ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ପରସ୍ପରେଣ ଦ୍ଵିଗୁଣା ଵିଷ୍କମ୍ଭାଦ୍ଵର୍ଷପର୍ଵ୍ଵତାଃ । ଵର୍ଷାଣି ତତ୍ର ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ନାମତସ୍ତୁ ନିବୋଧତ ।। ୪୯.

ସେଠାରେ ଯେଉଁ ପର୍ବତମାନେ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକୁ ବାଁଟିଛନ୍ତି, ସେଗୁଡ଼ିକ ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀଠାରୁ ଦୁଇଗୁଣା ଚଉଡ଼ା। ଏବେ ମୁଁ ସେଠାର ଅଞ୍ଚଳମାନଙ୍କ ନାମ କହିବି, ଆପଣମାନେ ଶୁଣନ୍ତୁ।

କ୍ରୌଞ୍ଚସ୍ଯ କୁଶଲୀ ଦେଶୋ ଵାମନସ୍ଯ ମନୋନୁଗଃ। ମନୋନୁଗାତ୍ପରଶ୍ଚୋଷ୍ଣସ୍ତୃତୀଯୋ ଦେଶ ଉଚ୍ଯତେ ।। ୪୯.

କ୍ରଉଞ୍ଚଦ୍ୱୀପରେ ପ୍ରଥମ ଅଞ୍ଚଳ କୁଶଳୀ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଞ୍ଚଳ ବାମନଙ୍କ ମନୋନୁଗ, ତୃତୀୟ ଅଞ୍ଚଳ ମନୋନୁଗ ପରେ ଉଷ୍ଣ ନାମରେ ପରିଚିତ।

ଉଷ୍ଣାତ୍ପରଃ ପ୍ରାଵରକଃ ପ୍ରାଵରାଦନ୍ଧକାରକଃ। ଅନ୍ଧକାରକଦେଶାତ୍ତୁ ମୁନିଦେଶଃ ପରଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୪୯.

ଉଷ୍ଣ ପରେ ପ୍ରାବରକ ଅଞ୍ଚଳ, ପ୍ରାବରକ ପରେ ଅନ୍ଧକାରକ ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି। ଅନ୍ଧକାରକ ଅଞ୍ଚଳ ପରେ ମୁନିଦେଶ ନାମକ ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି।

ମୁନିଦେଶାତ୍ପରଶ୍ଚୈଵ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ଦୁନ୍ଦୁଭିସ୍ଵନଃ। ସିଦ୍ଧଚାରଣସଙ୍କୀର୍ଣୋ ଗୌରପ୍ରାଯୋ ଜନଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୪୯.

ମୁନିଦେଶ ପରେ ଡୁନ୍ଦୁଭିସ୍ୱନ ନାମକ ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି। ସେଠାରେ ବେଶିଭାଗ ଲୋକ ଧଳା ଚାମର, ଏବଂ ସିଦ୍ଧ ଓ ଚାରଣମାନେ ରହନ୍ତି।

ତତ୍ରାପି ନଦ୍ଯଃ ସପ୍ତୈଵ ପ୍ରତି ଵର୍ଷ ସ୍ମୃତାଃ ଶୁଭାଃ । ଗୌରୀ କୁମୁଦ୍ଵତୀ ଚୈଵ ସନ୍ଧ୍ଯା ରାତ୍ରିର୍ମନୋଜଵା । ଖ୍ଯାତିଶ୍ଚ ପୁଣ୍ଡରୀକା ଚ ଗଙ୍ଗା ସପ୍ତଵିଧା ସ୍ମୃତା ।। ୪୯.

ସେଠାରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଞ୍ଚଳରେ ସାତଟି ଶୁଭ ନଦୀ ଅଛି: ଗୌରୀ, କୁମୁଦ୍ବତୀ, ସନ୍ଧ୍ୟା, ରାତ୍ରି, ମନୋଜବା, ଖ୍ୟାତି, ପୁଣ୍ଡରୀକା ଓ ଗଙ୍ଗା—ଏହି ସାତଟି।

ତାସାଂ ସମୁଦ୍ରଗାଶ୍ଚାନ୍ଯା ନଦ୍ଯୋ ଯାସ୍ତୁ ସମୀପଗାଃ। ଅନୁଗଚ୍ଛନ୍ତି ତାଃ ସର୍ଵା ଵିପୁଲାଃ ସୁବହୂଦକାଃ ।। ୪୯.

ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କିଛି ନଦୀ ସମୁଦ୍ରକୁ ବହିଯାଉଛି, ଆଉ ନିକଟସ୍ଥ ନଦୀମାନେ ସହିତେ ବହେ। ସେଗୁଡ଼ିକ ବିଶାଳ ଓ ପ୍ରଚୁର ପାଣି ଧାରଣ କରେ।

କ୍ରୌଞ୍ଚଦ୍ଵୀପଃ ସମୁଦ୍ରେଣ ଦଧିମଣ୍ଡୋଦକେନ ତୁ। ଆଵୃତଃ ସର୍ଵତଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ କ୍ରୌଞ୍ଚଦ୍ଵୀପସମେନ ତୁ ।। ୪୯.

କ୍ରଉଞ୍ଚଦ୍ୱୀପ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଦଧିମଣ୍ଡ ଜଳର ସମୁଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଛି, ଏହା କ୍ରଉଞ୍ଚଦ୍ୱୀପ ପରି ଦେଖିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ରୀମୟ।

ପ୍ଲକ୍ଷଦ୍ଵୀପାଦଯୋ ହ୍ଯେତେ ସମାସେନ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତାଃ। ତେଷାଂ ନିସର୍ଗୋ ଦ୍ଵୀପାନାମାନୁପୂର୍ଵ୍ଯେଣ ସର୍ଵଶଃ ।। ୪୯.

ପ୍ଲକ୍ଷଦ୍ୱୀପ ଓ ଅନ୍ୟ ଦ୍ୱୀପମାନେ ସଂକ୍ଷେପରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ଏହି ସମସ୍ତ ଦ୍ୱୀପର ସ୍ୱଭାବ ଅନୁକ୍ରମରେ ଏଭଳି।

ନ ଶକ୍ଯଂ ଵିସ୍ତରାଦ୍ଵକ୍ତୁ ମପି ଵର୍ଷଶତୈରପି । ନିସର୍ଗୋଽଯଂ ପ୍ରଜାନାଂ ତୁ ସଂହାରୋ ଯଶ୍ଚ ତାସୁ ଵୈ ।। ୪୯.

ଏମାନଙ୍କର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିସ୍ତାର କହିବା ସହସ୍ର ବର୍ଷ ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ ଥିବା ପ୍ରଜାମାନଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ଓ ସେମାନଙ୍କର ଶେଷ ଏଭଳି ଅଟୁଟ ଅଛି।

ଅତ ଊର୍ଦ୍ଦ୍ଵଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶାକଦ୍ଵୀପସ୍ଯ ଯୋ ଵିଧିଃ। ଶାକଦ୍ଵୀପସ୍ଯ କୃତ୍ସ୍ନସ୍ଯ ଯଥାଵଦିହ ନିଶ୍ଚଯାତ୍। ଶ୍ରୃଣୁଧ୍ଵଂ ଵୈ ଯଥାତତ୍ତ୍ଵଂ ବ୍ରୁଵତୋ ମେ ଯଥାର୍ଥଵତ୍ ।। ୪୯.

ଏବେ ମୁଁ ଶାକଦ୍ୱୀପର ବ୍ୟବସ୍ଥା ବିଷୟରେ କହିବି। ଶାକଦ୍ୱୀପର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିବରଣୀ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ମୁଁ ଯେପରି ଜାଣିଛି, ତାହା ଆପଣମାନେ ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ଶୁଣନ୍ତୁ।

କ୍ରୌଞ୍ଚଦ୍ଵୀପସ୍ଯ ଵିସ୍ତାରାଦ୍ ଦ୍ଵିଗୁଣସ୍ତସ୍ଯ ଵିସ୍ତରଃ। ପରିଵାର୍ଯ ସମୁଦ୍ରଂ ସ ଦଧିମଣ୍ଡୋଦକଂ ସ୍ଥିତଃ ।। ୪୯.

ଶାକଦ୍ୱୀପର ବିସ୍ତାର କ୍ରଉଞ୍ଚଦ୍ୱୀପର ଦୁଇଗୁଣା, ଏହା ଦଧିମଣ୍ଡ ଜଳର ସମୁଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଛି।

ତତ୍ର ପୁଣ୍ଯା ଜନପଦାଶ୍ଚିରାଚ୍ଚ ମ୍ରିଯତେ ଜନଃ। କୁତ ଏଵ ତୁ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷଞ୍ଚରାଵ୍ଯାଧିଭଯଂ କୁତଃ ।। ୪୯.

