ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଶାଲ୍ମଲିର୍ଵିପୁଲସ୍କନ୍ଧ ସ୍ତସ୍ଯ ନାମ୍ନା ସ ଉଚ୍ଯତେ। ଶାଲ୍ମଲିସ୍ତୁ ସମୁଦ୍ରେଣ ସୁରୋଦେନ ସମନ୍ତତଃ। ଵିସ୍ତାରାଚ୍ଛାଲ୍ମଲସ୍ଯୈଵ ସମେନ ତୁ ସମନ୍ତତଃ ।। ୪୯.

ଶାଲ୍ମଳୀ ଗଛ ତାର ଚଉଡ଼ ତଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ପରିଚିତ। ଏହି ଶାଲ୍ମଳୀ ଦ୍ୱୀପ ସମୁଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଘେରାଯାଇଛି, ଏହି ସମୁଦ୍ର ମଧୁର ପାଣିର। ଶାଲ୍ମଳୀ ଦ୍ୱୀପର ଯେପରି ଚଉଡ଼ି, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ସେହିପରି ଏହି ସମୁଦ୍ରର ଚଉଡ଼ି ଅଛି।

ଉତ୍ତରେଷୁ ତୁ ଧର୍ମଜ୍ଞା ଦ୍ଵୀପେଷୁ ଶ୍ରୃଣୁତ ପ୍ରଜାଃ। ଯଥାଶ୍ରୁତଂ ଯଥାନ୍ଯାଯଂ ବ୍ରୁଵତୋ ମେ ନିବୋଧତ ।। ୪୯.

ଉତ୍ତର ଦ୍ୱୀପଗୁଡିକରେ ଧର୍ମକୁ ଜାଣିଥିବା ଲୋକମାନେ, ମୁଁ ଯେପରି ଶୁଣିଛି ଏବଂ ଯେପରି ଯଥାଯଥିକ, ସେପରି ଲୋକମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କହୁଛି; ଆପଣମାନେ ଭଲଭାବେ ଶୁଣନ୍ତୁ।

କୁଶଦ୍ଵୀପଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଚତୁର୍ଥଂ ତଂ ସମାସତଃ। ସୁରୋଦକଃ ପରିଵୃତଃ କୁଶଦ୍ଵୀପେନ ସର୍ଵତଃ ।। ୪୯.

ମୁଁ ଚତୁର୍ଥ କୁଶଦ୍ୱୀପ ବିଷୟରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ କହିବି; ସେ ଦ୍ୱୀପଟି ସୁରୋଦ ସମୁଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଘିରି ରହିଛି।

ସପ୍ତୈଵ ଗିରଯସ୍ତତ୍ର ଵର୍ଣ୍ଯମାନାନ୍ନିବୋଧତ। ଶାଲ୍ମଲସ୍ଯ ତୁ ଵିସ୍ତାରାଦ୍ ଦ୍ଵିଗୁଣେନ ସମନ୍ତତଃ ।। ୪୯.

ସେଠାରେ ସାତଟି ପାହାଡ଼ ଅଛି—ମୁଁ ଏଗୁଡିକ ବିଷୟରେ କହୁଛି, ଭଲଭାବେ ଶୁଣନ୍ତୁ। କୁଶଦ୍ୱୀପର ଆକାର ଶାଲମଲଦ୍ୱୀପର ଆକାର ଠାରୁ ଦୁଇଗୁଣା ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଏହି ଆକାର ଅଛି।

କୁଖଦ୍ଵୀପେ ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯଃ ପର୍ଵତୋ ଵିଦ୍ରୁମୋଚ୍ଚଯଃ। ଦ୍ଵୀପସ୍ଯ ପ୍ରଥମସ୍ତସ୍ଯ ଦ୍ଵିତୀଯୋ ହେମପର୍ଵତଃ ।। ୪୯.

କୁଶଦ୍ୱୀପରେ ପ୍ରଥମ ପାହାଡ଼ଟି ହେଉଛି ବିଦ୍ରୁମୋଚ୍ଚୟ; ଦ୍ୱିତୀୟ ପାହାଡ଼ଟି ହେଉଛି ହେମପର୍ବତ।

ତୃତୀଯୋ ଦ୍ଯୁତିମାନ୍ନାମ ଜୀମୂତସଦୃଶୋ ଗିରିଃ। ଚତୁର୍ଥଃ ପୁଷ୍ପଵାନ୍ନାମ ପଞ୍ଚମସ୍ତୁ କୁଶେଶଯଃ ।। ୪୯.

