ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଦ୍ଵିତୀଯଂ ଜଲଧାରସ୍ଯ ସୁକୁମାରମିତି ସ୍ମୃତମ୍। ରୈଵତସ୍ଯ ତୁ କୌମାରଂ ଶ୍ଯାମସ୍ଯ ତୁ ମଣୀଚକମ୍ ।। ୪୯.

ଜଳଧାରାର ଦ୍ୱିତୀୟ ଦେଶକୁ ସୁକୁମାର ଭାବେ ଜଣାଯାଏ। ରୈବତ ପାହାଡ଼ର ଦେଶକୁ କୌମାର, ଶ୍ୟାମ ପାହାଡ଼ର ଦେଶକୁ ମଣୀଚକ ଭାବେ କୁହାଯାଏ।

ଅସ୍ତସ୍ଯାପି ଶୁଭଂ ଵର୍ଷଂ ଵିଜ୍ଞେଯଂ କୁସୁମୋତ୍ତରମ୍। ଆମ୍ବିକେଯସ୍ଯ ମୋଦାକଂ କେସରେଷୁ ମହାଦ୍ରୁମମ୍ ।। ୪୯.

ଅସ୍ତ ପାହାଡ଼ର ଶୁଭ ଦେଶକୁ କୁସୁମୋତ୍ତର ଭାବେ ଜଣାଯାଏ। ଆମ୍ବିକେୟାର ଦେଶ ମୋଦକ ଏବଂ କେଶରୀରେ ମହାଦ୍ରୁମ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

ଦ୍ଵୀପସ୍ଯ ପରିମାଣଞ୍ଚ ହ୍ରସ୍ଵଦୀର୍ଘତ୍ଵମେଵ ଚ। ଶାକଦ୍ଵୀପେନ ଵିଖ୍ଯାତସ୍ତସ୍ଯ ମଧ୍ଯେ ଵନସ୍ପତିଃ । ଶାକୋ ନାମ ମହାଵୃକ୍ଷସ୍ତସ୍ଯ ପୂଜାଂ ପ୍ରଯୁଞ୍ଜତେ ।। ୪୯.

ଏହି ଦ୍ୱୀପର ଆକାର ଏବଂ ଆୟତନ ଶାକଦ୍ୱୀପ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହାର ମଧ୍ୟରେ ଏକ ବଡ଼ ଗଛ ଅଛି, ଯାହାକୁ ଶାକ ନାମରେ ଡାକାଯାଏ ଏବଂ ଏହାର ପୂଜା କରାଯାଏ।

ଏତେନ ଦେଵଗନ୍ଧର୍ଵାଃ ସିଦ୍ଧାଶ୍ଚ ସହ ଚାରଣୈଃ। ଵିହରନ୍ତି ରମନ୍ତେ ଚ ଦୃଶ୍ଯମାନାଶ୍ଚ ତୈଃ ସହ ।। ୪୯.

ଏଠାରେ ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସିଦ୍ଧ ଏବଂ ଚାରଣମାନେ ଏକାଠି ବସିଥାନ୍ତି ଏବଂ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି।

ତତ୍ର ପୁଣ୍ଯା ଜନପଦାଶ୍ଚାତୁର୍ଵର୍ଣସମନ୍ଵିତାଃ। ତେଷୁ ନଦ୍ଯଶ୍ଚ ସପ୍ତୈଵ ପ୍ରତିଵର୍ଷଂ ସମୁଦ୍ରଗାଃ । ଵିଦ୍ଧି ନାମ୍ନଶ୍ଚ ତାଃ ସର୍ଵା ଗଙ୍ଗାସ୍ତାଃ ସପ୍ତଧା ସ୍ମୃତାଃ ।। ୪୯.

ସେଠାରେ ଶୁଭ ଜନପଦ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର ଲୋକମାନେ ରହନ୍ତି। ସେଠାରେ ସାତଟି ନଦୀ ଅଛି, ସେମାନେ ପ୍ରତିବର୍ଷ ସମୁଦ୍ରକୁ ବହିଯାଆନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କୁ ସାତ ଗଙ୍ଗା ଭାବେ ଜଣାଯାଏ।

ପ୍ରଥମା ସୁକୁମାରୀତି ଗଙ୍ଗା ଶିଵଜଲା ତଥା। ଅନୁ ତପ୍ତା ଚ ନାମ୍ନୈଵ ନଦୀ ସମ୍ପରିକୀର୍ତ୍ତିତା ।। ୪୯.

