ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

କିରାତାଂଶ୍ଚ ପୁଲିନ୍ଦାଂଶ୍ଚ କୁରୂନ୍ ସଭରତାନପି। ପଞ୍ଚାଲକାଶିମାତ୍ସ୍ଯାଂଶ୍ଚ ମଗଧାଙ୍ଗାଂସ୍ତଥୈଵ ଚ ।। ୪୭.

କିରାତ, ପୁଲିନ୍ଦ, କୁରୁ, ଭାରତ, ପଞ୍ଚାଳ, କାଶୀ, ମତ୍ସ୍ୟ, ମଗଧ ଓ ଅଙ୍ଗ ଲୋକମାନେ।

ବ୍ରହ୍ମୋତ୍ତରାଂଶ୍ଚ ଵଙ୍ଗାଂଶ୍ଚ ତାମଲିପ୍ତାଂସ୍ତଥୈଵ ଚ। ଏତାନ୍ ଜନପଦାନାର୍ଯାନ୍ ଗଙ୍ଗା ଭାଵଯତେ ଶୁଭାନ୍ ।। ୪୭.

ବ୍ରହ୍ମୋତ୍ତର, ବଙ୍ଗ ଓ ତାମ୍ଲିପ୍ତ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜନମାନେ, ପବିତ୍ର ଗଙ୍ଗା ସେମାନେକୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି।

ତତଃ ପ୍ରତିହତା ଵିନ୍ଧ୍ଯେ ପ୍ରଵିଷ୍ଟା ଦକ୍ଷିଣୋଦଦିମ୍। ତତକ୍ଷ୍ଵାହ୍ଲାଦିନୀ ପୁଣ୍ଯା ପ୍ରାଚୀନାଭିମୁଖୀ ଯଯୌ ।। ୪୭.

ବିନ୍ଧ୍ୟ ପାହାଡ଼ରେ ବାଧା ପାଇ ସୀତା ଦକ୍ଷିଣ ସାଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଏପରି, ପୁଣ୍ୟ ନଦୀ ଆନନ୍ଦ ଭରି ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ।

ପ୍ଲାଵଯନ୍ତ୍ଯୁପଭୋଗାଂଶ୍ଚ ନିଷାଦାନାଂ ଚ ଜାତଯଃ। ଧୀଵରାନୃଷିକାଂଶ୍ଚୈଵ ତଥା ନୀଲମୁଖାନପି ।। ୪୭.

ନିଷାଦ ଜନମାନଙ୍କ ଭୂମିକୁ ଭାସାଇ, ଧୀବର, ଋଷିକ ଓ ନୀଳମୁଖ ଲୋକମାନେକୁ ମଧ୍ୟ ପୋଷଣ କଲେ।

କେରଲାନୁଷ୍ଟ୍ରକର୍ଣାଂଶ୍ଚ କିରାତାନପି ଚୈଵ ହି। କାଲୋଦରାନ୍ ଵିଵର୍ଣାଂଶ୍ଚ କୁମାରାନ୍ ସ୍ଵର୍ଣଭୂଷିତାନ୍ ।। ୪୭.

କେରଳ, ଉଷ୍ଟ୍ରକର୍ଣ୍ଣ, କିରାତ, କାଳୋଦର, ବିବର୍ଣ୍ଣ, କୁମାର ଓ ସୁନାରେ ଭୂଷିତ ଲୋକମାନେ।

ସା ମଣ୍ଡଲେ ସମୁଦ୍ରସ୍ଯ ତିରୋଭୂତାଽନୁପୂର୍ଵତଃ। ତତସ୍ତୁ ପାଵନୀ ଚୈଵ ପ୍ରାଚୀମେଵ ଦିଶଙ୍ଗତା ।। ୪୭.

ସମୁଦ୍ରର ଚକ୍ରରେ ସୀତା କ୍ରମେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ; ପରେ ପବିତ୍ର ନଦୀ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ।

ଅପଥାନ୍ ଭାଵଯନ୍ତୀହ ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ଯୁମ୍ନସରୋଽପି ଚ। ତତା ଖରଥାଂଶ୍ଚୈଵ ଇନ୍ଦ୍ରଶଙ୍କୁପଥାନପି ।। ୪୭.