ତୃତୀୟ ପାହାଡ଼ଟି ହେଉଛି ଦ୍ୟୁତିମାନ୍, ଯାହା ବର୍ଷା ମେଘ ପରି ଦେଖାଯାଏ; ଚତୁର୍ଥ ପାହାଡ଼ଟି ହେଉଛି ପୁଷ୍ପବାନ୍, ପଞ୍ଚମ ପାହାଡ଼ଟି ହେଉଛି କୁଶେଶୟ।

ଷଷ୍ଠୋ ହରିଗିରିର୍ନାମ ସପ୍ତମୋ ମନ୍ଦରଃ ସ୍ମୃତଃ । ମନ୍ଦା ଇତି ହ୍ଯପାଂ ନାମ ମନ୍ଦରୋ ଦାରଣାଦପାମ୍ ।। ୪୯.

ଷଷ୍ଠ ପାହାଡ଼ଟି ହେଉଛି ହରିଗିରି, ସପ୍ତମ ପାହାଡ଼ଟି ହେଉଛି ମନ୍ଦର; ମନ୍ଦରକୁ ମନ୍ଦା ଭି ଡାକାଯାଏ, କାରଣ ଏହି ପାହାଡ଼ ଜଳକୁ ଭାଗ କରେ।

ତେଷାମନ୍ତରଵିଷ୍କମ୍ଭୋ ଦ୍ଵିଗୁଣଃ ପରିଵାରିତଃ। ଉଦ୍ଭିଦଂ ପ୍ରଥମଂ ଵର୍ଷଂ ଦ୍ଵିତୀଯଂ ଵେଣୁମଣ୍ଡଲମ୍ ।। ୪୯.

ଏହି ପାହାଡ଼ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଦୂରତା ପୂର୍ବ ଠାରୁ ଦୁଇଗୁଣା; ପ୍ରଥମ ଭାଗ ହେଉଛି ଉଦ୍ଭିଦ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାଗ ହେଉଛି ବେଣୁମଣ୍ଡଳ।

ତୃତୀଯଂ ସ୍ଵୈରଥାକାରଂ ଚତୁର୍ଥଂ ଲଵଣଂ ସ୍ମୃତମ୍। ପଞ୍ଚମଂ ଧୃତିମଦ୍ଵର୍ଷଂ ଷଷ୍ଠଂ ଵର୍ଷ ପ୍ରଭାକରମ୍। ସପ୍ତମଂ କପିଲଂ ନାମ ସପ୍ତୈତେ ଵର୍ଷପର୍ଵତାଃ ।। ୪୯.

ତୃତୀୟ ଭାଗ ହେଉଛି ସ୍ୱଯଥାକାର, ଚତୁର୍ଥ ଭାଗ ହେଉଛି ଲବଣ; ପଞ୍ଚମ ଭାଗ ହେଉଛି ଧୃତିମତ୍, ଷଷ୍ଠ ଭାଗ ହେଉଛି ବର୍ଷପ୍ରଭାକର, ସପ୍ତମ ଭାଗ ହେଉଛି କପିଳ—ଏହି ସାତଟି ପାହାଡ଼ ଭାଗ।

ଏତେଷୁ ଦେଵଗନ୍ଧର୍ଵାଃ ପ୍ରଭାସ୍ତୁ ଜଗଦୀଶ୍ଵରାଃ। ଵିହରନ୍ତି ରମନ୍ତେ ଚ ଦୃଶ୍ଯମାନାସ୍ତୁ ଵର୍ଷଶଃ ।। ୪୯.

ଏହି ଭାଗଗୁଡିକରେ ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ ଏବଂ ଜଗତର ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଶ୍ୱାମୀମାନେ ବିହାର କରନ୍ତି ଏବଂ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭାଗରେ ସେମାନେ ଦେଖାଯାନ୍ତି।

ନ ତେଷୁ ଦସ୍ଯଵଃ ସନ୍ତି ମ୍ଲେଚ୍ଛଜାତ୍ଯସ୍ତଥୈଵ ଚ। ଗୌରପ୍ରାଯୋ ଜନଃ ସର୍ଵଃ କ୍ରମାଚ୍ଚ ମ୍ରିଯତେ ତଥା ।। ୪୯.