ପ୍ରଥମ ଗଙ୍ଗାକୁ ସୁକୁମାରୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହାକୁ ଶିବଜଳା ଭି କୁହାଯାଏ। ତା'ପରେ ତପ୍ତା ନାମକ ନଦୀ ଅଛି।

କୁମାରୀ ନାମତଃ ସିଦ୍ଧା ଦ୍ଵିତୀଯା ସା ପୁନଃ ସତୀ । ନନ୍ଦା ଚ ପାର୍ଵତୀ ଚୈଵ ତୃତୀଯ ପରିକୀର୍ତ୍ତିତା ।। ୪୯.

ଦ୍ୱିତୀୟ ନଦୀକୁ କୁମାରୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହା ସିଦ୍ଧ ଏବଂ ପୁନି ସତୀ ଭାବେ ମନାଯାଏ। ତୃତୀୟ ନଦୀକୁ ନନ୍ଦା ଏବଂ ପାର୍ବତୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଶିଵେତିକା ଚତୁର୍ଥୀ ସ୍ଯାତ୍ ତ୍ରିଦିଵା ଚ ପୁନଃ ସ୍ମୃତା। ଇକ୍ଷୁଶ୍ଚ ପଞ୍ଚମୀ ଜ୍ଞେଯା ତଥୈଵ ଚ ପୁନଃ କ୍ରତୁଃ ।। ୪୯.

ଚତୁର୍ଥ ନଦୀକୁ ଶିବେତିକା ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହାକୁ ତ୍ରିଦିବା ଭି କୁହାଯାଏ। ପଞ୍ଚମୀ ନଦୀକୁ ଇକ୍ଷୁ ଏବଂ କ୍ରତୁ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।

ଧେନୁକା ଚ ମୃତା ଚୈଵ ଷଷ୍ଠୀ ସଂପରିକୀର୍ତ୍ତିତା। ଏତାଃ ସପ୍ତ ମହାଗଙ୍ଗାଃ ପ୍ରତିଵର୍ଷଂ ଶିଵୋଦକାଃ। ଭାଵଯନ୍ତି ଜନଂ ସର୍ଵଂ ଶାକଦ୍ଵୀପନିଵାସିନମ୍ ।। ୪୯.

ଷଷ୍ଠୀ ନଦୀକୁ ଧେନୁକା ଏବଂ ମୃତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ସାତ ମହାଗଙ୍ଗା, ଯେଉଁଠାରେ ଶିବଜଳ ରହିଛି, ପ୍ରତିବର୍ଷ ଶାକଦ୍ୱୀପର ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ପୋଷଣ କରେ।

ଅନୁଗଚ୍ଛନ୍ତି ତାସ୍ତ୍ଵନ୍ଯା ନଦୀନଦ୍ଯଃ ସହସ୍ରଶଃ। ବହୂଦକ ପରିସ୍ରାଵା ଯତୋ ଵର୍ଷତି ଵାସଵଃ ।। ୪୯.

ଏହି ସବୁ ସହିତ ଅନେକ ହଜାର ନଦୀ ଏବଂ ଝରଣା ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ର ବର୍ଷା କରନ୍ତି, ସେଠାରେ ପ୍ରଚୁର ପାଣି ରହିଥାଏ।

ତାସାନ୍ତୁ ନାମଧେଯାନି ପରିମାଣଂ ତଥୈଵ ଚ। ନ ଶକ୍ଯଂ ପରିସଂଖ୍ଯାତୁଂ ପୁଣ୍ଯାସ୍ତାଃ ସରିଦୁତ୍ତମାଃ। ତାଃ ପିବନ୍ତି ସଦା ହୃଷ୍ଟା ନଦୀର୍ଜନପଦାସ୍ତୁ ତେ ।। ୪୯.

ସେମାନଙ୍କର ନାମ ଏବଂ ଆକାର ସଠିକ୍ ଭାବେ ଗଣନା କରିହେବ ନାହିଁ। ସେହି ପବିତ୍ର ଏବଂ ଉତ୍ତମ ନଦୀମାନେ ସେଠାର ଲୋକମାନେ ସଦା ଆନନ୍ଦରେ ପିଉନ୍ତି।

ଶଂଶପାଯନ ଵିସ୍ତୀର୍ଣୋ ଦ୍ଵୀପୋଽସୌ ଚକ୍ରସଂସ୍ଥିତଃ। ନଦୀଜଲୈଃ ପ୍ରତିଚ୍ଛନ୍ନଃ ପର୍ଵତୈଶ୍ଚାଭ୍ରସନ୍ନିଭୈଃ ।। ୪୯.