ସେଠାରେ ଲୋକମାନେ ପୁଣ୍ୟଶୀଳ ଓ ଦୀର୍ଘାୟୁ। ସେଠାରେ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ, ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଭୟ କିମ୍ବା ରୋଗ ନାହିଁ।

ତତ୍ରାପି ପର୍ଵତାଃ ଶୁଭ୍ରାଃ ସପ୍ତୈଵ ମଣିଭୂଷିତାଃ। ରତ୍ନାକରାସ୍ତଥା ନଦ୍ଯସ୍ତାସାଂ ନାମାନି ମେ ଶ୍ରୃଣୁ ।। ୪୯.

ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ସାତଟି ଅତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ରତ୍ନରେ ଭରିଥିବା ପର୍ବତ ଅଛି, ଏବଂ ରତ୍ନ ଖଣି ଓ ନଦୀମାନେ ଅଛନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କର ନାମ ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ।

ଦେଵର୍ଷିଗନ୍ଧର୍ଵଯୁତଃ ପ୍ରଥମୋ ମେରୁରୁଚ୍ଯତେ। ପ୍ରାଗାଯତଃ ସ ସୌଵର୍ଣ ଉଦଯୋ ନାମ ପର୍ଵତଃ ।। ୪୯.

ପ୍ରଥମ ପର୍ବତ ମେରୁ, ଯେଉଁଠାରେ ଦେବତା, ଋଷି ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ବସିଛନ୍ତି। ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ସୁନାର ଉଦୟ ପର୍ବତ ଅଛି।

ତତ୍ର ମେଘାସ୍ତୁ ଵୃଷ୍ଟ୍ଯର୍ଥଂ ପ୍ରଭଵନ୍ତି ଚ ଯାନ୍ତି ଚ। ତସ୍ଯାପରେଣ ସୁମହାନ୍ ଜଲଧାରୋ ମହାଗିରିଃ ।। ୪୯.

ସେଠାରେ ବର୍ଷା ପାଇଁ ମେଘ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଓ ଚାଲିଯାଏ। ଏହା ପରେ ବଡ଼ ଜଳଧାର ପର୍ବତ ଅଛି, ଯାହା ଅତି ବିଶାଳ।

ତସ୍ମାନ୍ନିତ୍ଯମୁପାଦତ୍ତେ ଵାସଵଃ ପରମଂ ଜଲମ୍। ତତୋ ଵର୍ଷଂ ପ୍ରଭଵତି ଵର୍ଷାକାଲେ ପ୍ରଜାସ୍ଵିହ ।। ୪୯.

ସେଠାରୁ ଇନ୍ଦ୍ର ସଦା ପବିତ୍ର ଜଳ ନେଇଥାନ୍ତି, ଏହିଠାରୁ ବର୍ଷାକାଳରେ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବର୍ଷା ହୁଏ।

ତସ୍ଯାପରେ ରୈଵତକୋ ଯତ୍ର ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତା । ରେଵତୀ ଦିଵି ନକ୍ଷତ୍ରଂ ପିତାମହକୃତୋ ଗିରିଃ ।। ୪୯.

ଏହା ପରେ ରୈବତକ ପର୍ବତ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଆକାଶରେ ରେବତୀ ନକ୍ଷତ୍ର ସଦା ରହିଥାଏ। ଏହି ପର୍ବତ ପିତାମହଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି।

ତସ୍ଯାପରେଣ ସୁମହାନ୍ ଶ୍ଯାମୋ ନାମ ମହାଗିରିଃ। ତସ୍ମାଚ୍ଛଯାମତ୍ଵମାପନ୍ନାଃ ପ୍ରଜାଃ ପୂର୍ଵମିମାଃ କିଲ ।। ୪୯.

ସେଠାରୁ ଆଉ ଆଗକୁ ଏକ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ଅଛି, ଯାହାକୁ ଶ୍ୟାମ ନାମରେ ଡାକାଯାଏ। ଏହି ପାହାଡ଼ରୁ ପ୍ରାଚୀନ ଲୋକମାନେ ପ୍ରଥମେ କଳା ରଙ୍ଗ ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ।

ତସ୍ଯାପରେଣ ରଜତୋ ମହାନସ୍ତୋ ଗିରିଃ ସ୍ମୃତଃ। ତସ୍ଯାପରେଣାମ୍ବିକେଯୋ ଦୁର୍ଗଃ ଶୈଲୋ ହିମାଚିତଃ ।। ୪୯.୮୨ . ଆମ୍ବିକେଯାତ୍ପରୋ ରମ୍ଯଃ ସର୍ଵୌଷଧିସମନ୍ଵିତଃ । ସ ଚୈଵ କେଶରୀତ୍ଯୁକ୍ତୋ ଯତୋ ଵାଯୁଃ ପ୍ରଵାଯତି ।। ୪୯.

