ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ପୁଷ୍କରେ ପର୍ଵତଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଏକ ଏଵ ମହାଶିଲଃ। ଚିତ୍ରୈ ର୍ମଣିମଯୈଃ ଶୀଲୈଃ ଶିଖରୈସ୍ତୁ ସମୁଚ୍ଛ୍ରିତୈଃ ।। ୪୯.

ପୁଷ୍କର ଉପରେ ଏକ ମାତ୍ର ଶ୍ରୀମୟ ଏବଂ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ଅଛି, ଯାହା ଏକ ମହାନ ଶିଳାରୁ ଗଠିତ, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ମଣିମାଣିକ୍ୟର ଶିଖର ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ।

ଦ୍ଵୀପସ୍ଯ ତସ୍ଯ ପୂର୍ଵାର୍ଦ୍ଧେ ଚିତ୍ରସାନୁଃ ସ୍ଥିତୋ ମହାନ୍। ପରିମଣ୍ଡଲସହସ୍ରାଣି ଵିସ୍ତୀର୍ଣଃ ପଞ୍ଚଵିଂଶତିଃ ।। ୪୯.

ସେଇ ଦ୍ୱୀପର ପୂର୍ବାର୍ଦ୍ଧରେ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ଚିତ୍ରସାନୁ ଅଛି, ଯାହା ପ୍ରାୟ ପଚିଶ ହଜାର ଯୋଜନା ଚଉଁଡ଼ାରେ ବିସ୍ତୃତ।

ଊର୍ଦ୍ଦ୍ଵଞ୍ଚୈଵ ଚତୁସ୍ତ୍ରିଶତ୍ସହସ୍ରାଣି ସମାଚିତଃ। ଦ୍ଵୀପାର୍ଦ୍ଧସ୍ଯ ପରିସ୍ତୋମଃ ପର୍ଵତୋ ମାନସୋତ୍ତମଃ ।। ୪୯.

ଏହା ଉପରକୁ ଚଉଁତିସ ହଜାର ଯୋଜନା ଉଁଚା, ଏହି ପାହାଡ଼ ମାନସ ଦ୍ୱୀପର ଅର୍ଦ୍ଧ ଅଞ୍ଚଳର ସୀମା ଗଠନ କରେ।

ସ୍ଥିତୋ ଵେଲାସମୀପେ ତୁ ନଵଚନ୍ଦ୍ର ଇଵୋଦିତଃ। ଯୋଜନାନାଂ ସହସ୍ରାଣି ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ପଞ୍ଚଶଦୁଚ୍ଛ୍ରିତଃ ।। ୪୯.

ଏହା ସମୁଦ୍ରତଟ ନିକଟରେ ଥିବା ନୂତନ ଚନ୍ଦ୍ରକଳା ପରି ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ପଞ୍ଚାଶି ହଜାର ଯୋଜନା ଉଁଚାକୁ ଉଠିଛି।

ତାଵଦେଵ ସ ଵିସ୍ତୀର୍ଣଃ ସର୍ଵତଃ ପରିମଣ୍ଡଲଃ। ସ ଏଵଂ ଦ୍ଵୀପପଶ୍ଚାର୍ଦ୍ଧେ ମାନସଃ ପୃଥିଵୀଧରଃ ।। ୪୯.

ଏହା ଯେତେ ଉଁଚା, ସେତେ ଚଉଁଡ଼ା, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଗୋଲାକାର। ଏହିପରି ଭାବରେ ଦ୍ୱୀପର ପଶ୍ଚିମାର୍ଦ୍ଧରେ ମାନସ ପାହାଡ଼ ଅଛି, ଯାହା ପୃଥିବୀକୁ ଧାରଣ କରେ।

ଏକ ଏଵ ମହାସାନୁଃ ସନ୍ନିଵେଶାଦ୍ଦ୍ଵିଧା କୃତଃ। ସ୍ଵାଦୂଦକେନୋଦଧିନା ସର୍ଵତଃ ପରିଵାରିତଃ ।। ୪୯.

