ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଚତୁର୍ଥଃ ପର୍ଵତୋ ଦ୍ରୋଣୋ ଯତ୍ରୌଷଧ୍ଯୋ ମହାବଲାଃ। ଵିଶଲ୍ଯକରଣୀ ଚୈଵ ମୃତସଞ୍ଜୀଵନୀ ତଥା ।। ୪୯.

ଚତୁର୍ଥ ପର୍ବତଟିଏ ଡ୍ରୋଣ ନାମରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଔଷଧ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେମିତି ବିଶଳ୍ୟକରଣୀ ଓ ମୃତସଞ୍ଜୀବନୀ।

କଙ୍କସ୍ତୁ ପଞ୍ଚମସ୍ତତ୍ର ପର୍ଵତଃ ସୁମହୋଦଯଃ। ଦିଵ୍ଯପୁଷ୍ପଫଲୋ ପେତୋ ଵୃକ୍ଷଵୀରୁତ୍ସମାଵୃତଃ ।। ୪୯.

ପଞ୍ଚମ ପର୍ବତଟିଏ କଙ୍କ ନାମରେ ପରିଚିତ, ଏହା ବହୁତ ଉଚ୍ଚ ଏବଂ ଦେବତାମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେବା ପାଇଁ ଯେପରି ଫୁଲ ଓ ଫଳରେ ଶୋଭିତ, ଚାରିପାଖରେ ବୃକ୍ଷ ଓ ଲତା ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ।

ଷଷ୍ଠସ୍ତୁ ପର୍ଵତସ୍ତତ୍ର ମହିଷୋ ମେଘସନ୍ନିଭଃ। ଯସ୍ମିନ୍ ସୋଽଗ୍ନିର୍ନିଵସତି ମହିଷୋ ନାମ ଵାରିଜଃ ।। ୪୯.

ଛଅଟିଏ ପର୍ବତ ମହିଷ ନାମରେ ଚିହ୍ନିତ, ଏହା ମେଘ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ। ଏହିଠାରେ ଅଗ୍ନି ନିବାସ କରନ୍ତି। ଏହି ପର୍ବତଟିଏ ଜଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ମହିଷ ନାମରେ ପରିଚିତ।

ସପ୍ତମଃ ପର୍ଵତସ୍ତତ୍ର କକୁଝାନ୍ନାମ ଭାଷ୍ଯତେ। ତତ୍ର ରତ୍ନାନ୍ଯନେକାନି ସ୍ଵଯଂ ଵର୍ଷତି ଵାସଵଃ। ପ୍ରଜାପତିମୁପାଦାଯ ପ୍ରାଜାପତ୍ଯେ ଵିଧିସ୍ତ୍ଵଯମ୍ ।। ୪୯.

ସପ୍ତମ ପର୍ବତଟିଏ କକୁଧ ନାମରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ। ଏଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ର ନିଜେ ବହୁ ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନ ବର୍ଷା କରନ୍ତି, ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ସାଥିରେ ନେଇ, ପ୍ରଜାପତି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅନୁଯାୟୀ।

ଇତ୍ଯେତେ ପର୍ଵତାଃ ସପ୍ତ ଶାଲ୍ମଲେ ମଣିଭୂଷିତାଃ । ତେଷାଂ ଵର୍ଷାଣି ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସପ୍ତୈଵ ତୁ ଶୁଭାନି ଵୈ। କୁମୁଦାତ୍ ପ୍ରଥମଂ ଶ୍ଵେତମୁନ୍ନତସ୍ଯ ତୁ ଲୋହିତମ୍ ।। ୪୯.

ଏହି ସାତି ପର୍ବତ ଶାଲ୍ମଳୀ ଦ୍ୱୀପରେ ମଣିରେ ଶୋଭିତ। ଏମାନଙ୍କର ସାତି ଶୁଭ ଭୂମିକୁ ଏବେ ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି: କୁମୁଦ ପର୍ବତରୁ ପ୍ରଥମ ଭୂମି ଧଳା, ଉନ୍ନତ ପର୍ବତରୁ ଲାଲ।

ବଲାହକସ୍ଯ ଜୀମୂତଂ ଦ୍ରୋଣସ୍ଯ ହରିତଂ ସ୍ମୃତମ୍ । କଙ୍କସ୍ଯ ଵୈଦ୍ଯୁତଂ ନାମ ମହିଷସ୍ଯ ତୁ ମାନସମ୍ ।। ୪୯.

