ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ସିକତାପର୍ଵତମରୂନ୍ ଗତ୍ଵା ଵିଦ୍ଯାଧରାନ୍ ଯଯୌ। ନେମିମଣ୍ଡଲକୋଷ୍ଠେ ତୁ ପ୍ରଵିଷ୍ଟା ସା ମହୋଦଧିମ୍ ।। ୪୭.

ସିକତାପର୍ବତ ଓ ମରୁଭୂମିକୁ ଯାଇ, ବିଦ୍ୟାଧର ଦେଶକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ; ନେମିମଣ୍ଡଳର ଚକ୍ରରେ ସେ ମହାସାଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।

ତାସାଂ ନଦ୍ଯୁପନଦ୍ଯଶ୍ଚ ଶତଶୋଽଥ ସହସ୍ରଶଃ। ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତି ତାଃ ସର୍ଵା ଯତୋ ଵର୍ଷତି ଵାସଵଃ ।। ୪୭.

ଏହି ନଦୀ ଓ ଉପନଦୀ ଶତ ଏବଂ ହଜାର ଗଣେ ଆସିବା; ସମସ୍ତେ, ଯେଉଁଠୁ ଇନ୍ଦ୍ର ବର୍ଷା କରନ୍ତି।

ଵସ୍ଵୋକସାଯାସ୍ତୀରେ ତୁ ଵାରିସୁରଭିଵିଶ୍ରୁତେ। ହରିଶ୍ରୃଙ୍ଗେ ତୁ ଵସତି ଵିଦ୍ଵାନ୍ କୌବୈରକୋ ଵଶୀ ।। ୪୭.

ବସ୍ୱୋକସା ତୀରରେ, ଜଳର ସୁଗନ୍ଧ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ହରିଶୃଙ୍ଗରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ କୌବୈରକ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବସିଛନ୍ତି।

ଯଜ୍ଞୋପେତଃ ସ ସୁମହାନମିତୌଜାଃ ସୁଵିକ୍ରମଃ। ତତ୍ରାଗସ୍ତ୍ଯୈଃ ପରିଵୃତୋ ଵିଦ୍ଵଦ୍ଭିର୍ବ୍ରହ୍ମରାକ୍ଷସୈଃ। କୁବୈରାନୁଚରାଃ ହ୍ଯେତେ ଚତ୍ଵାରସ୍ତତ୍ସମାଃ ସ୍ମୃତାଃ ।। ୪୭.

ଯଜ୍ଞସୂତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା, ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଅପାର ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ସେଠାରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରହ୍ମରାକ୍ଷସ ଓ କୁବେରଙ୍କ ସେବକମାନେ ସହିତ ଘେରିଥିଲେ। ଏହି ଚାରିଜଣ ତାଙ୍କ ସମାନ ବୋଲି ମନାଯାଏ।

ଏଵମେଵ ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯା ଋଦ୍ଧିଃ ପର୍ଵତଵାସିନାମ୍। ପରସ୍ପରେଣ ଦ୍ଵିଗୁଣା ଧର୍ମତଃ କାମତୋଽର୍ଥତଃ ।। ୪୭.

ପାହାଡ଼ରେ ବସୁଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କର ସମୃଦ୍ଧି ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଅର୍ଥ ରେ ପ୍ରତିଏକ ଅନ୍ୟଅନ୍ୟଙ୍କଠାରୁ ଦୁଇଗୁଣି ଥାଏ ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ।

ହେମକୂଟସ୍ଯ ପୄଷ୍ଠେ ତୁ ସାଯନଂ ନାମ ତତ୍ସରଃ। ମନସ୍ଵିନୀ ପ୍ରଭଵତି ତସ୍ମାଜ୍ଜ୍ଯୋତିଷ୍ମତୀ ଚ ସା ।। ୪୭.

ହେମକୂଟ ପାହାଡ଼ର ଶିଖରରେ ସାୟନ ନାମକ ଏକ ସରୋବର ଅଛି। ସେଠାରୁ ମନସ୍ୱିନୀ ନଦୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ତାହାଠାରୁ ଜ୍ୟୋତିଷ୍ମତୀ ନଦୀ ବି ଜନ୍ମ ନେଇଛି।

ଅଵଗାହ୍ଯ ହ୍ଯୁଭଯତଃ ସମୁଦ୍ରୌ ପୂର୍ଵପଶ୍ଚିମୌ । ସରୋ ଵିଷ୍ଣୁପଦଂ ନାମ ନିଷଧେ ପର୍ଵତୋତ୍ତମେ ।। ୪୭.