ଏଠାରେ ଏକ ମାତ୍ର ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ଅଛି, ଯାହା ବିଭିନ୍ନ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ। ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଏହା ମିଠା ପାଣିର ସାଗର ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଛି।

ପୁଷ୍କରଦ୍ଵୀପଵିସ୍ତାରାଦ୍ଵିସ୍ତୀର୍ଣୋଽସୌ ସମନ୍ତତଃ। ତସ୍ମିନ୍ ଦ୍ଵୀପେ ସ୍ମୃତୌ ଦ୍ଵୌ ତୁ ପୁଣ୍ଯୌ ଜନପଦୌ ଶୁଭୌ। ଅଭିତୋ ମାନସସ୍ଯାଥ ପର୍ଵତସ୍ଯାନୁମଣ୍ଡଲୌ ।। ୪୯.

ପୁଷ୍କର ଦ୍ୱୀପର ଚଉଁଡ଼ାଠାରୁ ବଡ଼ ହୋଇ, ଏହା ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବିସ୍ତାରିତ। ସେଠାରେ ଦୁଇଟି ପୁଣ୍ୟ ଓ ଶୁଭ୍ର ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି, ଯାହା ମାନସ ପାହାଡ଼କୁ ଦୁଇ ପଟେ ଘେରିଛି।

ମହାଵୀତନ୍ତୁ ଯଦ୍ଵର୍ଷଂ ବାହ୍ଯତୋ ମାନସସ୍ଯ ତତ୍। ତସ୍ଯୈଵାଭ୍ଯନ୍ତରେ ଯତ୍ତୁ ଧାତକୀଖଣ୍ଡମୁଚ୍ଯତେ ।। ୪୯.

ମାନସ ପାହାଡ଼ର ବାହାରେ ଯେଉଁ ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି, ତାହାକୁ ମହାବୀତନ୍ତୁ କୁହାଯାଏ। ଏହାର ଭିତରେ ଯେଉଁଠି ଅଛି, ସେଠାକୁ ଧାତକୀଖଣ୍ଡ କୁହାଯାଏ।

ଦଶଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ତତ୍ର ଜେଵନ୍ତି ମାନଵାଃ। ଆରୋଗ୍ଯସୁଖଭୂଯିଷ୍ଠା ମାନସୀଂ ସିଦ୍ଧିମାସ୍ଥିତାଃ ।। ୪୯.

ସେଠାରେ ମାନବମାନେ ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବଞ୍ଚନ୍ତି, ସେମାନେ ଆରୋଗ୍ୟ ଓ ସୁଖରେ ପ୍ରଚୁର ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ମନର ସିଦ୍ଧିରେ ଅବସ୍ଥିତ।

ସମମାଯୁଶ୍ଚ ରୂପଞ୍ଚ ତସ୍ମିନ୍ ଵର୍ଷଦ୍ଵଯେ ସ୍ଥିତମ୍। ଅଧମୋତ୍ତମୌ ନ ତେଷ୍ଵାସ୍ତାଂ ତୁଲ୍ଯାସ୍ତେ ରୂପଶୀଲତଃ ।। ୪୯.

ସେଇ ଦୁଇ ଅଞ୍ଚଳରେ ଆୟୁ ଓ ରୂପ ସମାନ। ସେଠାରେ କୌଣସି ଉଚ୍ଚ-ନିଚ୍ଚ ନାହିଁ, ସମସ୍ତେ ରୂପ ଓ ଚରିତ୍ରରେ ସମାନ।

ନ ତତ୍ର ଵଞ୍ଚକୋ ନେର୍ଷ୍ଯା ନ ସ୍ତେନା ନ ଭଯଂ ତଥା। ନିଗ୍ରହୋ ନ ଚ ଦଣ୍ଡୋଽସ୍ତି ନ ଲୋଭୋ ନ ପରିଗ୍ରହଃ ।। ୪୯.

ସେଠାରେ କୌଣସି ଠକେଇବା, ଇର୍ଷ୍ୟା, ଚୋରି, କିମ୍ବା ଭୟ ନାହିଁ। ଦମନ, ଦଣ୍ଡ, ଲୋଭ କିମ୍ବା ସଂଗ୍ରହ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।

ସତ୍ଯାନୃତଂ ନ ତତ୍ରାସ୍ତି ଧର୍ମାଧର୍ମୌ ତଥୈଵ ଚ। ଵର୍ଣାଶ୍ରମାଣାଂ ଵାର୍ତ୍ତା ଵା ପାଶୁପାଲ୍ଯଂ ଵଣିକ୍କ୍ରିଯା ।। ୪୯.

