୱୀପ ସାତି ସାଗର ଦ୍ୱାରା ଚାରିପଟେ ଘେରାଯାଇଛି; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦ୍ୱୀପ ପାଖରେ ଥିବା ସାଗର ତାହାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚାରିପଟେ ଆବୃତ କରିଛି।

ଏଵଂ ଦ୍ଵୀପସମୁଦ୍ରାଣାଂ ଵୃଦ୍ଧିର୍ଜ୍ଞେଯା ପରସ୍ପରାତ୍। ଅପାଞ୍ଚୈଵ ସମୁଦ୍ରେକାତ୍ ସମୁଦ୍ରା ଇତି ସଂଜ୍ଞିତାଃ ।। ୪୯.

ଏହିପରି ଦ୍ୱୀପ ଓ ସାଗରମାନଙ୍କର ବୃଦ୍ଧି ପରସ୍ପରରୁ ହୁଏ ବୋଲି ବୁଝିବାକୁ ହୁଏ; ସାଗର ପରେ ଯେଉଁ ପାଣି ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ 'ସାଗର' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଋଷଯୋ ନିଵସନ୍ତ୍ଯସ୍ମିନ୍ ପ୍ରଜା ଯସ୍ମାଚ୍ଚତୁର୍ଵିଧାଃ। ତସ୍ମାଦ୍ଵର୍ଷମିତି ପ୍ରୋକ୍ତଂ ପ୍ରଜାନାଂ ସୁଖଦନ୍ତୁ ତତ୍ ।। ୪୯.

ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ଋଷିମାନେ ବସିଥାନ୍ତି, ଏଠାରେ ଚାରି ପ୍ରକାରର ଲୋକ ଅଛନ୍ତି; ଏହିକାରଣରୁ ଏହାକୁ 'ବର୍ଷ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହା ଏଠାରେ ଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କୁ ସୁଖ ଦେଇଥାଏ।

ଋଷ ଇତ୍ଯେଵ ଋଷଯଃ ଵୃଷଃ ଶକ୍ତିପ୍ରବନ୍ଧନେ। ଇତି ପ୍ରବନ୍ଧନାତ୍ ସିଦ୍ଧଂ ଵର୍ଷତ୍ଵଂ ତେନ ତେଷୁ ତତ୍ ।। ୪୯.

'ଋଷ' ମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ଋଷିମାନେ; 'ବୃଷ' ମାନେ ଶକ୍ତିର ବନ୍ଧନ; ଏହି ସମ୍ପର୍କରୁ ସେଠାରେ 'ବର୍ଷ' ଭାବ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଛି।

ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷେ ଚନ୍ଦ୍ରଵୃଦ୍ଧୌ ସମୁଦ୍ରଃ ପୂର୍ଯତେ ତଦା। ପ୍ରକ୍ଷୀଯମାଣେ ବହୁଲେ କ୍ଷୀଯତେଽସ୍ତମିତେ ଖଗେ ।। ୪୯.

ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଚନ୍ଦ୍ର ବଢ଼ିବା ସମୟରେ ସାଗର ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ; କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ ଚନ୍ଦ୍ର କମିବା ଓ ଅସ୍ତ ହେବା ସମୟରେ ସାଗର କମିଯାଏ।

ଆପୂର୍ଯମାଣେ ଉଦଧିଃ ସ୍ଵତ ଏଵାଭିପୂର୍ଯତେ। ତତୋଽପକ୍ଷୀଯମାଣେଽପି ସ୍ଵାତ୍ମନୈଵାପକୃଷ୍ଯତେ ।। ୪୯.

ସାଗର ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉଥିବାବେଳେ ସେ ନିଜେ ନିଜେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ; ପରେ କମିବାବେଳେ ମଧ୍ୟ ସେ ନିଜ ଗୁଣରେ ହିଁ ହ୍ରାସ ପାଏ।

ଉଖାସ୍ଥମଗ୍ନିସଂଯୋଗାତ୍ ଜଲମୁଦ୍ରିଚ୍ଯତେ ଯଥା। ତଥା ମହୋଦଧିଗତଂ ତୋଯମୁଦ୍ରିଚ୍ଯତେ ତତଃ ।। ୪୯.