ସେଠାରେ ଚୋର ବା ବିଦେଶୀ ଜାତିର ଲୋକ ନାହିଁ; ସମସ୍ତ ଲୋକ ଧଳା ଚାମର ହୋଇଥାନ୍ତି, ଏବଂ ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ସମସ୍ତେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି।

ତତ୍ରାପି ନଦ୍ଯଃ ସପ୍ତୈଵ ଧୁତପାପାଃ ଶିଵାସ୍ତଥା। ପଵିତ୍ରା ସନ୍ତତିଶ୍ଚୈଵ ଦ୍ଯୁତିଗର୍ଭା ମହୀ ତଥା ।। ୪୯.

ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ସାତଟି ନଦୀ ଅଛି, ସେଗୁଡିକ ପବିତ୍ର ଏବଂ ଶିବା; ସେମାନଙ୍କ ଧାରା ପବିତ୍ର ଅଟେ, ଏଠାର ଭୂମି ଦ୍ୟୁତିମାନ୍।

ଅନ୍ଯାସ୍ତାଭ୍ଯଃ ପରିଜ୍ଞାତାଃ ଶତଶୋଽଥ ସହସ୍ରଶଃ। ଅଭିଗଚ୍ଛନ୍ତି ତାଃ ସର୍ଵା ଯତୋ ଵର୍ଷତି ଵାସଵଃ ।। ୪୯.

ଏହି ସାତଟି ନଦୀ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ ଶଂଖ ଶଂଖ ନଦୀ ଏବଂ ହଜାର ହଜାର ନଦୀ ଜଣାଯାଇଛି; ସମସ୍ତ ନଦୀ ଏଠାରେ ବର୍ଷା କରିଥିବା ଇନ୍ଦ୍ର ଯେଉଁଠାରେ ବର୍ଷା କରନ୍ତି, ସେଠାକୁ ଯାନ୍ତି।

ଘୃତୋଦେନ କୁଶଦ୍ଵୀପୋ ବାହ୍ଯତଃ ପରିଵାରିତଃ। ଵିଜ୍ଞେଯଃ ସ ତୁ ଵିସ୍ତାରାତ୍ କୁଶଦ୍ଵୀପସମେନ ତୁ ।। ୪୯.

କୁଶଦ୍ୱୀପ ବାହାରେ ଘୃତ ଜଳର ସମୁଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଘିରି ରହିଛି; ଏହି ସମୁଦ୍ରର ଆକାର କୁଶଦ୍ୱୀପର ଆକାର ସମାନ।

ଇତ୍ଯେଷ ସନ୍ନିଵେଶୋ ଵଃ କୁଶଦ୍ଵୀପସ୍ଯ ଵର୍ଣିତଃ। କ୍ରୌଞ୍ଚଦ୍ଵୀପସ୍ଯ ଵିସ୍ତାରଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯହମତଃ ପରମ୍ ।। ୪୯.

ଏଭଳି କୁଶଦ୍ୱୀପର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଆପଣମାନେ ପାଇଁ ବିବରଣ କରାଯାଇଛି; ଏବେ ମୁଁ କ୍ରଉଞ୍ଚଦ୍ୱୀପର ଆକାର ବିଷୟରେ କହିବି।

କୁଶଦ୍ଵୀପସ୍ଯ ଵିସ୍ତାରାଦ୍ ଦ୍ଵିଗୁଣଃ ସ ତୁ ଵୈ ସ୍ମୃତଃ। ଘୃତୋଦକସମୁଦ୍ରୋ ଵୈ କ୍ରୌଞ୍ଚଦ୍ଵୀପେନ ସଂଵୃତଃ ।। ୪୯.

କ୍ରଉଞ୍ଚଦ୍ୱୀପର ଆକାର କୁଶଦ୍ୱୀପର ଆକାର ଠାରୁ ଦୁଇଗୁଣା ଅଟେ; ଏହି ଦ୍ୱୀପ ଘୃତ ଜଳର ସମୁଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଘିରି ରହିଛି।

ତସ୍ମିନ୍ ଦ୍ଵୀପେ ନଗଶ୍ରେଷ୍ଠଃ କ୍ରୌଞ୍ଚସ୍ଥଃ ପ୍ରଥମୋ ଗିରିଃ। କ୍ରୌଞ୍ଚାତ୍ପରୋ ଵାମନକୋ ଵାମନାଦନ୍ଧକାରକଃ ।। ୪୯.