ସେଠାରେ ସତ୍ୟ କିମ୍ବା ମିଥ୍ୟା, ଧର୍ମ କିମ୍ବା ଅଧର୍ମ ନାହିଁ। ଜାତି-ଆଶ୍ରମର କଥା, ପଶୁପାଳନ କିମ୍ବା ବ୍ୟାପାର ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।

ତ୍ରଯୀ ଵିଦ୍ଯା ଦଣ୍ଡନୀତିଃ ଶୁଶ୍ରୂଷା ଶଲ୍ଯମେଵ ଚ। ଵର୍ଷଦ୍ଵଯେ ସର୍ଵମେତତ୍ ପୁଷ୍କରସ୍ଯ ନ ଵିଦ୍ଯତେ ।। ୪୯.

ତିନି ପ୍ରକାର ବେଦ, ଦଣ୍ଡନୀତି, ସେବା କିମ୍ବା ଶଲ୍ୟଚିକିତ୍ସା—ଏହି ସବୁ ପୁଷ୍କରର ଏହି ଦୁଇ ଅଞ୍ଚଳରେ ନାହିଁ।

ନ ତତ୍ର ନଦ୍ଯୋ ଵର୍ଷଞ୍ଚ ଶୀତୋଷ୍ଣଂ ଵା ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ଉଦ୍ଭିଜ୍ଜାନ୍ଯୁଦକାନ୍ଯତ୍ର ଗିରିପ୍ରସ୍ରଵଣାନି ଚ ।। ୪୯.

ସେଠାରେ କୌଣସି ନଦୀ, ବର୍ଷା, ଠଣ୍ଡା କିମ୍ବା ଗରମ ନାହିଁ; ସେଠାରେ ପାଣି ମାଟି ଭିତରୁ ବା ପାହାଡ଼ର ଝରଣାରୁ ବାହାରିଥାଏ।

ଉତ୍ତରାଣାଂ କୁରୂଣାଞ୍ଚ ତୁଲ୍ଯକାଲୋ ଜନଃ ସଦା। ସର୍ଵତ୍ର ସୁସୁଖସ୍ତତ୍ର ଜରାକ୍ଲମଵିଵର୍ଜିତଃ ।। ୪୯.

ଉତ୍ତର କୁରୁ ଦେଶର ଲୋକମାନେ ସବୁବେଳେ ସମାନ ଋତୁ ଅନୁଭବନ୍ତି; ସେଠାରେ ସମସ୍ତେ ବହୁତ ସୁଖରେ ବସିବା କରନ୍ତି, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ କ୍ଲାନ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ।

ଇତ୍ଯେଷ ଧାତକୀଖଣ୍ଡୋ ମହାଵୀତେ ତଥୈଵ ଚ । ଆନୁପୂର୍ଵ୍ଯାଦ୍ଵିଧିଃ କୃତ୍ସ୍ନଃ ପୁଷ୍କରସ୍ଯ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ ।। ୪୯.

ଏହିଭଳି ଧାତକୀ ଖଣ୍ଡ ଏବଂ ମହାବୀତ ଅଞ୍ଚଳ ବିଷୟରେ କ୍ରମକ୍ରମେ ପୁଷ୍କର ଦ୍ୱୀପର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିବରଣୀ କହାଯାଇଛି।

ସ୍ଵାଦୂଦକେନୋଦଧିନା ପୁଷ୍କରଃ ପରିଵାରିତଃ। ଵିସ୍ତରାନ୍ମଣ୍ଡଲାଚ୍ଚୈଵ ପୁଷ୍କରସ୍ଯ ତଥୈଵ ଚ ।। ୪୯.

ପୁଷ୍କର ଦ୍ୱୀପ ମିଠା ପାଣି ଓ ସାଗର ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଛି; ଏହାର ମଣ୍ଡଳ ଆକୃତି ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଅଟୁଟ।

ଏଵଂ ଦ୍ଵୀପାଃ ସମୁଦ୍ରୈସ୍ତୁ ସପ୍ତ ସପ୍ତଭିରାଵୃତାଃ। ଦ୍ଵୀପସ୍ଯାନନ୍ତରୋ ଯସ୍ତୁ ସମୁଦ୍ରସ୍ତୁ ସମନ୍ତତଃ ।। ୪୯.