ଏହାଠାରୁ ଆଉ ଆଗକୁ ରଜତ ନାମକ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ଅଛି। ତା'ପରେ ଅଛି ଆମ୍ବିକେୟା ପାହାଡ଼, ଯାହା ଦୁର୍ଗ ଭଳି ଏବଂ ହିମରେ ଢାକାଯାଇଛି। ଆମ୍ବିକେୟା ପରେ ଅଛି ଆକର୍ଷଣୀୟ କେଶରୀ ପାହାଡ଼, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଔଷଧି ଉପଲବ୍ଧ ଅଛି, ଏବଂ ଯାଁଠାରୁ ବାୟୁ ବହିଥାଏ।

ଶ୍ରୃଣୁଧ୍ଵଂ ନାମତସ୍ତାନି ଯଥାଵଦନୁପୂର୍ଵଶଃ। ଉଦଯସ୍ଯୋଦଯଂ ଵର୍ଷଂ ଜଲଦଂ ନାମ ଵିଶ୍ରୁତମ୍ ।। ୪୯.

ଏବେ ସେଠାର ଦେଶମାନଙ୍କର ନାମ ଠିକ୍ ଅନୁକ୍ରମରେ ଶୁଣ। ଉଦୟ ପାହାଡ଼ର ପୂର୍ବ ଦିଗର ଦେଶକୁ ଜଳଦ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

ଦ୍ଵିତୀଯଂ ଜଲଧାରସ୍ଯ ସୁକୁମାରମିତି ସ୍ମୃତମ୍। ରୈଵତସ୍ଯ ତୁ କୌମାରଂ ଶ୍ଯାମସ୍ଯ ତୁ ମଣୀଚକମ୍ ।। ୪୯.

ଜଳଧାରାର ଦ୍ୱିତୀୟ ଦେଶକୁ ସୁକୁମାର ଭାବେ ଜଣାଯାଏ। ରୈବତ ପାହାଡ଼ର ଦେଶକୁ କୌମାର, ଶ୍ୟାମ ପାହାଡ଼ର ଦେଶକୁ ମଣୀଚକ ଭାବେ କୁହାଯାଏ।

ଅସ୍ତସ୍ଯାପି ଶୁଭଂ ଵର୍ଷଂ ଵିଜ୍ଞେଯଂ କୁସୁମୋତ୍ତରମ୍। ଆମ୍ବିକେଯସ୍ଯ ମୋଦାକଂ କେସରେଷୁ ମହାଦ୍ରୁମମ୍ ।। ୪୯.

ଅସ୍ତ ପାହାଡ଼ର ଶୁଭ ଦେଶକୁ କୁସୁମୋତ୍ତର ଭାବେ ଜଣାଯାଏ। ଆମ୍ବିକେୟାର ଦେଶ ମୋଦକ ଏବଂ କେଶରୀରେ ମହାଦ୍ରୁମ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

ଦ୍ଵୀପସ୍ଯ ପରିମାଣଞ୍ଚ ହ୍ରସ୍ଵଦୀର୍ଘତ୍ଵମେଵ ଚ। ଶାକଦ୍ଵୀପେନ ଵିଖ୍ଯାତସ୍ତସ୍ଯ ମଧ୍ଯେ ଵନସ୍ପତିଃ । ଶାକୋ ନାମ ମହାଵୃକ୍ଷସ୍ତସ୍ଯ ପୂଜାଂ ପ୍ରଯୁଞ୍ଜତେ ।। ୪୯.

ଏହି ଦ୍ୱୀପର ଆକାର ଏବଂ ଆୟତନ ଶାକଦ୍ୱୀପ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହାର ମଧ୍ୟରେ ଏକ ବଡ଼ ଗଛ ଅଛି, ଯାହାକୁ ଶାକ ନାମରେ ଡାକାଯାଏ ଏବଂ ଏହାର ପୂଜା କରାଯାଏ।

ଏତେନ ଦେଵଗନ୍ଧର୍ଵାଃ ସିଦ୍ଧାଶ୍ଚ ସହ ଚାରଣୈଃ। ଵିହରନ୍ତି ରମନ୍ତେ ଚ ଦୃଶ୍ଯମାନାଶ୍ଚ ତୈଃ ସହ ।। ୪୯.