ବଳାହକରୁ ଯିଁମୂତ ନାମ ହୁଏ, ଦ୍ରୋଣରୁ ଏହାକୁ ହରିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। କଙ୍କରୁ ବୈଦ୍ୟୁତ ନାମ ମିଳେ, ମହିଷରୁ ମାନସ ନାମ ହୁଏ।

କକୁଦଃ ସୁପ୍ରଭଂ ନାମ ସପ୍ତୈତାନି ତୁ ସପ୍ତଧା। ଵର୍ଷାଣି ପର୍ଵତାଂଶ୍ଚୈଵ ନଦୀସ୍ତେଷୁ ନିବୋଧତ ।। ୪୯.

କକୁଦ ନାମକ ଅଞ୍ଚଳକୁ ସୁପ୍ରଭା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହିପରି ସାତଟି ଅଞ୍ଚଳ ଓ ପାହାଡ଼ ଅଛି। ଏବେ ସେଠାରେ ଥିବା ନଦୀଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଣ।

ପାନିତୋଯା ଵିତୃଷ୍ଣା ଚ ଚନ୍ଦ୍ରା ଶୁକ୍ରା ଵିମୋଚନୀ। ନିଵୃତ୍ତିଃ ସପ୍ତମୀ ତାସାଂ ପ୍ରତିଵର୍ଷଂ ତୁ ତାଃ ସ୍ମୃତାଃ ।। ୪୯.

ପାନିତୋୟା, ବିତୃଷ୍ଣା, ଚନ୍ଦ୍ରା, ଶୁକ୍ରା, ବିମୋଚନୀ ଓ ନିୃତ୍ତି — ଏହି ସାତଟି ନଦୀ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଞ୍ଚଳ ପାଇଁ ଚିହ୍ନଟ।

ତାସାଂ ସମୀପଗାଶ୍ଚାନ୍ଯାଃ ଶତଶୋଽଥ ସହସ୍ରଶଃ। ଅଶକ୍ଯାଃ ପରିସଂଖ୍ଯାତୁଂ ଶ୍ରଦ୍ଧେଯାସ୍ତୁ ବୁଭୂଷତା ।। ୪୯.

ଏହାଠାରୁ ଅଲଗା, ଏଠାରେ ଶତଶଃ ଓ ସହସ୍ରଶଃ ନଦୀ ଅଛି, ଯାହାକୁ ଗଣନା କରିପାରିବା ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକମାନେ ଏହାକୁ ଭଲଭାବେ ମାନିବା ଉଚିତ।

ଇତ୍ଯେଷ ସନ୍ନିଵେଶୋ ଵଃ ଶାଲ୍ମଲସ୍ଯାପି କୀର୍ତିତଃ। ପ୍ଲକ୍ଷଵୃକ୍ଷେଣ ସଂଖ୍ଯାତସ୍ତସ୍ଯ ମଧ୍ଯେ ମହାଦ୍ରୁମଃ ।। ୪୯.

ଏଭଳି ଶାଲ୍ମଳୀ ଦ୍ୱୀପର ବ୍ୟବସ୍ଥା ତୁମେ ଜାଣିଲା। ପ୍ଲକ୍ଷ ଗଛ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁପରି ଗଣନା କରାଯାଏ, ତାହାର ମଧ୍ୟରେ ଏକ ବଡ଼ ଗଛ ଅଛି।

ଶାଲ୍ମଲିର୍ଵିପୁଲସ୍କନ୍ଧ ସ୍ତସ୍ଯ ନାମ୍ନା ସ ଉଚ୍ଯତେ। ଶାଲ୍ମଲିସ୍ତୁ ସମୁଦ୍ରେଣ ସୁରୋଦେନ ସମନ୍ତତଃ। ଵିସ୍ତାରାଚ୍ଛାଲ୍ମଲସ୍ଯୈଵ ସମେନ ତୁ ସମନ୍ତତଃ ।। ୪୯.

ଶାଲ୍ମଳୀ ଗଛ ତାର ଚଉଡ଼ ତଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ପରିଚିତ। ଏହି ଶାଲ୍ମଳୀ ଦ୍ୱୀପ ସମୁଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଘେରାଯାଇଛି, ଏହି ସମୁଦ୍ର ମଧୁର ପାଣିର। ଶାଲ୍ମଳୀ ଦ୍ୱୀପର ଯେପରି ଚଉଡ଼ି, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ସେହିପରି ଏହି ସମୁଦ୍ରର ଚଉଡ଼ି ଅଛି।

ଉତ୍ତରେଷୁ ତୁ ଧର୍ମଜ୍ଞା ଦ୍ଵୀପେଷୁ ଶ୍ରୃଣୁତ ପ୍ରଜାଃ। ଯଥାଶ୍ରୁତଂ ଯଥାନ୍ଯାଯଂ ବ୍ରୁଵତୋ ମେ ନିବୋଧତ ।। ୪୯.