ଏଭଳି ସାତି ଦ୍ୱୀପ ସାତି ସାଗର ଦ୍ୱାରା ଚାରିପଟେ ଘେରାଯାଇଛି; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦ୍ୱୀପ ପାଖରେ ଥିବା ସାଗର ତାହାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚାରିପଟେ ଆବୃତ କରିଛି।

ଏଵଂ ଦ୍ଵୀପସମୁଦ୍ରାଣାଂ ଵୃଦ୍ଧିର୍ଜ୍ଞେଯା ପରସ୍ପରାତ୍। ଅପାଞ୍ଚୈଵ ସମୁଦ୍ରେକାତ୍ ସମୁଦ୍ରା ଇତି ସଂଜ୍ଞିତାଃ ।। ୪୯.

ଏହିପରି ଦ୍ୱୀପ ଓ ସାଗରମାନଙ୍କର ବୃଦ୍ଧି ପରସ୍ପରରୁ ହୁଏ ବୋଲି ବୁଝିବାକୁ ହୁଏ; ସାଗର ପରେ ଯେଉଁ ପାଣି ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ 'ସାଗର' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଋଷଯୋ ନିଵସନ୍ତ୍ଯସ୍ମିନ୍ ପ୍ରଜା ଯସ୍ମାଚ୍ଚତୁର୍ଵିଧାଃ। ତସ୍ମାଦ୍ଵର୍ଷମିତି ପ୍ରୋକ୍ତଂ ପ୍ରଜାନାଂ ସୁଖଦନ୍ତୁ ତତ୍ ।। ୪୯.

ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ଋଷିମାନେ ବସିଥାନ୍ତି, ଏଠାରେ ଚାରି ପ୍ରକାରର ଲୋକ ଅଛନ୍ତି; ଏହିକାରଣରୁ ଏହାକୁ 'ବର୍ଷ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହା ଏଠାରେ ଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କୁ ସୁଖ ଦେଇଥାଏ।

ଋଷ ଇତ୍ଯେଵ ଋଷଯଃ ଵୃଷଃ ଶକ୍ତିପ୍ରବନ୍ଧନେ। ଇତି ପ୍ରବନ୍ଧନାତ୍ ସିଦ୍ଧଂ ଵର୍ଷତ୍ଵଂ ତେନ ତେଷୁ ତତ୍ ।। ୪୯.

'ଋଷ' ମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ଋଷିମାନେ; 'ବୃଷ' ମାନେ ଶକ୍ତିର ବନ୍ଧନ; ଏହି ସମ୍ପର୍କରୁ ସେଠାରେ 'ବର୍ଷ' ଭାବ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଛି।

ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷେ ଚନ୍ଦ୍ରଵୃଦ୍ଧୌ ସମୁଦ୍ରଃ ପୂର୍ଯତେ ତଦା। ପ୍ରକ୍ଷୀଯମାଣେ ବହୁଲେ କ୍ଷୀଯତେଽସ୍ତମିତେ ଖଗେ ।। ୪୯.

ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଚନ୍ଦ୍ର ବଢ଼ିବା ସମୟରେ ସାଗର ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ; କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ ଚନ୍ଦ୍ର କମିବା ଓ ଅସ୍ତ ହେବା ସମୟରେ ସାଗର କମିଯାଏ।

ଆପୂର୍ଯମାଣେ ଉଦଧିଃ ସ୍ଵତ ଏଵାଭିପୂର୍ଯତେ। ତତୋଽପକ୍ଷୀଯମାଣେଽପି ସ୍ଵାତ୍ମନୈଵାପକୃଷ୍ଯତେ ।। ୪୯.

ସାଗର ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉଥିବାବେଳେ ସେ ନିଜେ ନିଜେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ; ପରେ କମିବାବେଳେ ମଧ୍ୟ ସେ ନିଜ ଗୁଣରେ ହିଁ ହ୍ରାସ ପାଏ।

ଉଖାସ୍ଥମଗ୍ନିସଂଯୋଗାତ୍ ଜଲମୁଦ୍ରିଚ୍ଯତେ ଯଥା। ତଥା ମହୋଦଧିଗତଂ ତୋଯମୁଦ୍ରିଚ୍ଯତେ ତତଃ ।। ୪୯.