ଏଠାରେ ଅପଥା ଲୋକମାନେକୁ ପୋଷଣ କରି, ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ସରୋବରକୁ ଯାଇ, ତାପରେ ଖରଥା ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଶଙ୍କୁ ପଥକୁ ମଧ୍ୟ ପୋଷଣ କଲେ।

ମଧ୍ଯେନୋଦ୍ଯାନମସ୍କାରାନ୍ କୁଥପ୍ରାଵରଣାନ୍ ଯଯୌ। ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ଵୀପସମୁଦ୍ରେ ତୁ ପ୍ରଵିଷ୍ଟା ଲଵଣୋଦଧିମ୍ ।। ୪୭.

ଉଦ୍ୟାନ ଓ ମସ୍କାର ମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯାଇ, କୁଥପ୍ରାବରଣକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ; ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୱୀପ ସାଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଲବଣ ସାଗରକୁ ଯାଇପହଞ୍ଚିଲେ।

ତତଶ୍ଚ ନଲିନୀ ଚାଗାତ୍ ପ୍ରାଚୀମାଶାଂ ଜଵେନ ତୁ। ତୋମରାନ୍ ଭାଵଯନ୍ତୀହ ହଂସମାର୍ଗାନ୍ ସହୂହୁକାନ୍ ।। ୪୭.

ତାପରେ ନଳିନୀ ତୁରନ୍ତ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଯାଇ, ତୋମର, ହଂସମାର୍ଗ ଓ ସହୂହୁକ ଲୋକମାନେକୁ ପୋଷଣ କଲେ।

ପୂର୍ଵାନ୍ ଦେଶାଂଶ୍ଚ ସେଵନ୍ତୀ ଭିତ୍ତ୍ଵା ସା ବହୁଧା ଗିରୀନ୍। କର୍ଣପ୍ରାଵରଣାଂଶ୍ଚୈଵ ପ୍ରାପ୍ଯ ଚାଶ୍ଵମୁଖାନପି ।। ୪୭.

ପୂର୍ବ ଦେଶମାନେକୁ ସେବା କରି, ଅନେକ ପାହାଡ଼ ଭାଙ୍ଗି, କର୍ଣ୍ଣପ୍ରାବରଣ ଓ ଅଶ୍ୱମୁଖ ଲୋକମାନେକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।

ସିକତାପର୍ଵତମରୂନ୍ ଗତ୍ଵା ଵିଦ୍ଯାଧରାନ୍ ଯଯୌ। ନେମିମଣ୍ଡଲକୋଷ୍ଠେ ତୁ ପ୍ରଵିଷ୍ଟା ସା ମହୋଦଧିମ୍ ।। ୪୭.

ସିକତାପର୍ବତ ଓ ମରୁଭୂମିକୁ ଯାଇ, ବିଦ୍ୟାଧର ଦେଶକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ; ନେମିମଣ୍ଡଳର ଚକ୍ରରେ ସେ ମହାସାଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।

ତାସାଂ ନଦ୍ଯୁପନଦ୍ଯଶ୍ଚ ଶତଶୋଽଥ ସହସ୍ରଶଃ। ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତି ତାଃ ସର୍ଵା ଯତୋ ଵର୍ଷତି ଵାସଵଃ ।। ୪୭.

ଏହି ନଦୀ ଓ ଉପନଦୀ ଶତ ଏବଂ ହଜାର ଗଣେ ଆସିବା; ସମସ୍ତେ, ଯେଉଁଠୁ ଇନ୍ଦ୍ର ବର୍ଷା କରନ୍ତି।

ଵସ୍ଵୋକସାଯାସ୍ତୀରେ ତୁ ଵାରିସୁରଭିଵିଶ୍ରୁତେ। ହରିଶ୍ରୃଙ୍ଗେ ତୁ ଵସତି ଵିଦ୍ଵାନ୍ କୌବୈରକୋ ଵଶୀ ।। ୪୭.