ସେ ଦ୍ୱୀପରେ ପ୍ରଥମ ପାହାଡ଼ଟି ହେଉଛି କ୍ରଉଞ୍ଚ; କ୍ରଉଞ୍ଚ ପାହାଡ଼ ପରେ ଭାମନକ ଅଛି, ଭାମନକ ପରେ ଅନ୍ଧକାରକ ପାହାଡ଼ ଅଛି।

ଅନ୍ଧକାରାତ୍ପରଶ୍ଚାପି ଦିଵାଵୃନ୍ନାମ ପର୍ଵତଃ। ଦିଵାଵୃତଃ ପରଶ୍ଚପି ଦିଵିନ୍ଦୋ ଗିରିରୁଚ୍ଯତେ ।। ୪୯.

ଅନ୍ଧକାରକ ପାହାଡ଼ ପରେ ଦିବାବୃତ୍ ନାମକ ପାହାଡ଼ ଅଛି; ଦିବାବୃତ୍ ପରେ ଦିବିନ୍ଦ ନାମକ ପାହାଡ଼ ଅଛି।

ଦିଵିନ୍ଦାତ୍ପରତଶ୍ଚାପି ପୁଣ୍ଡରୀକୋ ମହାଗିରିଃ। ପୁଣ୍ଡରୀକାତ୍ପରଶ୍ଚାପି ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ଦୁନ୍ଦୁଭିସ୍ଵନଃ ।। ୪୯.

ଦିବିନ୍ଦ ପାହାଡ଼ ପରେ ପୁଣ୍ଡରୀକ ନାମକ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ଅଛି; ପୁଣ୍ଡରୀକ ପାହାଡ଼ ପରେ ଦୁନ୍ଦୁଭିସ୍ୱନ ନାମକ ପାହାଡ଼ ଅଛି।

ଏତେ ରତ୍ନମଯାଃ ସପ୍ତ କ୍ରୌଞ୍ଚଦ୍ଵୀପସ୍ଯ ପର୍ଵତାଃ। ବହୁଵୃକ୍ଷଫଲୋ ପେତା ନାନାଵୃକ୍ଷଲତାଵୃତାଃ ।। ୪୯.

ଏହି ସାତଟି ପର୍ବତ କ୍ରଉଞ୍ଚଦ୍ୱୀପରେ ରତ୍ନରେ ଭରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଛି। ଏହାମାନେ ବହୁ ପ୍ରକାର ଫଳ ଲଗୁଥିବା ଗଛ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଲତା ଓ ଗଛରେ ଆବୃତ।

ପରସ୍ପରେଣ ଦ୍ଵିଗୁଣା ଵିଷ୍କମ୍ଭାଦ୍ଵର୍ଷପର୍ଵ୍ଵତାଃ । ଵର୍ଷାଣି ତତ୍ର ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ନାମତସ୍ତୁ ନିବୋଧତ ।। ୪୯.

ସେଠାରେ ଯେଉଁ ପର୍ବତମାନେ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକୁ ବାଁଟିଛନ୍ତି, ସେଗୁଡ଼ିକ ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀଠାରୁ ଦୁଇଗୁଣା ଚଉଡ଼ା। ଏବେ ମୁଁ ସେଠାର ଅଞ୍ଚଳମାନଙ୍କ ନାମ କହିବି, ଆପଣମାନେ ଶୁଣନ୍ତୁ।

କ୍ରୌଞ୍ଚସ୍ଯ କୁଶଲୀ ଦେଶୋ ଵାମନସ୍ଯ ମନୋନୁଗଃ। ମନୋନୁଗାତ୍ପରଶ୍ଚୋଷ୍ଣସ୍ତୃତୀଯୋ ଦେଶ ଉଚ୍ଯତେ ।। ୪୯.

କ୍ରଉଞ୍ଚଦ୍ୱୀପରେ ପ୍ରଥମ ଅଞ୍ଚଳ କୁଶଳୀ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଞ୍ଚଳ ବାମନଙ୍କ ମନୋନୁଗ, ତୃତୀୟ ଅଞ୍ଚଳ ମନୋନୁଗ ପରେ ଉଷ୍ଣ ନାମରେ ପରିଚିତ।

ଉଷ୍ଣାତ୍ପରଃ ପ୍ରାଵରକଃ ପ୍ରାଵରାଦନ୍ଧକାରକଃ। ଅନ୍ଧକାରକଦେଶାତ୍ତୁ ମୁନିଦେଶଃ ପରଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୪୯.

ଉଷ୍ଣ ପରେ ପ୍ରାବରକ ଅଞ୍ଚଳ, ପ୍ରାବରକ ପରେ ଅନ୍ଧକାରକ ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି। ଅନ୍ଧକାରକ ଅଞ୍ଚଳ ପରେ ମୁନିଦେଶ ନାମକ ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି।

ମୁନିଦେଶାତ୍ପରଶ୍ଚୈଵ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ଦୁନ୍ଦୁଭିସ୍ଵନଃ। ସିଦ୍ଧଚାରଣସଙ୍କୀର୍ଣୋ ଗୌରପ୍ରାଯୋ ଜନଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୪୯.

