ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଜ୍ଯୋତ୍ସ୍ନା ଚ ମୃଗକାନ୍ତା ଚ ତସ୍ମାଦ୍ଦ୍ଵେ ସଂବଭୂଵତୁଃ। ମଧୁମତ୍ସରଃ ପୁଣ୍ଯଞ୍ଚ ପଝମୀନଦ୍ଵିଜାକୁଲମ୍ ।। ୪୭.

ସେଠାରୁ ଦୁଇଟି ନଦୀ ଜନ୍ମ ନେଇଛି—ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନା ଓ ମୃଗକାନ୍ତା। ସେଠାରେ ପବିତ୍ର ମଧୁମତ ସରୋବର ଅଛି, ଯାହା ପଜ୍ହା ମାଛ ଓ ପକ୍ଷୀରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।

କଲ୍ପଵୃକ୍ଷସମାକୀର୍ଣଂ ମଧୁଵତ୍ସର୍ଵତଃ ସୁଖମ୍। ରୁଦ୍ରକାନ୍ତମିତି ଖ୍ଯାତଂ ନିର୍ମିତଂ ତଦ୍ଭଵେନ ତୁ ।। ୪୭.

ସେଠାରେ କଳ୍ପବୃକ୍ଷ ଓ ମଧୁ ରେ ପ୍ରଚୁର ଏବଂ ସବୁଦିନ ଶୁଭ, ଏହାକୁ ରୁଦ୍ରକାନ୍ତ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ, ଯାହା ଭବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି।

ଅନ୍ଯେ ଚାପ୍ଯତ୍ର ଵିଖ୍ଯାତାଃ ପଝମୀନଦ୍ଵିଜାକୁଲାଃ। ନାମ୍ନା ରୁଦ୍ରାଜଯା ନାମ ଦ୍ଵାଦଶୋଦଧିସନ୍ନିଭାଃ ।। ୪୭.

ଏଠାରେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହ୍ରଦ ଅଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ପଜ୍ହା ମାଛ ଓ ପକ୍ଷୀ ଅଛନ୍ତି। ଏହାଙ୍କୁ ରୁଦ୍ରାଜୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସଂଖ୍ୟାରେ ବାରଟି ଏବଂ ସମୁଦ୍ର ସମାନ।

ତେଭ୍ଯଃ ଶାନ୍ତା ଚ ମାଧ୍ଵୀ ଚ ଦ୍ଵେ ନଦ୍ଯୌ ସମ୍ବଭୂଵତୁଃ। ଯନି କିମ୍ପୁରୁଷାଦ୍ଯାନି ତେଷୁ ଦେଵୋ ନ ଵର୍ଷତି ।। ୪୭.

ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଦୁଇଟି ନଦୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ—ଶାନ୍ତା ଓ ମାଧ୍ବୀ। କିମ୍ପୁରୁଷ ଓ ତାହା ପରେ ଥିବା ଦେଶରେ ଦେବତାମାନେ ବର୍ଷା କରନ୍ତି ନାହିଁ।

ଉଦ୍ଭିଦ୍ଯାନ୍ଯୁଦକାନ୍ଯତ୍ର ପ୍ରଵହନ୍ତି ସରିଦ୍ଵରାଃ। ଋଷଭୋ ଦୁନ୍ଦୁଭିଶ୍ଚୈଵ ଧୂମ୍ରଶ୍ଚୈଵ ମହାଗିରିଃ ।। ୪୭.

ସେଠାରେ ଝରଣା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜଳସ୍ରୋତ ଝରିଯାଏ, ଏବଂ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ନଦୀମାନେ—ଋଷଭ, ଦୁନ୍ଦୁଭି ଓ ଧୂମ୍ର ପର୍ବତ।

ପୂର୍ଵାଯତା ମହଭାଗା ନିମ୍ନଗା ଲଵଣାମ୍ଭସି। ଚନ୍ଦ୍ରକଙ୍କସ୍ତଥା ପ୍ରାଣୋ ମହାନଗ୍ନିଃ ଶିଲୋଚ୍ଚଯଃ। ଉଦଗ୍ଯାତା ଉଦୀଚ୍ଯାନ୍ତା ଅଵଗାଢା ମହୋଦଧିମ୍ ।। ୪୭.

ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଲମ୍ବା ଏହି ଶୁଭ ନଦୀମାନେ ଲୁଣ ଜଳର ସମୁଦ୍ରକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି: ଚନ୍ଦ୍ରକଙ୍କ, ପ୍ରାଣ, ବଡ଼ ଅଗ୍ନି ଓ ପାଥର ଗୁଡ଼ିକ। ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଯାଉଥିବା ଏହି ନଦୀମାନେ ଉତ୍ତର ସମୁଦ୍ରକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି।

ସୋମକଶ୍ଚ ଵରାହଶ୍ଚ ନାରଦଶ୍ଚ ମହୀଧରଃ। ପ୍ରତୀଚୀମାଯତାସ୍ତେ ଵୈ ପ୍ରଵିଷ୍ଟା ଲଵଣୋଦଧିମ୍ ।। ୪୭.

ସୋମକ, ବରାହ ଓ ନାରଦ ଏହି ବଡ଼ ପର୍ବତମାନେ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ଲମ୍ବା ଏବଂ ସେମାନେ ଲୁଣ ଜଳର ସମୁଦ୍ରକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି।

ଚକ୍ରୋ ବଲାହକଶ୍ଚୈଵ ମୈନାକଶ୍ଚୈଵ ପର୍ଵତଃ। ଆଯତାସ୍ତେ ମହାଶୈଲାଃ ସମୁଦ୍ରଂ ଦକ୍ଷିଣଂ ପ୍ରତି। ଚନ୍ଦ୍ରମୈନାକଯୋର୍ମଧ୍ଯେଵିଦିଶଂ ଦକ୍ଷିଣାଂ ପ୍ରତି ।। ୪୭.

ଚକ୍ର, ବଳାହକ ଓ ମୈନାକ ଏହି ବଡ଼ ପର୍ବତମାନେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ସମୁଦ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାଉଛନ୍ତି। ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ମୈନାକ ମଧ୍ୟରେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗ ଅଛି।

ତତ୍ର ସଂଵର୍ତ୍ତକୋ ନାମ ସୋଽଗ୍ନିଃ ପିବତି ତଜ୍ଜଲମ୍। ନାମ୍ନା ସମୁଦ୍ରପଃ ଶ୍ରୀମାନୌର୍ଵଃ ସ ଵଡଵାମୁଖଃ ।। ୪୭.

ସେଠାରେ ସଂବର୍ତ୍ତକ ନାମକ ଅଗ୍ନି ସମୁଦ୍ରର ଜଳ ପିଏ। ଏହାକୁ ସମୁଦ୍ରପ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଶ୍ରୀମାନ୍ ଔର୍ବ, ଏହା ଭଡ଼ବା ମୁଖ।

ଦ୍ଵାଦଶୈତେ ପ୍ରଵିଷ୍ଟା ହି ପର୍ଵତା ଲଵଣୋଦଧିମ୍। ମହେନ୍ଦ୍ରଭଯଵିତ୍ରସ୍ତାଃ ପକ୍ଷଚ୍ଛେଦଭଯାତ୍ତଦା। ଯଦେତଦୄଶ୍ଯତେ ଚନ୍ଦ୍ରେ ଶ୍ଵେତେ କୃଷ୍ଣଶଶାକୃତିଃ ।। ୪୭.

ଏହି ବାରଟି ପର୍ବତ ମହେନ୍ଦ୍ର ଭୟ ଓ ପଖା କଟାଯିବା ଭୟରେ ଲୁଣ ଜଳର ସମୁଦ୍ରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ। ଚନ୍ଦ୍ରରେ ଯେଉଁ ଧଳା ଚିହ୍ନ ଅଛି, ଯାହା କଳା ଶଶକ ଆକୃତିର, ସେ ଏହାର ଫଳ।

ଭାରତସ୍ଯ ତୁ ଵର୍ଷସ୍ଯ ଭେଦାସ୍ତେ ନଵ କୀର୍ତିତାଃ। ଇହୋଦିତସ୍ଯ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ତଥାନ୍ଯେଽନ୍ଯତ୍ର ନୋଦିତେ ।। ୪୭.