ପୂର୍ବ ଓ ପଶ୍ଚିମ ସମୁଦ୍ରରେ ସ୍ନାନ କରି, ନିଷଧ ପର୍ବତର ଶିଖରରେ ବିଷ୍ଣୁପଦ ନାମକ ଏକ ସରୋବର ଅଛି।

ତସ୍ମାଦ୍ଦ୍ଵଯଂ ପ୍ରଭଵତି ଗାନ୍ଧର୍ଵୀ ନନ୍ଵଲୀ ଚ ଯା। ମେରୋଃ ପଶ୍ଚାତ୍ ପ୍ରଭଵତି ହ୍ରଦଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭୋ ମହାନ୍ ।। ୪୭.

ସେଠାରୁ ଦୁଇଟି ନଦୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ—ଗାନ୍ଧର୍ବୀ ଓ ଅନ୍ୱଳୀ। ମେରୁ ପାହାଡ଼ର ପଶ୍ଚିମରେ ବଡ଼ ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭା ହ୍ରଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ତତ୍ର ଜାମ୍ବୂନଦୀ ପୁଣ୍ଯା ଯସ୍ଯାଂ ଜାମ୍ବୂନଦଂ ଶୁଭମ୍। ପଯୋଦଂ ତୁ ସରୋ ନୀଲେ ସୁଶୁଭ୍ରଂ ପୁଣ୍ଡରୀକଵତ୍ ।। ୪୭.

ସେଠାରେ ପବିତ୍ର ଜାମ୍ବୁନଦୀ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଶୁଭ ଜାମ୍ବୁନଦ ସୁନା ମିଳେ। ନୀଳ ପର୍ବତରେ ପୟୋଦା ନାମକ ଏକ ହ୍ରଦ ଅଛି, ଯାହା ଶୁଭ୍ର ଏବଂ ପଦ୍ମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।

ପୁଣ୍ଡରୀକାପଯୋଦା ଚ ତସ୍ମାନ୍ନଦ୍ଯୌ ଵିନିର୍ଗତେ। ଶ୍ଵେତାତ୍ ପ୍ରଭଵତେ ପୁଣ୍ଯଂ ସରସ୍ତୂତ୍ତରମାନସମ୍ ।। ୪୭.

ପୟୋଦା ଓ ପଦ୍ମପୂର୍ଣ୍ଣ ହ୍ରଦରୁ ପୁଣ୍ଡରୀକ ଓ ପୟୋଦା ନାମକ ଦୁଇଟି ନଦୀ ବେରିଯାଏ। ଶ୍ୱେତ ପର୍ବତରୁ ପବିତ୍ର ଉତ୍ତରମାନସ ସରୋବର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ଜ୍ଯୋତ୍ସ୍ନା ଚ ମୃଗକାନ୍ତା ଚ ତସ୍ମାଦ୍ଦ୍ଵେ ସଂବଭୂଵତୁଃ। ମଧୁମତ୍ସରଃ ପୁଣ୍ଯଞ୍ଚ ପଝମୀନଦ୍ଵିଜାକୁଲମ୍ ।। ୪୭.

ସେଠାରୁ ଦୁଇଟି ନଦୀ ଜନ୍ମ ନେଇଛି—ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନା ଓ ମୃଗକାନ୍ତା। ସେଠାରେ ପବିତ୍ର ମଧୁମତ ସରୋବର ଅଛି, ଯାହା ପଜ୍ହା ମାଛ ଓ ପକ୍ଷୀରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।

କଲ୍ପଵୃକ୍ଷସମାକୀର୍ଣଂ ମଧୁଵତ୍ସର୍ଵତଃ ସୁଖମ୍। ରୁଦ୍ରକାନ୍ତମିତି ଖ୍ଯାତଂ ନିର୍ମିତଂ ତଦ୍ଭଵେନ ତୁ ।। ୪୭.