ଶଂଶପାୟନ ନାମକ ଦ୍ୱୀପଟି ବଡ଼ ଏବଂ ଚକ୍ର ଭଳି ଆକୃତିର। ଏହା ନଦୀର ପାଣି ଏବଂ ମେଘ ସଦୃଶ ପାହାଡ଼ରେ ଢାକାଯାଇଛି।

ସର୍ଵଧାତୁଵିଚିତ୍ରୈଶ୍ଚ ମଣି ଵିଦ୍ରୁମଭୂଷିତୈଃ। ପୁରୈଶ୍ଚ ଵିଵିଧାକାରୈଃ ସ୍ଫୀତୈର୍ଜନପଦୈରପି ।। ୪୯.

ଏହି ଦ୍ୱୀପ ବିଭିନ୍ନ ଧାତୁ, ମଣି ଏବଂ ପଗଡ଼ିରେ ଶୋଭିତ। ଏଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତିର ଶହର ଏବଂ ସମୃଦ୍ଧ ଜନପଦ ଅଛି।

ଵୃକ୍ଷୈଃ ପୁଷ୍ପଫଲୋପେତୈଃ ସମନ୍ତାଦ୍ଧନଧାନ୍ଯଵାନ୍। କ୍ଷୀରୋଦେନ ସମୁଦ୍ରେଣ ସର୍ଵତଃ ପରିଵାରିତଃ। ଶାକଦ୍ଵୀପସ୍ତୁ ଵିସ୍ତାରାତ୍ ସମେନ ତୁ ସମନ୍ତତଃ ।। ୪୯.

ଏହି ଶାକଦ୍ୱୀପ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ କ୍ଷୀର ସମୁଦ୍ରରେ ଘେରାଯାଇଛି। ଏଠାରେ ଫୁଲ ଏବଂ ଫଳ ଥିବା ବହୁତ ଗଛ, ଧନ ଓ ଧାନ୍ୟର ସମୃଦ୍ଧି ଅଛି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ସମାନ ଆୟତନର।

ତସ୍ମିନ୍ ଜନପଦାଃ ପୁଣ୍ଯାଃ ପର୍ଵତାନ୍ତରିତେ ଶୁଭାଃ । ଵର୍ଣାଶ୍ରମସମାକୀର୍ଣା ଦେଶାସ୍ତେ ସପ୍ତ ଵୈ ସ୍ମୃତାଃ ।। ୪୯.

ସେଠାରେ ପବିତ୍ର ଲୋକମାନେ ରହନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ପାହାଡ଼ ଦ୍ୱାରା ଦେଶଗୁଡ଼ିକୁ ବାଣ୍ଟାଯାଇଛି। ସେ ସାତଟି ଦେଶ ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ଆଶ୍ରମର ଲୋକମାନେ ଥିବା ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

ନ ସଙ୍କରଶ୍ଚ ତେଷ୍ଵସ୍ତି ଵର୍ଣାଶ୍ରମକୃତଃ ଵ୍କଚିତ୍ । ଧର୍ମସ୍ଯ ଚାଵ୍ଯଭୀଚାରାଦେକାନ୍ତସୁଖିତାଃ ପ୍ରଜାଃ ।। ୪୯.

ସେଠାରେ କୌଣସି ଜାତି ଓ ଆଶ୍ରମର କାର୍ଯ୍ୟ ବିଭ୍ରାଟି ନାହିଁ, ଏବଂ କୌଣସି ଲୋକ ଏହାର କ୍ରିୟା କରନ୍ତି ନାହିଁ। ସେମାନେ ନିରନ୍ତର ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ରହିଥିବାରୁ, ସମସ୍ତେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ ଖୁସି ଅଛନ୍ତି।

ନ ତେଷୁ ଲୋଭୋ ମାଯା ଵା ଈର୍ଷ୍ଯାସୂଯାଽଧୃତିଃ କୁତଃ। ଵିପର୍ଯଯୋ ନ ତେଷ୍ଵସ୍ତି ଏତତ୍ ସ୍ଵାଭାଵିକଂ ସ୍ମୃତମ୍ ।। ୪୯.