ଯେପରି ଉଖାରେ ଅଗ୍ନି ସଂଯୋଗରେ ପାଣି ବାଷ୍ପ ହୁଏ, ସେପରି ବଡ଼ ସାଗରରେ ଥିବା ପାଣି ମଧ୍ୟ ବାଷ୍ପ ହୋଇଯାଏ।

ଅନ୍ଯୂନାହ୍ଯତିରିକ୍ତାଶ୍ଚ ଵର୍ଦ୍ଧନ୍ତ୍ଯାପୋ ହ୍ରସନ୍ତି ଚ। ଉଦଯାସ୍ତମିତୈଶ୍ଚେନ୍ଦୋଃ ପକ୍ଷଯୋଃ ଶୁକ୍ଲକୃଷ୍ଣଯୋଃ। କ୍ଷଯଵୃଦ୍ଧିରେଵମୁଦଧେଃ ସୋମଵୃଦ୍ଧିକ୍ଷଯାତ୍ପୁନଃ ।। ୪୯.

ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତମୟ, ଶୁକ୍ଳ ଓ କୃଷ୍ଣ ପକ୍ଷରେ ପାଣି ବେଶି କିମ୍ବା କମିଯାଏ; ଏଭଳି ସାଗରର ବୃଦ୍ଧି ଓ ହ୍ରାସ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବଢ଼ିବା ଓ କମିବା ସହିତ ହୁଏ।

ଦଶୋତ୍ତରାଣି ପଞ୍ଚୈଵ ଅଙ୍ଗୁଲୀନାଂ ଶତାନି ତୁ। ଅପାଂ ଵୃଦ୍ଧିଃ କ୍ଷଯୋ ଦୃଷ୍ଟଃ ସମୁଦ୍ରାଣାନ୍ତୁ ପର୍ଵସୁ ।। ୪୯.

ସାଗରମାନଙ୍କ ଯୋଗସ୍ଥଳରେ ପାଣିର ବୃଦ୍ଧି ଓ ହ୍ରାସ ଦେଖାଯାଏ, ଯାହା ଦଶ ଓ ପଞ୍ଚ ମିଶି ଏକଶେ ପନ୍ଦର ଆଙ୍ଗୁଠି ପରିମାଣ।

ଦ୍ଵିରାପତ୍ଵାତ୍ ସ୍ମୃତା ଦ୍ଵୀପାଃ ସର୍ଵତଶ୍ଚୋଦକାଵୃତାଃ। ଉଦକସ୍ଯାଧାନଂ ଯସ୍ମାଚ୍ଚ ତସ୍ମାଦୁଦଧିରୁଚ୍ଯତେ ।। ୪୯.

ଦ୍ୱୀପମାନେ ସବୁଦିଗରୁ ପାଣିରେ ଘେରାଯାଇଥିବାରୁ ସେମାନେ 'ଦ୍ୱୀପ' ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ; ଏଠାରେ ପାଣି ଥିବାରୁ ଏହାକୁ 'ସାଗର' ବୋଲାଯାଏ।

ଅପର୍ଵାଣସ୍ତୁ ଗିରଯଃ ପର୍ଵଭିଃ ପର୍ଵତାଃ ସ୍ମୃତାଃ । ପ୍ଲକ୍ଷଦ୍ଵୀପେ ତୁ ଗୋମେଦଃ ପର୍ଵତସ୍ତେନ ଚୋଚ୍ଯତେ ।। ୪୯.

ଯେ ପାହାଡ଼ ଯୋଗସ୍ଥଳରେ ନୁହଁନ୍ତି, ସେମାନେ 'ପାହାଡ଼' ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ; ଯେଉଁଠି ଯୋଗସ୍ଥଳ ଅଛି, ସେଠାରେ 'ପାହାଡ଼ମାଳା' କୁହାଯାଏ; ପ୍ଲକ୍ଷ ଦ୍ୱୀପରେ ଗୋମେଦ ପାହାଡ଼ ଏହି ନାମରେ ପରିଚିତ।

ଶାଲ୍ମଲିଃ ଶାଲ୍ମଲଦ୍ଵୀପେ ପୂଜ୍ଯତେ ଚ ମହାଦ୍ରୁମାଃ। କୁଶଦ୍ଵୀପେ କୁଶସ୍ତମ୍ବସ୍ତସ୍ଯ ନାମ୍ନା ସ ଉଚ୍ଯତେ ।। ୪୯.