ସେଠାରେ କଳ୍ପବୃକ୍ଷ ଓ ମଧୁ ରେ ପ୍ରଚୁର ଏବଂ ସବୁଦିନ ଶୁଭ, ଏହାକୁ ରୁଦ୍ରକାନ୍ତ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ, ଯାହା ଭବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି।

ଅନ୍ଯେ ଚାପ୍ଯତ୍ର ଵିଖ୍ଯାତାଃ ପଝମୀନଦ୍ଵିଜାକୁଲାଃ। ନାମ୍ନା ରୁଦ୍ରାଜଯା ନାମ ଦ୍ଵାଦଶୋଦଧିସନ୍ନିଭାଃ ।। ୪୭.

ଏଠାରେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହ୍ରଦ ଅଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ପଜ୍ହା ମାଛ ଓ ପକ୍ଷୀ ଅଛନ୍ତି। ଏହାଙ୍କୁ ରୁଦ୍ରାଜୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସଂଖ୍ୟାରେ ବାରଟି ଏବଂ ସମୁଦ୍ର ସମାନ।

ତେଭ୍ଯଃ ଶାନ୍ତା ଚ ମାଧ୍ଵୀ ଚ ଦ୍ଵେ ନଦ୍ଯୌ ସମ୍ବଭୂଵତୁଃ। ଯନି କିମ୍ପୁରୁଷାଦ୍ଯାନି ତେଷୁ ଦେଵୋ ନ ଵର୍ଷତି ।। ୪୭.

ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଦୁଇଟି ନଦୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ—ଶାନ୍ତା ଓ ମାଧ୍ବୀ। କିମ୍ପୁରୁଷ ଓ ତାହା ପରେ ଥିବା ଦେଶରେ ଦେବତାମାନେ ବର୍ଷା କରନ୍ତି ନାହିଁ।

ଉଦ୍ଭିଦ୍ଯାନ୍ଯୁଦକାନ୍ଯତ୍ର ପ୍ରଵହନ୍ତି ସରିଦ୍ଵରାଃ। ଋଷଭୋ ଦୁନ୍ଦୁଭିଶ୍ଚୈଵ ଧୂମ୍ରଶ୍ଚୈଵ ମହାଗିରିଃ ।। ୪୭.

ସେଠାରେ ଝରଣା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜଳସ୍ରୋତ ଝରିଯାଏ, ଏବଂ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ନଦୀମାନେ—ଋଷଭ, ଦୁନ୍ଦୁଭି ଓ ଧୂମ୍ର ପର୍ବତ।

ପୂର୍ଵାଯତା ମହଭାଗା ନିମ୍ନଗା ଲଵଣାମ୍ଭସି। ଚନ୍ଦ୍ରକଙ୍କସ୍ତଥା ପ୍ରାଣୋ ମହାନଗ୍ନିଃ ଶିଲୋଚ୍ଚଯଃ। ଉଦଗ୍ଯାତା ଉଦୀଚ୍ଯାନ୍ତା ଅଵଗାଢା ମହୋଦଧିମ୍ ।। ୪୭.

ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଲମ୍ବା ଏହି ଶୁଭ ନଦୀମାନେ ଲୁଣ ଜଳର ସମୁଦ୍ରକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି: ଚନ୍ଦ୍ରକଙ୍କ, ପ୍ରାଣ, ବଡ଼ ଅଗ୍ନି ଓ ପାଥର ଗୁଡ଼ିକ। ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଯାଉଥିବା ଏହି ନଦୀମାନେ ଉତ୍ତର ସମୁଦ୍ରକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି।

ସୋମକଶ୍ଚ ଵରାହଶ୍ଚ ନାରଦଶ୍ଚ ମହୀଧରଃ। ପ୍ରତୀଚୀମାଯତାସ୍ତେ ଵୈ ପ୍ରଵିଷ୍ଟା ଲଵଣୋଦଧିମ୍ ।। ୪୭.

ସୋମକ, ବରାହ ଓ ନାରଦ ଏହି ବଡ଼ ପର୍ବତମାନେ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ଲମ୍ବା ଏବଂ ସେମାନେ ଲୁଣ ଜଳର ସମୁଦ୍ରକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି।

ଚକ୍ରୋ ବଲାହକଶ୍ଚୈଵ ମୈନାକଶ୍ଚୈଵ ପର୍ଵତଃ। ଆଯତାସ୍ତେ ମହାଶୈଲାଃ ସମୁଦ୍ରଂ ଦକ୍ଷିଣଂ ପ୍ରତି। ଚନ୍ଦ୍ରମୈନାକଯୋର୍ମଧ୍ଯେଵିଦିଶଂ ଦକ୍ଷିଣାଂ ପ୍ରତି ।। ୪୭.