ସେଠାରେ କୌଣସି ଲୋଭ, ମାୟା, ଇର୍ଷ୍ୟା, ଦ୍ୱେଷ କିମ୍ବା ଅଧିରତା ନାହିଁ। ସେଠାରେ କୌଣସି ବିପରୀତ ଆଚରଣ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ—ଏହି ସବୁ ସେମାନଙ୍କର ସ୍ୱାଭାବିକ ଗୁଣ।

କରୋତ୍ପତ୍ତିର୍ନତେଷ୍ଵସ୍ତି ନ ଦଣ୍ଡୋ ନ ଚ ଦଣ୍ଡକାଃ। ସ୍ଵଧର୍ମେଣୈଵ ଧର୍ମଜ୍ଞାସ୍ତେ ରକ୍ଷନ୍ତି ପରସ୍ପରମ୍ ।। ୪୯.

ସେଠାରେ କୌଣସି ଦୁଷ୍କର୍ମ ହୁଏ ନାହିଁ, ଦଣ୍ଡ କିମ୍ବା ଦଣ୍ଡଦାତା ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ସେମାନେ ନିଜ ଧର୍ମକୁ ଜାଣି, ନିଜ ନିଜ ଆଚରଣ ଦ୍ୱାରା ପରସ୍ପରକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି।

ଏତାଵଦେଵ ଶକ୍ଯଂ ଵୈ ତସ୍ମିନ୍ ଦ୍ଵୀପେ ନିଵାସିନାମ୍। ପୁଷ୍କରଂ ସପ୍ତମଂ ଦ୍ଵୀପଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ନିବୋଧତ ।। ୪୯.

ଏହି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଦ୍ୱୀପର ବାସିନ୍ଦାମାନେ ବିଷୟରେ କୁହାଯାଇପାରିବ। ଏବେ ମୁଁ ସପ୍ତମ ଦ୍ୱୀପ ପୁଷ୍କର ବିଷୟରେ କହିବି—ଶୁଣ।

ପୁଷ୍କରେଣ ତୁ ଦ୍ଵୀପେନ ଵୃତଃ କ୍ଷୀରୋଦକୋ ବହିଃ। ଶାକଦ୍ଵୀପସ୍ଯ ଵିସ୍ତାରାଦ୍‌ଦ୍ଵିଗୁଣେନ ସମନ୍ତତଃ ।। ୪୯.

ପୁଷ୍କର ଦ୍ୱୀପଟି ବାହାରୁ ଦୁଧର ସାଗର ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଛି, ଯାହା ଶାକଦ୍ୱୀପର ଚଉଁଡ଼ାରୁ ଦୁଇଗୁଣା ବଡ଼।

ପୁଷ୍କରେ ପର୍ଵତଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଏକ ଏଵ ମହାଶିଲଃ। ଚିତ୍ରୈ ର୍ମଣିମଯୈଃ ଶୀଲୈଃ ଶିଖରୈସ୍ତୁ ସମୁଚ୍ଛ୍ରିତୈଃ ।। ୪୯.

ପୁଷ୍କର ଉପରେ ଏକ ମାତ୍ର ଶ୍ରୀମୟ ଏବଂ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ଅଛି, ଯାହା ଏକ ମହାନ ଶିଳାରୁ ଗଠିତ, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ମଣିମାଣିକ୍ୟର ଶିଖର ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ।

ଦ୍ଵୀପସ୍ଯ ତସ୍ଯ ପୂର୍ଵାର୍ଦ୍ଧେ ଚିତ୍ରସାନୁଃ ସ୍ଥିତୋ ମହାନ୍। ପରିମଣ୍ଡଲସହସ୍ରାଣି ଵିସ୍ତୀର୍ଣଃ ପଞ୍ଚଵିଂଶତିଃ ।। ୪୯.

ସେଇ ଦ୍ୱୀପର ପୂର୍ବାର୍ଦ୍ଧରେ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ଚିତ୍ରସାନୁ ଅଛି, ଯାହା ପ୍ରାୟ ପଚିଶ ହଜାର ଯୋଜନା ଚଉଁଡ଼ାରେ ବିସ୍ତୃତ।

ଊର୍ଦ୍ଦ୍ଵଞ୍ଚୈଵ ଚତୁସ୍ତ୍ରିଶତ୍ସହସ୍ରାଣି ସମାଚିତଃ। ଦ୍ଵୀପାର୍ଦ୍ଧସ୍ଯ ପରିସ୍ତୋମଃ ପର୍ଵତୋ ମାନସୋତ୍ତମଃ ।। ୪୯.