ମୁନିଦେଶ ପରେ ଡୁନ୍ଦୁଭିସ୍ୱନ ନାମକ ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି। ସେଠାରେ ବେଶିଭାଗ ଲୋକ ଧଳା ଚାମର, ଏବଂ ସିଦ୍ଧ ଓ ଚାରଣମାନେ ରହନ୍ତି।

ତତ୍ରାପି ନଦ୍ଯଃ ସପ୍ତୈଵ ପ୍ରତି ଵର୍ଷ ସ୍ମୃତାଃ ଶୁଭାଃ । ଗୌରୀ କୁମୁଦ୍ଵତୀ ଚୈଵ ସନ୍ଧ୍ଯା ରାତ୍ରିର୍ମନୋଜଵା । ଖ୍ଯାତିଶ୍ଚ ପୁଣ୍ଡରୀକା ଚ ଗଙ୍ଗା ସପ୍ତଵିଧା ସ୍ମୃତା ।। ୪୯.

ସେଠାରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଞ୍ଚଳରେ ସାତଟି ଶୁଭ ନଦୀ ଅଛି: ଗୌରୀ, କୁମୁଦ୍ବତୀ, ସନ୍ଧ୍ୟା, ରାତ୍ରି, ମନୋଜବା, ଖ୍ୟାତି, ପୁଣ୍ଡରୀକା ଓ ଗଙ୍ଗା—ଏହି ସାତଟି।

ତାସାଂ ସମୁଦ୍ରଗାଶ୍ଚାନ୍ଯା ନଦ୍ଯୋ ଯାସ୍ତୁ ସମୀପଗାଃ। ଅନୁଗଚ୍ଛନ୍ତି ତାଃ ସର୍ଵା ଵିପୁଲାଃ ସୁବହୂଦକାଃ ।। ୪୯.

ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କିଛି ନଦୀ ସମୁଦ୍ରକୁ ବହିଯାଉଛି, ଆଉ ନିକଟସ୍ଥ ନଦୀମାନେ ସହିତେ ବହେ। ସେଗୁଡ଼ିକ ବିଶାଳ ଓ ପ୍ରଚୁର ପାଣି ଧାରଣ କରେ।

କ୍ରୌଞ୍ଚଦ୍ଵୀପଃ ସମୁଦ୍ରେଣ ଦଧିମଣ୍ଡୋଦକେନ ତୁ। ଆଵୃତଃ ସର୍ଵତଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ କ୍ରୌଞ୍ଚଦ୍ଵୀପସମେନ ତୁ ।। ୪୯.

କ୍ରଉଞ୍ଚଦ୍ୱୀପ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଦଧିମଣ୍ଡ ଜଳର ସମୁଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଛି, ଏହା କ୍ରଉଞ୍ଚଦ୍ୱୀପ ପରି ଦେଖିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ରୀମୟ।

ପ୍ଲକ୍ଷଦ୍ଵୀପାଦଯୋ ହ୍ଯେତେ ସମାସେନ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତାଃ। ତେଷାଂ ନିସର୍ଗୋ ଦ୍ଵୀପାନାମାନୁପୂର୍ଵ୍ଯେଣ ସର୍ଵଶଃ ।। ୪୯.

ପ୍ଲକ୍ଷଦ୍ୱୀପ ଓ ଅନ୍ୟ ଦ୍ୱୀପମାନେ ସଂକ୍ଷେପରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ଏହି ସମସ୍ତ ଦ୍ୱୀପର ସ୍ୱଭାବ ଅନୁକ୍ରମରେ ଏଭଳି।

ନ ଶକ୍ଯଂ ଵିସ୍ତରାଦ୍ଵକ୍ତୁ ମପି ଵର୍ଷଶତୈରପି । ନିସର୍ଗୋଽଯଂ ପ୍ରଜାନାଂ ତୁ ସଂହାରୋ ଯଶ୍ଚ ତାସୁ ଵୈ ।। ୪୯.

ଏମାନଙ୍କର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିସ୍ତାର କହିବା ସହସ୍ର ବର୍ଷ ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ ଥିବା ପ୍ରଜାମାନଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ଓ ସେମାନଙ୍କର ଶେଷ ଏଭଳି ଅଟୁଟ ଅଛି।