ବସ୍ୱୋକସା ତୀରରେ, ଜଳର ସୁଗନ୍ଧ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ହରିଶୃଙ୍ଗରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ କୌବୈରକ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବସିଛନ୍ତି।

ଯଜ୍ଞୋପେତଃ ସ ସୁମହାନମିତୌଜାଃ ସୁଵିକ୍ରମଃ। ତତ୍ରାଗସ୍ତ୍ଯୈଃ ପରିଵୃତୋ ଵିଦ୍ଵଦ୍ଭିର୍ବ୍ରହ୍ମରାକ୍ଷସୈଃ। କୁବୈରାନୁଚରାଃ ହ୍ଯେତେ ଚତ୍ଵାରସ୍ତତ୍ସମାଃ ସ୍ମୃତାଃ ।। ୪୭.

ଯଜ୍ଞସୂତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା, ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଅପାର ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ସେଠାରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରହ୍ମରାକ୍ଷସ ଓ କୁବେରଙ୍କ ସେବକମାନେ ସହିତ ଘେରିଥିଲେ। ଏହି ଚାରିଜଣ ତାଙ୍କ ସମାନ ବୋଲି ମନାଯାଏ।

ଏଵମେଵ ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯା ଋଦ୍ଧିଃ ପର୍ଵତଵାସିନାମ୍। ପରସ୍ପରେଣ ଦ୍ଵିଗୁଣା ଧର୍ମତଃ କାମତୋଽର୍ଥତଃ ।। ୪୭.

ପାହାଡ଼ରେ ବସୁଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କର ସମୃଦ୍ଧି ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଅର୍ଥ ରେ ପ୍ରତିଏକ ଅନ୍ୟଅନ୍ୟଙ୍କଠାରୁ ଦୁଇଗୁଣି ଥାଏ ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ।

ହେମକୂଟସ୍ଯ ପୄଷ୍ଠେ ତୁ ସାଯନଂ ନାମ ତତ୍ସରଃ। ମନସ୍ଵିନୀ ପ୍ରଭଵତି ତସ୍ମାଜ୍ଜ୍ଯୋତିଷ୍ମତୀ ଚ ସା ।। ୪୭.

ହେମକୂଟ ପାହାଡ଼ର ଶିଖରରେ ସାୟନ ନାମକ ଏକ ସରୋବର ଅଛି। ସେଠାରୁ ମନସ୍ୱିନୀ ନଦୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ତାହାଠାରୁ ଜ୍ୟୋତିଷ୍ମତୀ ନଦୀ ବି ଜନ୍ମ ନେଇଛି।

ଅଵଗାହ୍ଯ ହ୍ଯୁଭଯତଃ ସମୁଦ୍ରୌ ପୂର୍ଵପଶ୍ଚିମୌ । ସରୋ ଵିଷ୍ଣୁପଦଂ ନାମ ନିଷଧେ ପର୍ଵତୋତ୍ତମେ ।। ୪୭.

ପୂର୍ବ ଓ ପଶ୍ଚିମ ସମୁଦ୍ରରେ ସ୍ନାନ କରି, ନିଷଧ ପର୍ବତର ଶିଖରରେ ବିଷ୍ଣୁପଦ ନାମକ ଏକ ସରୋବର ଅଛି।

ତସ୍ମାଦ୍ଦ୍ଵଯଂ ପ୍ରଭଵତି ଗାନ୍ଧର୍ଵୀ ନନ୍ଵଲୀ ଚ ଯା। ମେରୋଃ ପଶ୍ଚାତ୍ ପ୍ରଭଵତି ହ୍ରଦଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭୋ ମହାନ୍ ।। ୪୭.

ସେଠାରୁ ଦୁଇଟି ନଦୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ—ଗାନ୍ଧର୍ବୀ ଓ ଅନ୍ୱଳୀ। ମେରୁ ପାହାଡ଼ର ପଶ୍ଚିମରେ ବଡ଼ ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭା ହ୍ରଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ତତ୍ର ଜାମ୍ବୂନଦୀ ପୁଣ୍ଯା ଯସ୍ଯାଂ ଜାମ୍ବୂନଦଂ ଶୁଭମ୍। ପଯୋଦଂ ତୁ ସରୋ ନୀଲେ ସୁଶୁଭ୍ରଂ ପୁଣ୍ଡରୀକଵତ୍ ।। ୪୭.