ଶାଲ୍ମଳି ଦ୍ୱୀପରେ ଶାଲ୍ମଳି ଗଛକୁ ବଡ଼ ଗଛ ଭାବେ ପୂଜା କରାଯାଏ; କୁଶ ଦ୍ୱୀପରେ କୁଶ ଗଛକୁ ଏହି ନାମରେ ଡାକାଯାଏ।

କ୍ରୌଞ୍ଚଦ୍ଵୀପେ ଗିରିଃ କ୍ରୌଞ୍ଚୋ ମଧ୍ଯେ ଜନପଦସ୍ଯ ହ। ଶକଦ୍ଵୀପେ ଦ୍ରୁମଃ ଶାକସ୍ତସ୍ଯ ନାମ୍ନା ସ ଉଚ୍ଯତେ ।। ୪୯.

କ୍ରଉଞ୍ଚ ଦ୍ୱୀପରେ କ୍ରଉଞ୍ଚ ପାହାଡ଼ ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ମଧ୍ୟରେ ଅଛି; ଶାକ ଦ୍ୱୀପରେ ଶାକ ଗଛକୁ ଏହି ନାମରେ ଡାକାଯାଏ।

ନ୍ଯଗ୍ରୋଧଃ ପୁଷ୍କରଦ୍ଵୀପେ ତତ୍ର ତୈଃ ସ ନମସ୍କୃତଃ। ମହାଦେଵଃ ପୁଷ୍କରେ ତୁ ବ୍ରହ୍ମା ତ୍ରିଭୁଵନେଶ୍ଵରଃ ।। ୪୯.

ପୁଷ୍କର ଦ୍ୱୀପରେ ନ୍ୟଗ୍ରୋଧ (ବଟ) ଗଛକୁ ସେଠାରେ ଲୋକମାନେ ପ୍ରଣାମ କରନ୍ତି; ପୁଷ୍କରରେ ମହାଦେବ ଓ ବ୍ରହ୍ମା, ତିନି ଲୋକର ନାଥ, ପୂଜିତ।

ତସ୍ମିନ୍ନିଵସତି ବ୍ରହ୍ମା ସାଧ୍ଯୈଃ ସାର୍ଦ୍ଧଂ ପ୍ରଜାପତିଃ। ଉପାସତେ ତତ୍ର ଦେଵାସ୍ତ୍ରଯସ୍ତ୍ରିଂଶନ୍ମହର୍ଷିଭିଃ। ସ ତତ୍ର ପୂଜ୍ଯତେ ଚୈଵ ଦେଵୈର୍ଦେଵୋତ୍ତମୋତ୍ତମଃ ।। ୪୯.

ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା, ସାଧ୍ୟମାନେ ସହିତ ପ୍ରଜାପତି ରହୁଛନ୍ତି। ତିରିଶି ତିନି ଦେବତା ଓ ମହାଋଷିମାନେ ତାଙ୍କୁ ସେଠି ପୂଜା କରନ୍ତି। ସେଠି ଦେବମାନେ ତାଙ୍କୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଦେବ ଭାବେ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି।

ଜମ୍ବୂଦ୍ଵୀପାତ୍ପ୍ରଵର୍ତ୍ତନ୍ତେ ରତ୍ନାନି ଵିଵିଧାନି ଚ। ଦ୍ଵୀପେଷୁ ତେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ପ୍ରଜାନାଂ ହି କ୍ରମାସ୍ତ୍ଵିହ ।। ୪୯.

ଜମ୍ବୁଦ୍ବୀପରୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ମଣିମାଣିକ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ସେଇ ସମସ୍ତ ଦ୍ବୀପରେ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କର ବଢ଼ିବା ଅନୁକ୍ରମ ରହିଛି।

ସର୍ଵସୋ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯେଣ ସତ୍ଯେନ ଚ ଦମେନ ଚ। ଆରୋଗ୍ଯାଯୁଃପ୍ରମାଣାଦ୍ଧି ଦ୍ଵିଗୁଣଞ୍ଚ ସମନ୍ତତଃ ।। ୪୯.

ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ସତ୍ୟବାଦୀ ଓ ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଶରୀର ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଓ ଆୟୁଷ୍ୟ ଦୁଇଗୁଣା ହୁଏ।

ଏତସ୍ମିନ୍ ପୁଷ୍କରଦ୍ଵୀପେ ଯଦୁକ୍ତଂ ଵର୍ଷକଦ୍ଵଯମ୍। ଗୋପାଯତି ପ୍ରଜାସ୍ତତ୍ର ସ୍ଵଯଂ ସଜ୍ଜନମଣ୍ଡିତାଃ ।। ୪୯.

ଏହି ପୁଷ୍କର ଦ୍ବୀପରେ, ଯେପରି ବର୍ଣ୍ଣନା ହୋଇଛି, ଦୁଇଟି ଭାଗକୁ ସେଠିର ପ୍ରଜାମାନେ ନିଜେ ନିଜେ ସୁରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ସେଠି ସଦ୍ଗୁଣୀ ଲୋକମାନେ ରହନ୍ତି।

ଈଶ୍ଵରୋ ଦଣ୍ଡମୁଦ୍ଯମ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମା ତ୍ରିଭୁଵନେଶ୍ଵରଃ। ସଵିଷ୍ଣୁଃ ସଶିଵୋ ଦେଵଃ ସପିତା ସପିତାମହଃ ।। ୪୯.

ଈଶ୍ୱର ଦଣ୍ଡ ଉଠାଇ ରହିଛନ୍ତି, ସେ ହେଉଛନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମା, ତିନି ଭୁବନର ସ୍ୱାମୀ। ସେ ଙ୍କ ସହିତ ବିଷ୍ଣୁ, ଶିବ, ଦେବତାମାନେ, ପିତୃମାନେ ଓ ପ୍ରପିତାମାହମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।

ଭୋଜନଞ୍ଚାପ୍ରଯତ୍ନେନ ତତ୍ର ସ୍ଵଯମୁପସ୍ଥିତମ୍ । ଷଡ୍ରସଂ ସୁମହାଵୀର୍ଯଂ ଭୁଞ୍ଜତେ ଚ ପ୍ରଜାଃ ସଦା ।। ୪୯.

ସେଠି ଖାଦ୍ୟ ନିଜେ ନିଜେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, କୌଣସି ପ୍ରୟାସ ଦରକାର ନାହିଁ। ପ୍ରଜାମାନେ ସଦା ଏହି ଛଅ ରସର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଖାଦ୍ୟ ଭୋଜନ କରନ୍ତି।

ପରେଣ ପୁଷ୍କରସ୍ଯାଥ ଆଵୃତ୍ଯା ଯଃ ସ୍ଥିତୋ ମହାନ୍ । ସ୍ଵାଦୂଦକଃ ସମୁଦ୍ରସ୍ତୁ ସମନ୍ତାତ୍ପରିଵେଷ୍ଟିତଃ ।। ୪୯.

ପୁଷ୍କର ଦ୍ବୀପର ପାରେ, ସେଉଁଠି ଏକ ବଡ଼ ମିଠା ପାଣିର ସମୁଦ୍ର ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଘେରି ରହିଛି।

ପରେଣ ତସ୍ଯ ମହତୀ ଦୃଶ୍ଯତେ ଲୋକ ସଂସ୍ଥିତିଃ। କାଞ୍ଚନୀ ଦ୍ଵିଗୁଣା ଭୂମିଃ ସର୍ଵା ଚୈକଶିଲୋପମା ।। ୪୯.

ତାହା ପରେ ଏକ ବିଶାଳ ଅଞ୍ଚଳ ଦେଖାଯାଏ, ଯାହା ଲୋକମାନଙ୍କର ବାସସ୍ଥାନ। ସେଇ ସୁନା ଭୂମି ଦୁଇଗୁଣା ବଡ଼ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ ପଥର ପରି ଦେଖାଯାଏ।