ଯେପରି ଉଖାରେ ଅଗ୍ନି ସଂଯୋଗରେ ପାଣି ବାଷ୍ପ ହୁଏ, ସେପରି ବଡ଼ ସାଗରରେ ଥିବା ପାଣି ମଧ୍ୟ ବାଷ୍ପ ହୋଇଯାଏ।

ଅନ୍ଯୂନାହ୍ଯତିରିକ୍ତାଶ୍ଚ ଵର୍ଦ୍ଧନ୍ତ୍ଯାପୋ ହ୍ରସନ୍ତି ଚ। ଉଦଯାସ୍ତମିତୈଶ୍ଚେନ୍ଦୋଃ ପକ୍ଷଯୋଃ ଶୁକ୍ଲକୃଷ୍ଣଯୋଃ। କ୍ଷଯଵୃଦ୍ଧିରେଵମୁଦଧେଃ ସୋମଵୃଦ୍ଧିକ୍ଷଯାତ୍ପୁନଃ ।। ୪୯.

ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତମୟ, ଶୁକ୍ଳ ଓ କୃଷ୍ଣ ପକ୍ଷରେ ପାଣି ବେଶି କିମ୍ବା କମିଯାଏ; ଏଭଳି ସାଗରର ବୃଦ୍ଧି ଓ ହ୍ରାସ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବଢ଼ିବା ଓ କମିବା ସହିତ ହୁଏ।

ଦଶୋତ୍ତରାଣି ପଞ୍ଚୈଵ ଅଙ୍ଗୁଲୀନାଂ ଶତାନି ତୁ। ଅପାଂ ଵୃଦ୍ଧିଃ କ୍ଷଯୋ ଦୃଷ୍ଟଃ ସମୁଦ୍ରାଣାନ୍ତୁ ପର୍ଵସୁ ।। ୪୯.

ସାଗରମାନଙ୍କ ଯୋଗସ୍ଥଳରେ ପାଣିର ବୃଦ୍ଧି ଓ ହ୍ରାସ ଦେଖାଯାଏ, ଯାହା ଦଶ ଓ ପଞ୍ଚ ମିଶି ଏକଶେ ପନ୍ଦର ଆଙ୍ଗୁଠି ପରିମାଣ।

ଦ୍ଵିରାପତ୍ଵାତ୍ ସ୍ମୃତା ଦ୍ଵୀପାଃ ସର୍ଵତଶ୍ଚୋଦକାଵୃତାଃ। ଉଦକସ୍ଯାଧାନଂ ଯସ୍ମାଚ୍ଚ ତସ୍ମାଦୁଦଧିରୁଚ୍ଯତେ ।। ୪୯.

ଦ୍ୱୀପମାନେ ସବୁଦିଗରୁ ପାଣିରେ ଘେରାଯାଇଥିବାରୁ ସେମାନେ 'ଦ୍ୱୀପ' ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ; ଏଠାରେ ପାଣି ଥିବାରୁ ଏହାକୁ 'ସାଗର' ବୋଲାଯାଏ।

ଅପର୍ଵାଣସ୍ତୁ ଗିରଯଃ ପର୍ଵଭିଃ ପର୍ଵତାଃ ସ୍ମୃତାଃ । ପ୍ଲକ୍ଷଦ୍ଵୀପେ ତୁ ଗୋମେଦଃ ପର୍ଵତସ୍ତେନ ଚୋଚ୍ଯତେ ।। ୪୯.

ଯେ ପାହାଡ଼ ଯୋଗସ୍ଥଳରେ ନୁହଁନ୍ତି, ସେମାନେ 'ପାହାଡ଼' ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ; ଯେଉଁଠି ଯୋଗସ୍ଥଳ ଅଛି, ସେଠାରେ 'ପାହାଡ଼ମାଳା' କୁହାଯାଏ; ପ୍ଲକ୍ଷ ଦ୍ୱୀପରେ ଗୋମେଦ ପାହାଡ଼ ଏହି ନାମରେ ପରିଚିତ।

ଶାଲ୍ମଲିଃ ଶାଲ୍ମଲଦ୍ଵୀପେ ପୂଜ୍ଯତେ ଚ ମହାଦ୍ରୁମାଃ। କୁଶଦ୍ଵୀପେ କୁଶସ୍ତମ୍ବସ୍ତସ୍ଯ ନାମ୍ନା ସ ଉଚ୍ଯତେ ।। ୪୯.

ଶାଲ୍ମଳି ଦ୍ୱୀପରେ ଶାଲ୍ମଳି ଗଛକୁ ବଡ଼ ଗଛ ଭାବେ ପୂଜା କରାଯାଏ; କୁଶ ଦ୍ୱୀପରେ କୁଶ ଗଛକୁ ଏହି ନାମରେ ଡାକାଯାଏ।