ଭାରତ ଭୂମିର ନଉଟି ଭାଗ ବିଭାଜନ କୁହାଯାଇଛି। ଏଠାରେ ଯାହା ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି, ସେଗୁଡ଼ିକ ଦେଖାଯାଏ, ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ଅନ୍ୟ ଭାଗ ଅଛି।

ଉତ୍ତରୋତ୍ତରମେତେଷାଂ ଵର୍ଷମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯତେ ଗୁଣୈଃ। ଆରୋଗ୍ଯାଯୁଃ ପ୍ରମାଣାଭ୍ଯାଂ ଧର୍ମତଃ କାମତୋଽର୍ଥତଃ ।। ୪୭.

ଏହି ସମସ୍ତ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକର ଗୁଣ ଅନୁଯାୟୀ ଏକ ପରେ ଏକ ଉତ୍ତମ ଭାବେ ପରିଚୟ ମିଳେ, ସେମାନଙ୍କର ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ଆୟୁଷ୍ୟ, ମାପ, ଧର୍ମ, ଇଚ୍ଛା ଓ ଧନ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରହିଥାଏ।

ସମନ୍ଵିତାନି ଭୂତାନି ଗୁଣୈ ରେତୈସ୍ତୁ ଭାଗତଃ। ଵସନ୍ତି ନାନାଜାତୀନି ତେଷୁ ଵର୍ଷେଷୁ ତାନି ଵୈ। ଇତ୍ଯେଷାଽଧାରଯତ୍ ସର୍ଵଂ ପୃତ୍ଵୀ ଵିଶ୍ଵଂ ଜଗତ୍ସ୍ଥିତା ।। ୪୭.

ସେଠାରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଗୁଣ ଓ ଜନନଶକ୍ତିରେ ଭାଗ ହୋଇ ଅନେକ ପ୍ରଜାତିରେ ବସିଛନ୍ତି। ଏଭଳି ଭାବେ ପୃଥିବୀ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଧାରଣ କରିଛି।

ଦକ୍ଷିଣେନାପି ଵର୍ଷସ୍ଯ ଭାରତସ୍ଯ ନିବୋଧତ। ଦଶଯୋଜନସାହସ୍ରଂ ସମତୀତ୍ଯ ମହାର୍ଣଵମ୍ ।। ୪୮.

ଭାରତ ଅଞ୍ଚଳର ଦକ୍ଷିଣ ଭାଗ ବିଷୟରେ ଶୁଣ, ଦଶ ହଜାର ଯୋଜନା ବିଶାଳ ସାଗର ଅଟକିଲା ପରେ।

ତ୍ରୀଣ୍ଯେଵ ତୁ ସହସ୍ରାଣି ଯୋଜନାନାଂ ସମାଯତମ୍। ଅତସ୍ତ୍ରିଭାଗଵିସ୍ତୀର୍ଣଂ ନାନାପୁଷ୍ପଫଲୋଦଯମ୍ ।। ୪୮.

ସେଠାର ଅଞ୍ଚଳର ମାତ୍ର ତିନି ହଜାର ଯୋଜନା ଲମ୍ବା, ଏହା ତିନି ଭାଗରେ ବିସ୍ତୃତ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପୁଷ୍ପ ଓ ଫଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।

ଵିଦ୍ଯୁତ୍ଵନ୍ତଂ ମହାଶୈଲଂ ତତ୍ରୈକଂ କୁଲପର୍ଵତମ୍। ଯେନ କୂଟତଟୈର୍ନୈକୈସ୍ତଦ୍ଦ୍ଵୀପଂ ସମଲଂକୃତମ୍ ।। ୪୮.

ସେଠାରେ ଏକ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ଅଛି, ଯାହା ବିଜୁଳି ପରି ଚମକେ, ସେହି ପାହାଡ଼ ଅନେକ ଶିଖର ଓ ଧାରାରେ ଶୋଭିତ ହୋଇ ଦ୍ୱୀପକୁ ଅଲଙ୍କୃତ କରିଛି।

ପ୍ରସନ୍ନସ୍ଵାଦୁସଲିଲାସ୍ତତ୍ର ନଦ୍ଯଃ ସହସ୍ରଶଃ। ଵାପ୍ଯସ୍ତସ୍ଯ ତୁ ଦ୍ଵୀପସ୍ଯ ପ୍ରଵୃତ୍ତା ଵିମଲୋଦକାଃ ।। ୪୮.