ଉତ୍ତର ଦ୍ୱୀପଗୁଡିକରେ ଧର୍ମକୁ ଜାଣିଥିବା ଲୋକମାନେ, ମୁଁ ଯେପରି ଶୁଣିଛି ଏବଂ ଯେପରି ଯଥାଯଥିକ, ସେପରି ଲୋକମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କହୁଛି; ଆପଣମାନେ ଭଲଭାବେ ଶୁଣନ୍ତୁ।

କୁଶଦ୍ଵୀପଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଚତୁର୍ଥଂ ତଂ ସମାସତଃ। ସୁରୋଦକଃ ପରିଵୃତଃ କୁଶଦ୍ଵୀପେନ ସର୍ଵତଃ ।। ୪୯.

ମୁଁ ଚତୁର୍ଥ କୁଶଦ୍ୱୀପ ବିଷୟରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ କହିବି; ସେ ଦ୍ୱୀପଟି ସୁରୋଦ ସମୁଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଘିରି ରହିଛି।

ସପ୍ତୈଵ ଗିରଯସ୍ତତ୍ର ଵର୍ଣ୍ଯମାନାନ୍ନିବୋଧତ। ଶାଲ୍ମଲସ୍ଯ ତୁ ଵିସ୍ତାରାଦ୍ ଦ୍ଵିଗୁଣେନ ସମନ୍ତତଃ ।। ୪୯.

ସେଠାରେ ସାତଟି ପାହାଡ଼ ଅଛି—ମୁଁ ଏଗୁଡିକ ବିଷୟରେ କହୁଛି, ଭଲଭାବେ ଶୁଣନ୍ତୁ। କୁଶଦ୍ୱୀପର ଆକାର ଶାଲମଲଦ୍ୱୀପର ଆକାର ଠାରୁ ଦୁଇଗୁଣା ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଏହି ଆକାର ଅଛି।

କୁଖଦ୍ଵୀପେ ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯଃ ପର୍ଵତୋ ଵିଦ୍ରୁମୋଚ୍ଚଯଃ। ଦ୍ଵୀପସ୍ଯ ପ୍ରଥମସ୍ତସ୍ଯ ଦ୍ଵିତୀଯୋ ହେମପର୍ଵତଃ ।। ୪୯.

କୁଶଦ୍ୱୀପରେ ପ୍ରଥମ ପାହାଡ଼ଟି ହେଉଛି ବିଦ୍ରୁମୋଚ୍ଚୟ; ଦ୍ୱିତୀୟ ପାହାଡ଼ଟି ହେଉଛି ହେମପର୍ବତ।

ତୃତୀଯୋ ଦ୍ଯୁତିମାନ୍ନାମ ଜୀମୂତସଦୃଶୋ ଗିରିଃ। ଚତୁର୍ଥଃ ପୁଷ୍ପଵାନ୍ନାମ ପଞ୍ଚମସ୍ତୁ କୁଶେଶଯଃ ।। ୪୯.

ତୃତୀୟ ପାହାଡ଼ଟି ହେଉଛି ଦ୍ୟୁତିମାନ୍, ଯାହା ବର୍ଷା ମେଘ ପରି ଦେଖାଯାଏ; ଚତୁର୍ଥ ପାହାଡ଼ଟି ହେଉଛି ପୁଷ୍ପବାନ୍, ପଞ୍ଚମ ପାହାଡ଼ଟି ହେଉଛି କୁଶେଶୟ।

ଷଷ୍ଠୋ ହରିଗିରିର୍ନାମ ସପ୍ତମୋ ମନ୍ଦରଃ ସ୍ମୃତଃ । ମନ୍ଦା ଇତି ହ୍ଯପାଂ ନାମ ମନ୍ଦରୋ ଦାରଣାଦପାମ୍ ।। ୪୯.

ଷଷ୍ଠ ପାହାଡ଼ଟି ହେଉଛି ହରିଗିରି, ସପ୍ତମ ପାହାଡ଼ଟି ହେଉଛି ମନ୍ଦର; ମନ୍ଦରକୁ ମନ୍ଦା ଭି ଡାକାଯାଏ, କାରଣ ଏହି ପାହାଡ଼ ଜଳକୁ ଭାଗ କରେ।

ତେଷାମନ୍ତରଵିଷ୍କମ୍ଭୋ ଦ୍ଵିଗୁଣଃ ପରିଵାରିତଃ। ଉଦ୍ଭିଦଂ ପ୍ରଥମଂ ଵର୍ଷଂ ଦ୍ଵିତୀଯଂ ଵେଣୁମଣ୍ଡଲମ୍ ।। ୪୯.