ଏହା ଉପରକୁ ଚଉଁତିସ ହଜାର ଯୋଜନା ଉଁଚା, ଏହି ପାହାଡ଼ ମାନସ ଦ୍ୱୀପର ଅର୍ଦ୍ଧ ଅଞ୍ଚଳର ସୀମା ଗଠନ କରେ।

ସ୍ଥିତୋ ଵେଲାସମୀପେ ତୁ ନଵଚନ୍ଦ୍ର ଇଵୋଦିତଃ। ଯୋଜନାନାଂ ସହସ୍ରାଣି ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ପଞ୍ଚଶଦୁଚ୍ଛ୍ରିତଃ ।। ୪୯.

ଏହା ସମୁଦ୍ରତଟ ନିକଟରେ ଥିବା ନୂତନ ଚନ୍ଦ୍ରକଳା ପରି ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ପଞ୍ଚାଶି ହଜାର ଯୋଜନା ଉଁଚାକୁ ଉଠିଛି।

ତାଵଦେଵ ସ ଵିସ୍ତୀର୍ଣଃ ସର୍ଵତଃ ପରିମଣ୍ଡଲଃ। ସ ଏଵଂ ଦ୍ଵୀପପଶ୍ଚାର୍ଦ୍ଧେ ମାନସଃ ପୃଥିଵୀଧରଃ ।। ୪୯.

ଏହା ଯେତେ ଉଁଚା, ସେତେ ଚଉଁଡ଼ା, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଗୋଲାକାର। ଏହିପରି ଭାବରେ ଦ୍ୱୀପର ପଶ୍ଚିମାର୍ଦ୍ଧରେ ମାନସ ପାହାଡ଼ ଅଛି, ଯାହା ପୃଥିବୀକୁ ଧାରଣ କରେ।

ଏକ ଏଵ ମହାସାନୁଃ ସନ୍ନିଵେଶାଦ୍ଦ୍ଵିଧା କୃତଃ। ସ୍ଵାଦୂଦକେନୋଦଧିନା ସର୍ଵତଃ ପରିଵାରିତଃ ।। ୪୯.

ଏଠାରେ ଏକ ମାତ୍ର ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ଅଛି, ଯାହା ବିଭିନ୍ନ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ। ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଏହା ମିଠା ପାଣିର ସାଗର ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଛି।

ପୁଷ୍କରଦ୍ଵୀପଵିସ୍ତାରାଦ୍ଵିସ୍ତୀର୍ଣୋଽସୌ ସମନ୍ତତଃ। ତସ୍ମିନ୍ ଦ୍ଵୀପେ ସ୍ମୃତୌ ଦ୍ଵୌ ତୁ ପୁଣ୍ଯୌ ଜନପଦୌ ଶୁଭୌ। ଅଭିତୋ ମାନସସ୍ଯାଥ ପର୍ଵତସ୍ଯାନୁମଣ୍ଡଲୌ ।। ୪୯.

ପୁଷ୍କର ଦ୍ୱୀପର ଚଉଁଡ଼ାଠାରୁ ବଡ଼ ହୋଇ, ଏହା ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବିସ୍ତାରିତ। ସେଠାରେ ଦୁଇଟି ପୁଣ୍ୟ ଓ ଶୁଭ୍ର ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି, ଯାହା ମାନସ ପାହାଡ଼କୁ ଦୁଇ ପଟେ ଘେରିଛି।

ମହାଵୀତନ୍ତୁ ଯଦ୍ଵର୍ଷଂ ବାହ୍ଯତୋ ମାନସସ୍ଯ ତତ୍। ତସ୍ଯୈଵାଭ୍ଯନ୍ତରେ ଯତ୍ତୁ ଧାତକୀଖଣ୍ଡମୁଚ୍ଯତେ ।। ୪୯.

ମାନସ ପାହାଡ଼ର ବାହାରେ ଯେଉଁ ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି, ତାହାକୁ ମହାବୀତନ୍ତୁ କୁହାଯାଏ। ଏହାର ଭିତରେ ଯେଉଁଠି ଅଛି, ସେଠାକୁ ଧାତକୀଖଣ୍ଡ କୁହାଯାଏ।

ଦଶଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ତତ୍ର ଜେଵନ୍ତି ମାନଵାଃ। ଆରୋଗ୍ଯସୁଖଭୂଯିଷ୍ଠା ମାନସୀଂ ସିଦ୍ଧିମାସ୍ଥିତାଃ ।। ୪୯.

ସେଠାରେ ମାନବମାନେ ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବଞ୍ଚନ୍ତି, ସେମାନେ ଆରୋଗ୍ୟ ଓ ସୁଖରେ ପ୍ରଚୁର ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ମନର ସିଦ୍ଧିରେ ଅବସ୍ଥିତ।