ସେଠାରେ ହଜାର ହଜାର ନଦୀ ଶୁଭ୍ର ଓ ମିଠା ପାଣିରେ ବହେ, ଦ୍ୱୀପର ଝିଲିକ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର ଜଳରେ ଭରିଥାଏ।

ତସ୍ଯ ଶୈଲସ୍ଯ ଛିଦ୍ରେଷୁ ଵିସ୍ତୀର୍ଣେଷ୍ଵାଯତେଷୁ ଚ। ଅନେକେଷୁ ସମୃଦ୍ଧାନି ନାନାକାରାଣି ସର୍ଵ୍ଵଶଃ ।। ୪୮.

ସେହି ପାହାଡ଼ର ଚିରା ଓ ଲମ୍ବା ଫାଟରେ ଅନେକ ଧନୀ ଓ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଆକୃତିର ଗ୍ରାମ ଓ ବସତି ରହିଛି।

ନରନାରୀସମାଢ୍ଯାନି ମୁଦିତାନି ମହାନ୍ତି ଚ। ତେଷାଂ ତଲପ୍ରଵେଶାନି ସହସ୍ରାଣି ଶତାନି ଚ ।। ୪୮.

ସେଠାର ବସତିଗୁଡ଼ିକ ନର-ନାରୀରେ ଧନୀ, ଖୁସି ଓ ବଡ଼; ସେମାନଙ୍କର ତଳଭାଗର ପ୍ରବେଶଦ୍ୱାର ଶତ ଶତ, ହଜାର ହଜାର ଅଛି।

ପୁରାଣି ସନ୍ନିଵିଷ୍ଟାନି ପର୍ଵତାନ୍ତର୍ଗତାନି ଚ। ସୁସମ୍ବଦ୍ଧାନି ଚାନ୍ଯୋନ୍ଯମେକଦ୍ଵାରାଣି ଚାନ୍ଯଥ ।। ୪୮.

ପାହାଡ଼ ମଧ୍ୟରେ ପୁରୁଣା ସହରଗୁଡ଼ିକ ରହିଛି, ସେଗୁଡ଼ିକ ଏକାପରେ ଏକ ଭଲଭାବେ ଯୋଡ଼ାଯୋଡ଼ି, କେତେକର ଏକ ଦ୍ୱାର ଅଛି, କେତେକର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ବ୍ୟବସ୍ଥା।

ଦୀର୍ଘଶ୍ମଶ୍ରୁଧରାତ୍ମାନୋ ନୀଲା ମେଘସମପ୍ରଭାଃ। ଜାତମାତ୍ରାଃ ପ୍ରଜାସ୍ତତ୍ର ଅଶୀତିପରମାଯୁଷଃ ।। ୪୮.

ସେଠାରେ ଲୋକମାନେ ଦୀଘା ଦାଢ଼ି ଓ ଦେହ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କର ରଙ୍ଗ ମେଘ ପରି ଗାଢ଼; ନୂତନ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ପ୍ରଜାମାନେ ଅଶୀ ଅବଧି ଜୀବନ କରନ୍ତି।

ଶାଖାମୃଗସଧର୍ମାଣଃ ଫଲମୂଲାଶିନସ୍ତଥା। ଗୋଧର୍ମାଣୋ ହ୍ଯନିର୍ଦିଷ୍ଟାଃ ଶୌଚାଚାରଵିଵର୍ଜିତାଃ ।। ୪୮.

ସେମାନେ ଗଛର ଶାଖାରେ ବସୁଥିବା ପଶୁମାନଙ୍କ ପରି, ଫଳ ଓ ମୂଳ ଖାଇ ଜୀବନ ଯାପନ କରନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କର ଚଳାଚଳ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ନୁହେଁ, ଶୌଚ ଓ ଆଚରଣ ରହିନାହିଁ।

ତଦ୍ଦ୍ଵୀପଂ ତାଦୃଶୈଃ ପୂର୍ଣଂ ମନୁଜୈଃ କ୍ଷୁଦ୍ରମାନୁଷୈଃ । ଏଵମେତେଽନ୍ତରଦ୍ଵୀପା ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତା ଆନୁପୂର୍ଵଶଃ ।। ୪୮.