ଏହି ପାହାଡ଼ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଦୂରତା ପୂର୍ବ ଠାରୁ ଦୁଇଗୁଣା; ପ୍ରଥମ ଭାଗ ହେଉଛି ଉଦ୍ଭିଦ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାଗ ହେଉଛି ବେଣୁମଣ୍ଡଳ।

ତୃତୀଯଂ ସ୍ଵୈରଥାକାରଂ ଚତୁର୍ଥଂ ଲଵଣଂ ସ୍ମୃତମ୍। ପଞ୍ଚମଂ ଧୃତିମଦ୍ଵର୍ଷଂ ଷଷ୍ଠଂ ଵର୍ଷ ପ୍ରଭାକରମ୍। ସପ୍ତମଂ କପିଲଂ ନାମ ସପ୍ତୈତେ ଵର୍ଷପର୍ଵତାଃ ।। ୪୯.

ତୃତୀୟ ଭାଗ ହେଉଛି ସ୍ୱଯଥାକାର, ଚତୁର୍ଥ ଭାଗ ହେଉଛି ଲବଣ; ପଞ୍ଚମ ଭାଗ ହେଉଛି ଧୃତିମତ୍, ଷଷ୍ଠ ଭାଗ ହେଉଛି ବର୍ଷପ୍ରଭାକର, ସପ୍ତମ ଭାଗ ହେଉଛି କପିଳ—ଏହି ସାତଟି ପାହାଡ଼ ଭାଗ।

ଏତେଷୁ ଦେଵଗନ୍ଧର୍ଵାଃ ପ୍ରଭାସ୍ତୁ ଜଗଦୀଶ୍ଵରାଃ। ଵିହରନ୍ତି ରମନ୍ତେ ଚ ଦୃଶ୍ଯମାନାସ୍ତୁ ଵର୍ଷଶଃ ।। ୪୯.

ଏହି ଭାଗଗୁଡିକରେ ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ ଏବଂ ଜଗତର ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଶ୍ୱାମୀମାନେ ବିହାର କରନ୍ତି ଏବଂ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭାଗରେ ସେମାନେ ଦେଖାଯାନ୍ତି।

ନ ତେଷୁ ଦସ୍ଯଵଃ ସନ୍ତି ମ୍ଲେଚ୍ଛଜାତ୍ଯସ୍ତଥୈଵ ଚ। ଗୌରପ୍ରାଯୋ ଜନଃ ସର୍ଵଃ କ୍ରମାଚ୍ଚ ମ୍ରିଯତେ ତଥା ।। ୪୯.

ସେଠାରେ ଚୋର ବା ବିଦେଶୀ ଜାତିର ଲୋକ ନାହିଁ; ସମସ୍ତ ଲୋକ ଧଳା ଚାମର ହୋଇଥାନ୍ତି, ଏବଂ ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ସମସ୍ତେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି।

ତତ୍ରାପି ନଦ୍ଯଃ ସପ୍ତୈଵ ଧୁତପାପାଃ ଶିଵାସ୍ତଥା। ପଵିତ୍ରା ସନ୍ତତିଶ୍ଚୈଵ ଦ୍ଯୁତିଗର୍ଭା ମହୀ ତଥା ।। ୪୯.

ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ସାତଟି ନଦୀ ଅଛି, ସେଗୁଡିକ ପବିତ୍ର ଏବଂ ଶିବା; ସେମାନଙ୍କ ଧାରା ପବିତ୍ର ଅଟେ, ଏଠାର ଭୂମି ଦ୍ୟୁତିମାନ୍।

ଅନ୍ଯାସ୍ତାଭ୍ଯଃ ପରିଜ୍ଞାତାଃ ଶତଶୋଽଥ ସହସ୍ରଶଃ। ଅଭିଗଚ୍ଛନ୍ତି ତାଃ ସର୍ଵା ଯତୋ ଵର୍ଷତି ଵାସଵଃ ।। ୪୯.