ଚକ୍ର, ବଳାହକ ଓ ମୈନାକ ଏହି ବଡ଼ ପର୍ବତମାନେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ସମୁଦ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାଉଛନ୍ତି। ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ମୈନାକ ମଧ୍ୟରେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗ ଅଛି।

ତତ୍ର ସଂଵର୍ତ୍ତକୋ ନାମ ସୋଽଗ୍ନିଃ ପିବତି ତଜ୍ଜଲମ୍। ନାମ୍ନା ସମୁଦ୍ରପଃ ଶ୍ରୀମାନୌର୍ଵଃ ସ ଵଡଵାମୁଖଃ ।। ୪୭.

ସେଠାରେ ସଂବର୍ତ୍ତକ ନାମକ ଅଗ୍ନି ସମୁଦ୍ରର ଜଳ ପିଏ। ଏହାକୁ ସମୁଦ୍ରପ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଶ୍ରୀମାନ୍ ଔର୍ବ, ଏହା ଭଡ଼ବା ମୁଖ।

ଦ୍ଵାଦଶୈତେ ପ୍ରଵିଷ୍ଟା ହି ପର୍ଵତା ଲଵଣୋଦଧିମ୍। ମହେନ୍ଦ୍ରଭଯଵିତ୍ରସ୍ତାଃ ପକ୍ଷଚ୍ଛେଦଭଯାତ୍ତଦା। ଯଦେତଦୄଶ୍ଯତେ ଚନ୍ଦ୍ରେ ଶ୍ଵେତେ କୃଷ୍ଣଶଶାକୃତିଃ ।। ୪୭.

ଏହି ବାରଟି ପର୍ବତ ମହେନ୍ଦ୍ର ଭୟ ଓ ପଖା କଟାଯିବା ଭୟରେ ଲୁଣ ଜଳର ସମୁଦ୍ରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ। ଚନ୍ଦ୍ରରେ ଯେଉଁ ଧଳା ଚିହ୍ନ ଅଛି, ଯାହା କଳା ଶଶକ ଆକୃତିର, ସେ ଏହାର ଫଳ।

ଭାରତସ୍ଯ ତୁ ଵର୍ଷସ୍ଯ ଭେଦାସ୍ତେ ନଵ କୀର୍ତିତାଃ। ଇହୋଦିତସ୍ଯ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ତଥାନ୍ଯେଽନ୍ଯତ୍ର ନୋଦିତେ ।। ୪୭.

ଭାରତ ଭୂମିର ନଉଟି ଭାଗ ବିଭାଜନ କୁହାଯାଇଛି। ଏଠାରେ ଯାହା ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି, ସେଗୁଡ଼ିକ ଦେଖାଯାଏ, ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ଅନ୍ୟ ଭାଗ ଅଛି।

ଉତ୍ତରୋତ୍ତରମେତେଷାଂ ଵର୍ଷମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯତେ ଗୁଣୈଃ। ଆରୋଗ୍ଯାଯୁଃ ପ୍ରମାଣାଭ୍ଯାଂ ଧର୍ମତଃ କାମତୋଽର୍ଥତଃ ।। ୪୭.

ଏହି ସମସ୍ତ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକର ଗୁଣ ଅନୁଯାୟୀ ଏକ ପରେ ଏକ ଉତ୍ତମ ଭାବେ ପରିଚୟ ମିଳେ, ସେମାନଙ୍କର ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ଆୟୁଷ୍ୟ, ମାପ, ଧର୍ମ, ଇଚ୍ଛା ଓ ଧନ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରହିଥାଏ।

ସମନ୍ଵିତାନି ଭୂତାନି ଗୁଣୈ ରେତୈସ୍ତୁ ଭାଗତଃ। ଵସନ୍ତି ନାନାଜାତୀନି ତେଷୁ ଵର୍ଷେଷୁ ତାନି ଵୈ। ଇତ୍ଯେଷାଽଧାରଯତ୍ ସର୍ଵଂ ପୃତ୍ଵୀ ଵିଶ୍ଵଂ ଜଗତ୍ସ୍ଥିତା ।। ୪୭.

ସେଠାରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଗୁଣ ଓ ଜନନଶକ୍ତିରେ ଭାଗ ହୋଇ ଅନେକ ପ୍ରଜାତିରେ ବସିଛନ୍ତି। ଏଭଳି ଭାବେ ପୃଥିବୀ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଧାରଣ କରିଛି।

ଦକ୍ଷିଣେନାପି ଵର୍ଷସ୍ଯ ଭାରତସ୍ଯ ନିବୋଧତ। ଦଶଯୋଜନସାହସ୍ରଂ ସମତୀତ୍ଯ ମହାର୍ଣଵମ୍ ।। ୪୮.

ଭାରତ ଅଞ୍ଚଳର ଦକ୍ଷିଣ ଭାଗ ବିଷୟରେ ଶୁଣ, ଦଶ ହଜାର ଯୋଜନା ବିଶାଳ ସାଗର ଅଟକିଲା ପରେ।

ତ୍ରୀଣ୍ଯେଵ ତୁ ସହସ୍ରାଣି ଯୋଜନାନାଂ ସମାଯତମ୍। ଅତସ୍ତ୍ରିଭାଗଵିସ୍ତୀର୍ଣଂ ନାନାପୁଷ୍ପଫଲୋଦଯମ୍ ।। ୪୮.

ସେଠାର ଅଞ୍ଚଳର ମାତ୍ର ତିନି ହଜାର ଯୋଜନା ଲମ୍ବା, ଏହା ତିନି ଭାଗରେ ବିସ୍ତୃତ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପୁଷ୍ପ ଓ ଫଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।

ଵିଦ୍ଯୁତ୍ଵନ୍ତଂ ମହାଶୈଲଂ ତତ୍ରୈକଂ କୁଲପର୍ଵତମ୍। ଯେନ କୂଟତଟୈର୍ନୈକୈସ୍ତଦ୍ଦ୍ଵୀପଂ ସମଲଂକୃତମ୍ ।। ୪୮.

ସେଠାରେ ଏକ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ଅଛି, ଯାହା ବିଜୁଳି ପରି ଚମକେ, ସେହି ପାହାଡ଼ ଅନେକ ଶିଖର ଓ ଧାରାରେ ଶୋଭିତ ହୋଇ ଦ୍ୱୀପକୁ ଅଲଙ୍କୃତ କରିଛି।

ପ୍ରସନ୍ନସ୍ଵାଦୁସଲିଲାସ୍ତତ୍ର ନଦ୍ଯଃ ସହସ୍ରଶଃ। ଵାପ୍ଯସ୍ତସ୍ଯ ତୁ ଦ୍ଵୀପସ୍ଯ ପ୍ରଵୃତ୍ତା ଵିମଲୋଦକାଃ ।। ୪୮.

ସେଠାରେ ହଜାର ହଜାର ନଦୀ ଶୁଭ୍ର ଓ ମିଠା ପାଣିରେ ବହେ, ଦ୍ୱୀପର ଝିଲିକ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର ଜଳରେ ଭରିଥାଏ।

ତସ୍ଯ ଶୈଲସ୍ଯ ଛିଦ୍ରେଷୁ ଵିସ୍ତୀର୍ଣେଷ୍ଵାଯତେଷୁ ଚ। ଅନେକେଷୁ ସମୃଦ୍ଧାନି ନାନାକାରାଣି ସର୍ଵ୍ଵଶଃ ।। ୪୮.

ସେହି ପାହାଡ଼ର ଚିରା ଓ ଲମ୍ବା ଫାଟରେ ଅନେକ ଧନୀ ଓ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଆକୃତିର ଗ୍ରାମ ଓ ବସତି ରହିଛି।

ନରନାରୀସମାଢ୍ଯାନି ମୁଦିତାନି ମହାନ୍ତି ଚ। ତେଷାଂ ତଲପ୍ରଵେଶାନି ସହସ୍ରାଣି ଶତାନି ଚ ।। ୪୮.

ସେଠାର ବସତିଗୁଡ଼ିକ ନର-ନାରୀରେ ଧନୀ, ଖୁସି ଓ ବଡ଼; ସେମାନଙ୍କର ତଳଭାଗର ପ୍ରବେଶଦ୍ୱାର ଶତ ଶତ, ହଜାର ହଜାର ଅଛି।