ଏଠାରେ ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସିଦ୍ଧ ଏବଂ ଚାରଣମାନେ ଏକାଠି ବସିଥାନ୍ତି ଏବଂ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି।

ତତ୍ର ପୁଣ୍ଯା ଜନପଦାଶ୍ଚାତୁର୍ଵର୍ଣସମନ୍ଵିତାଃ। ତେଷୁ ନଦ୍ଯଶ୍ଚ ସପ୍ତୈଵ ପ୍ରତିଵର୍ଷଂ ସମୁଦ୍ରଗାଃ । ଵିଦ୍ଧି ନାମ୍ନଶ୍ଚ ତାଃ ସର୍ଵା ଗଙ୍ଗାସ୍ତାଃ ସପ୍ତଧା ସ୍ମୃତାଃ ।। ୪୯.

ସେଠାରେ ଶୁଭ ଜନପଦ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର ଲୋକମାନେ ରହନ୍ତି। ସେଠାରେ ସାତଟି ନଦୀ ଅଛି, ସେମାନେ ପ୍ରତିବର୍ଷ ସମୁଦ୍ରକୁ ବହିଯାଆନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କୁ ସାତ ଗଙ୍ଗା ଭାବେ ଜଣାଯାଏ।

ପ୍ରଥମା ସୁକୁମାରୀତି ଗଙ୍ଗା ଶିଵଜଲା ତଥା। ଅନୁ ତପ୍ତା ଚ ନାମ୍ନୈଵ ନଦୀ ସମ୍ପରିକୀର୍ତ୍ତିତା ।। ୪୯.

ପ୍ରଥମ ଗଙ୍ଗାକୁ ସୁକୁମାରୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହାକୁ ଶିବଜଳା ଭି କୁହାଯାଏ। ତା'ପରେ ତପ୍ତା ନାମକ ନଦୀ ଅଛି।

କୁମାରୀ ନାମତଃ ସିଦ୍ଧା ଦ୍ଵିତୀଯା ସା ପୁନଃ ସତୀ । ନନ୍ଦା ଚ ପାର୍ଵତୀ ଚୈଵ ତୃତୀଯ ପରିକୀର୍ତ୍ତିତା ।। ୪୯.

ଦ୍ୱିତୀୟ ନଦୀକୁ କୁମାରୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହା ସିଦ୍ଧ ଏବଂ ପୁନି ସତୀ ଭାବେ ମନାଯାଏ। ତୃତୀୟ ନଦୀକୁ ନନ୍ଦା ଏବଂ ପାର୍ବତୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଶିଵେତିକା ଚତୁର୍ଥୀ ସ୍ଯାତ୍ ତ୍ରିଦିଵା ଚ ପୁନଃ ସ୍ମୃତା। ଇକ୍ଷୁଶ୍ଚ ପଞ୍ଚମୀ ଜ୍ଞେଯା ତଥୈଵ ଚ ପୁନଃ କ୍ରତୁଃ ।। ୪୯.

ଚତୁର୍ଥ ନଦୀକୁ ଶିବେତିକା ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହାକୁ ତ୍ରିଦିବା ଭି କୁହାଯାଏ। ପଞ୍ଚମୀ ନଦୀକୁ ଇକ୍ଷୁ ଏବଂ କ୍ରତୁ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।

ଧେନୁକା ଚ ମୃତା ଚୈଵ ଷଷ୍ଠୀ ସଂପରିକୀର୍ତ୍ତିତା। ଏତାଃ ସପ୍ତ ମହାଗଙ୍ଗାଃ ପ୍ରତିଵର୍ଷଂ ଶିଵୋଦକାଃ। ଭାଵଯନ୍ତି ଜନଂ ସର୍ଵଂ ଶାକଦ୍ଵୀପନିଵାସିନମ୍ ।। ୪୯.

ଷଷ୍ଠୀ ନଦୀକୁ ଧେନୁକା ଏବଂ ମୃତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ସାତ ମହାଗଙ୍ଗା, ଯେଉଁଠାରେ ଶିବଜଳ ରହିଛି, ପ୍ରତିବର୍ଷ ଶାକଦ୍ୱୀପର ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ପୋଷଣ କରେ।