ଏହି ସାତଟି ନଦୀ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ ଶଂଖ ଶଂଖ ନଦୀ ଏବଂ ହଜାର ହଜାର ନଦୀ ଜଣାଯାଇଛି; ସମସ୍ତ ନଦୀ ଏଠାରେ ବର୍ଷା କରିଥିବା ଇନ୍ଦ୍ର ଯେଉଁଠାରେ ବର୍ଷା କରନ୍ତି, ସେଠାକୁ ଯାନ୍ତି।

ଘୃତୋଦେନ କୁଶଦ୍ଵୀପୋ ବାହ୍ଯତଃ ପରିଵାରିତଃ। ଵିଜ୍ଞେଯଃ ସ ତୁ ଵିସ୍ତାରାତ୍ କୁଶଦ୍ଵୀପସମେନ ତୁ ।। ୪୯.

କୁଶଦ୍ୱୀପ ବାହାରେ ଘୃତ ଜଳର ସମୁଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଘିରି ରହିଛି; ଏହି ସମୁଦ୍ରର ଆକାର କୁଶଦ୍ୱୀପର ଆକାର ସମାନ।

ଇତ୍ଯେଷ ସନ୍ନିଵେଶୋ ଵଃ କୁଶଦ୍ଵୀପସ୍ଯ ଵର୍ଣିତଃ। କ୍ରୌଞ୍ଚଦ୍ଵୀପସ୍ଯ ଵିସ୍ତାରଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯହମତଃ ପରମ୍ ।। ୪୯.

ଏଭଳି କୁଶଦ୍ୱୀପର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଆପଣମାନେ ପାଇଁ ବିବରଣ କରାଯାଇଛି; ଏବେ ମୁଁ କ୍ରଉଞ୍ଚଦ୍ୱୀପର ଆକାର ବିଷୟରେ କହିବି।

କୁଶଦ୍ଵୀପସ୍ଯ ଵିସ୍ତାରାଦ୍ ଦ୍ଵିଗୁଣଃ ସ ତୁ ଵୈ ସ୍ମୃତଃ। ଘୃତୋଦକସମୁଦ୍ରୋ ଵୈ କ୍ରୌଞ୍ଚଦ୍ଵୀପେନ ସଂଵୃତଃ ।। ୪୯.

କ୍ରଉଞ୍ଚଦ୍ୱୀପର ଆକାର କୁଶଦ୍ୱୀପର ଆକାର ଠାରୁ ଦୁଇଗୁଣା ଅଟେ; ଏହି ଦ୍ୱୀପ ଘୃତ ଜଳର ସମୁଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଘିରି ରହିଛି।

ତସ୍ମିନ୍ ଦ୍ଵୀପେ ନଗଶ୍ରେଷ୍ଠଃ କ୍ରୌଞ୍ଚସ୍ଥଃ ପ୍ରଥମୋ ଗିରିଃ। କ୍ରୌଞ୍ଚାତ୍ପରୋ ଵାମନକୋ ଵାମନାଦନ୍ଧକାରକଃ ।। ୪୯.

ସେ ଦ୍ୱୀପରେ ପ୍ରଥମ ପାହାଡ଼ଟି ହେଉଛି କ୍ରଉଞ୍ଚ; କ୍ରଉଞ୍ଚ ପାହାଡ଼ ପରେ ଭାମନକ ଅଛି, ଭାମନକ ପରେ ଅନ୍ଧକାରକ ପାହାଡ଼ ଅଛି।

ଅନ୍ଧକାରାତ୍ପରଶ୍ଚାପି ଦିଵାଵୃନ୍ନାମ ପର୍ଵତଃ। ଦିଵାଵୃତଃ ପରଶ୍ଚପି ଦିଵିନ୍ଦୋ ଗିରିରୁଚ୍ଯତେ ।। ୪୯.

ଅନ୍ଧକାରକ ପାହାଡ଼ ପରେ ଦିବାବୃତ୍ ନାମକ ପାହାଡ଼ ଅଛି; ଦିବାବୃତ୍ ପରେ ଦିବିନ୍ଦ ନାମକ ପାହାଡ଼ ଅଛି।

ଦିଵିନ୍ଦାତ୍ପରତଶ୍ଚାପି ପୁଣ୍ଡରୀକୋ ମହାଗିରିଃ। ପୁଣ୍ଡରୀକାତ୍ପରଶ୍ଚାପି ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ଦୁନ୍ଦୁଭିସ୍ଵନଃ ।। ୪୯.

ଦିବିନ୍ଦ ପାହାଡ଼ ପରେ ପୁଣ୍ଡରୀକ ନାମକ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ଅଛି; ପୁଣ୍ଡରୀକ ପାହାଡ଼ ପରେ ଦୁନ୍ଦୁଭିସ୍ୱନ ନାମକ ପାହାଡ଼ ଅଛି।