ସେଠାରେ ପବିତ୍ର ଜାମ୍ବୁନଦୀ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଶୁଭ ଜାମ୍ବୁନଦ ସୁନା ମିଳେ। ନୀଳ ପର୍ବତରେ ପୟୋଦା ନାମକ ଏକ ହ୍ରଦ ଅଛି, ଯାହା ଶୁଭ୍ର ଏବଂ ପଦ୍ମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।

ପୁଣ୍ଡରୀକାପଯୋଦା ଚ ତସ୍ମାନ୍ନଦ୍ଯୌ ଵିନିର୍ଗତେ। ଶ୍ଵେତାତ୍ ପ୍ରଭଵତେ ପୁଣ୍ଯଂ ସରସ୍ତୂତ୍ତରମାନସମ୍ ।। ୪୭.

ପୟୋଦା ଓ ପଦ୍ମପୂର୍ଣ୍ଣ ହ୍ରଦରୁ ପୁଣ୍ଡରୀକ ଓ ପୟୋଦା ନାମକ ଦୁଇଟି ନଦୀ ବେରିଯାଏ। ଶ୍ୱେତ ପର୍ବତରୁ ପବିତ୍ର ଉତ୍ତରମାନସ ସରୋବର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ଜ୍ଯୋତ୍ସ୍ନା ଚ ମୃଗକାନ୍ତା ଚ ତସ୍ମାଦ୍ଦ୍ଵେ ସଂବଭୂଵତୁଃ। ମଧୁମତ୍ସରଃ ପୁଣ୍ଯଞ୍ଚ ପଝମୀନଦ୍ଵିଜାକୁଲମ୍ ।। ୪୭.

ସେଠାରୁ ଦୁଇଟି ନଦୀ ଜନ୍ମ ନେଇଛି—ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନା ଓ ମୃଗକାନ୍ତା। ସେଠାରେ ପବିତ୍ର ମଧୁମତ ସରୋବର ଅଛି, ଯାହା ପଜ୍ହା ମାଛ ଓ ପକ୍ଷୀରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।

କଲ୍ପଵୃକ୍ଷସମାକୀର୍ଣଂ ମଧୁଵତ୍ସର୍ଵତଃ ସୁଖମ୍। ରୁଦ୍ରକାନ୍ତମିତି ଖ୍ଯାତଂ ନିର୍ମିତଂ ତଦ୍ଭଵେନ ତୁ ।। ୪୭.

ସେଠାରେ କଳ୍ପବୃକ୍ଷ ଓ ମଧୁ ରେ ପ୍ରଚୁର ଏବଂ ସବୁଦିନ ଶୁଭ, ଏହାକୁ ରୁଦ୍ରକାନ୍ତ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ, ଯାହା ଭବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି।

ଅନ୍ଯେ ଚାପ୍ଯତ୍ର ଵିଖ୍ଯାତାଃ ପଝମୀନଦ୍ଵିଜାକୁଲାଃ। ନାମ୍ନା ରୁଦ୍ରାଜଯା ନାମ ଦ୍ଵାଦଶୋଦଧିସନ୍ନିଭାଃ ।। ୪୭.

ଏଠାରେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହ୍ରଦ ଅଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ପଜ୍ହା ମାଛ ଓ ପକ୍ଷୀ ଅଛନ୍ତି। ଏହାଙ୍କୁ ରୁଦ୍ରାଜୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସଂଖ୍ୟାରେ ବାରଟି ଏବଂ ସମୁଦ୍ର ସମାନ।

ତେଭ୍ଯଃ ଶାନ୍ତା ଚ ମାଧ୍ଵୀ ଚ ଦ୍ଵେ ନଦ୍ଯୌ ସମ୍ବଭୂଵତୁଃ। ଯନି କିମ୍ପୁରୁଷାଦ୍ଯାନି ତେଷୁ ଦେଵୋ ନ ଵର୍ଷତି ।। ୪୭.

ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଦୁଇଟି ନଦୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ—ଶାନ୍ତା ଓ ମାଧ୍ବୀ। କିମ୍ପୁରୁଷ ଓ ତାହା ପରେ ଥିବା ଦେଶରେ ଦେବତାମାନେ ବର୍ଷା କରନ୍ତି ନାହିଁ।

ଉଦ୍ଭିଦ୍ଯାନ୍ଯୁଦକାନ୍ଯତ୍ର ପ୍ରଵହନ୍ତି ସରିଦ୍ଵରାଃ। ଋଷଭୋ ଦୁନ୍ଦୁଭିଶ୍ଚୈଵ ଧୂମ୍ରଶ୍ଚୈଵ ମହାଗିରିଃ ।। ୪୭.

ସେଠାରେ ଝରଣା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜଳସ୍ରୋତ ଝରିଯାଏ, ଏବଂ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ନଦୀମାନେ—ଋଷଭ, ଦୁନ୍ଦୁଭି ଓ ଧୂମ୍ର ପର୍ବତ।

ପୂର୍ଵାଯତା ମହଭାଗା ନିମ୍ନଗା ଲଵଣାମ୍ଭସି। ଚନ୍ଦ୍ରକଙ୍କସ୍ତଥା ପ୍ରାଣୋ ମହାନଗ୍ନିଃ ଶିଲୋଚ୍ଚଯଃ। ଉଦଗ୍ଯାତା ଉଦୀଚ୍ଯାନ୍ତା ଅଵଗାଢା ମହୋଦଧିମ୍ ।। ୪୭.

ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଲମ୍ବା ଏହି ଶୁଭ ନଦୀମାନେ ଲୁଣ ଜଳର ସମୁଦ୍ରକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି: ଚନ୍ଦ୍ରକଙ୍କ, ପ୍ରାଣ, ବଡ଼ ଅଗ୍ନି ଓ ପାଥର ଗୁଡ଼ିକ। ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଯାଉଥିବା ଏହି ନଦୀମାନେ ଉତ୍ତର ସମୁଦ୍ରକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି।

ସୋମକଶ୍ଚ ଵରାହଶ୍ଚ ନାରଦଶ୍ଚ ମହୀଧରଃ। ପ୍ରତୀଚୀମାଯତାସ୍ତେ ଵୈ ପ୍ରଵିଷ୍ଟା ଲଵଣୋଦଧିମ୍ ।। ୪୭.

ସୋମକ, ବରାହ ଓ ନାରଦ ଏହି ବଡ଼ ପର୍ବତମାନେ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ଲମ୍ବା ଏବଂ ସେମାନେ ଲୁଣ ଜଳର ସମୁଦ୍ରକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି।

ଚକ୍ରୋ ବଲାହକଶ୍ଚୈଵ ମୈନାକଶ୍ଚୈଵ ପର୍ଵତଃ। ଆଯତାସ୍ତେ ମହାଶୈଲାଃ ସମୁଦ୍ରଂ ଦକ୍ଷିଣଂ ପ୍ରତି। ଚନ୍ଦ୍ରମୈନାକଯୋର୍ମଧ୍ଯେଵିଦିଶଂ ଦକ୍ଷିଣାଂ ପ୍ରତି ।। ୪୭.

ଚକ୍ର, ବଳାହକ ଓ ମୈନାକ ଏହି ବଡ଼ ପର୍ବତମାନେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ସମୁଦ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାଉଛନ୍ତି। ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ମୈନାକ ମଧ୍ୟରେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗ ଅଛି।

ତତ୍ର ସଂଵର୍ତ୍ତକୋ ନାମ ସୋଽଗ୍ନିଃ ପିବତି ତଜ୍ଜଲମ୍। ନାମ୍ନା ସମୁଦ୍ରପଃ ଶ୍ରୀମାନୌର୍ଵଃ ସ ଵଡଵାମୁଖଃ ।। ୪୭.

ସେଠାରେ ସଂବର୍ତ୍ତକ ନାମକ ଅଗ୍ନି ସମୁଦ୍ରର ଜଳ ପିଏ। ଏହାକୁ ସମୁଦ୍ରପ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଶ୍ରୀମାନ୍ ଔର୍ବ, ଏହା ଭଡ଼ବା ମୁଖ।