ସେହି ଦ୍ୱୀପ ଏପରି ଛୋଟ ଦେହ ଥିବା ମନୁଷ୍ୟମାନେ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ଏଭଳି ଭାବେ ଏହି ମଧ୍ୟଦ୍ୱୀପଗୁଡ଼ିକୁ କ୍ରମକ୍ରମେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି।

ଵିଂଶତ୍ର୍ରିଂଶଚ୍ଚ ପଞ୍ଚାଶତ୍ ଷଷ୍ଟ୍ଯଶୀତିଃ ଶତଂ ତଥା। ସହସ୍ରମପି ଚାପ୍ଯୁକ୍ତଂ ଯୋଜନାନାଂ ସମନ୍ତତଃ ।। ୪୮.

କେଉଁଠି କେଉଁଠି ବିଶି, ତିରିଶି, ପଞ୍ଚାଶି, ସାଠି, ଅଶୀ, ଶଂଖ, ଏବଂ ହଜାର ଯୋଜନା ଚତୁର୍ଦ୍ଦିଗରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।

ଵିସ୍ତୀର୍ଣାଶ୍ଚାଯତାଶ୍ଚୈଵ ନାନାସତ୍ତ୍ଵସମାକୁଲାଃ। ବର୍ହିଣଦ୍ଵୀପପର୍ଵାଣି କ୍ଷୁଦ୍ରଦ୍ଵୀପାଃ ସହସ୍ରଶଃ ।। ୪୮.

ସେଗୁଡ଼ିକ ବିସ୍ତୃତ ଓ ଲମ୍ବା, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାଣୀରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ବର୍ହିଣ ଦ୍ୱୀପ ଓ ଅନେକ ଛୋଟ ଦ୍ୱୀପ ହଜାର ହଜାର ଅଛି।

ଜମ୍ବୂଦ୍ଵୀପପ୍ରଦେଶାତ୍ତୁ ଷଡନ୍ଯେ ଵିଵିଧାଶ୍ରଯାଃ। ଅତ୍ର ଦ୍ଵୀପାଃ ସମାଖ୍ଯାତା ନାନାରତ୍ନାକରାଃ କ୍ଷିତୌ ।। ୪୮.

ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପ ଅଞ୍ଚଳ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ ଛଅ ଦ୍ୱୀପ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଜୀବନ ଅଛି; ଏଠାରେ ପୃଥିବୀର ଦ୍ୱୀପଗୁଡ଼ିକ ନାମ ଦିଆଯାଇଛି, ଯେଉଁଠି ବିଭିନ୍ନ ମୂଲ୍ୟବାନ ପଥର ମିଳେ।

ଅଙ୍ଗଦ୍ଵୀପଂ ଯମଦ୍ଵୀପଂ ମଲଯଦ୍ଵୀପମେଵ ଚ। ଶଙ୍ଖଦ୍ଵୀପଂ କୁଶଦ୍ଵୀପଂ ଵରାହଦ୍ଵୀପମେଵ ଚ ।। ୪୮.

ଅଙ୍ଗଦ୍ୱୀପ, ଯମଦ୍ୱୀପ, ମଲୟଦ୍ୱୀପ, ଶଂଖଦ୍ୱୀପ, କୁଶଦ୍ୱୀପ ଓ ବରାହଦ୍ୱୀପ।

ଅଙ୍ଗଦ୍ଵୀପଂ ନିବୋଧ ତ୍ଵଂ ନାନାସଙ୍ଘସମାକୁଲମ୍। ନାନାମ୍ଲେଚ୍ଛଗଣାକୀର୍ଣଂ ତଦ୍ଦ୍ଵୀପଂ ବହୁଵିସ୍ତରମ୍ ।। ୪୮.

ଏବେ ଅଙ୍ଗଦ୍ୱୀପ ବିଷୟରେ ଶୁଣ, ଏଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ସମୁଦାୟ ଓ ଅନେକ ବିଦେଶୀ ଜାତି ଥିବା ବଡ଼ ଦ୍ୱୀପ।

ହେମଵିଦ୍ରୁମପୂର୍ଣାନାଂ ରତ୍ନାନାମାକରଂ କ୍ଷିତୌ। ନଦୀଶୈଲଵନୈଶ୍ଚିତ୍ରଂ ସନ୍ନିଭଂ ଲଵଣାମ୍ଭସା ।। ୪୮.

ଏହା ସୁନା, ପାଗା ଓ ରତ୍ନର ଖଣି, ନଦୀ, ପାହାଡ଼ ଓ ଜଙ୍ଗଲରେ ଶୋଭିତ, ଏବଂ ଲୁଣ ପାଣିରେ ଘେରା।