ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ନଦ୍ଯାଃ ସ୍ରୋତସ୍ତୁ ଗଙ୍ଗାଯାଃ ପ୍ରତ୍ଯପଦ୍ଯତ ସପ୍ତଧା। ନଲିନୀ ହ୍ରାଦିନୀ ଚୈଵ ପାଵନୀ ଚୈଵ ପ୍ରାଗ୍ଗତା ।। ୪୭.

ଗଙ୍ଗା ନଦୀର ଧାରା ସାତ ଭାଗ ହେଲା। ତାହାରୁ ନଳିନୀ, ହ୍ରାଦିନୀ ଓ ପାବନୀ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ବହିଗଲା।

ସୀତା ଚକ୍ଷୁଶ୍ଚ ସିନ୍ଧୁଶ୍ଚ ପ୍ରତୀଚୀଂ ଦିଶମାକ୍ଷିତାଃ। ସପ୍ତମୀ ତ୍ଵନୁଗା ତାସାଂ ଦକ୍ଷିଣେନ ଭଗୀରଥୀ ।। ୪୭.

ସୀତା, ଚକ୍ଷୁ ଓ ସିନ୍ଧୁ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ବହିଗଲା। ସପ୍ତମୀ ଭାଗୀରଥୀ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ଦକ୍ଷିଣକୁ ଗଲା।

ତସ୍ମାଦ୍ଭାଗୀରଥୀ ଯା ସା ପ୍ରଵିଷ୍ଟା ଲଵଣୋଦଧିମ୍। ସପ୍ତୈତା ଭାଵଯନ୍ତୀହ ହିମାହ୍ଵଂ ଵର୍ଷମେଵ ତୁ ।। ୪୭.

ଏହିଭଳି ଭାଗୀରଥୀ ଲୁଣ ଦରିଆକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏହି ସାତ ନଦୀ ହିମାହ୍ୱ ଦେଶକୁ ପୋଷଣ କରି, ବର୍ଷା ହେଲେ।

ପ୍ରସୂତାଃ ସପ୍ତ ନଦ୍ଯସ୍ତାଃ ଶୁଭା ବିନ୍ଦୁସରୋଦ୍ଭଵାଃ। ନାନାଦେଶାନ୍ ଭାଵଯନ୍ତ୍ଯୋ ମ୍ଲେଚ୍ଛପ୍ରାଯାଂଶ୍ଚ ସର୍ଵଶଃ ।। ୪୭.

ଏହି ସାତ ଶୁଭ ନଦୀ, ବିନ୍ଦୁସର ଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ବିଭିନ୍ନ ଦେଶକୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି, ଅଧିକାଂଶ ଅଞ୍ଚଳ ବିଦେଶୀମାନେ ରହନ୍ତି।

ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତି ତାଃ ସର୍ଵା ଯତୋ ଵର୍ଷତି ଵାସନଃ। ସିରିନ୍ଧ୍ରାନ୍ କୁନ୍ତଲାଂଶ୍ଚୀନାନ୍ ବର୍ଭରାନ୍ ଯଵସାନ୍ ଦ୍ରୁହାନ୍ ।। ୪୭.

ଏହି ସମସ୍ତ ନଦୀ ବର୍ଷା ପଡୁଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି — ସିରିନ୍ଧ୍ର, କୁନ୍ତଳ, ଚୀନ, ବର୍ଭର, ଯବସ, ଦ୍ରୁହ ଦେଶକୁ।

ରୁଷାଣାଂଶ୍ଚ କୁଣିନ୍ଦାଂଶ୍ଚ ଅଙଗଲୋକଵରାଶ୍ଚ ଯେ। କୃତ୍ଵା ଦ୍ଵିଧା ସିନ୍ଧୁମରୁଂ ସୀତାଗାତ୍ପଶ୍ଚିମୋଦଧିମ୍ ।। ୪୭.

ରୁଷା, କୁଣିନ୍ଦ, ଅଙ୍ଗ ଓ ଲୋକବରା ଜନମାନେ ସିନ୍ଧୁ ମରୁଭୂମିକୁ ଦୁଇଭାଗ କରି, ସୀତା ପଶ୍ଚିମ ସାଗରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।

ଅଥ ଚୀନମରୂଂଶ୍ଚୈଵ ନଙ୍ଗଣାନ୍ ସର୍ଵମୂଲିକାନ୍ । ସାଧ୍ରାଂସ୍ତୁ ଷାରାଂସ୍ତମ୍ପାକାନ୍ ପହ୍ନଵାନ୍ ଦରଦାନ୍ ଶକାନ୍। ଏତାନ୍ ଜନପଦାନ୍ ଚକ୍ଷୁଃ ସ୍ରାଵଯନ୍ତୀ ଗତୋଦଧିମ୍ ।। ୪୭.

ତାପରେ ଚୀନ, ମରୁ, ନଙ୍ଗଣ, ସମସ୍ତ ମୂଳିକ, ସାଧ୍ରା, ଷାରା, ତମ୍ପାକ, ପହ୍ନବ, ଦରଦ, ଶକ ଏହି ସମସ୍ତ ଜନମାନେ, ଚକ୍ଷୁ ନଦୀ ଭାଗି ଏ ସାଗରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।

ଦରଦାଂଶ୍ଚ ସକାଂଶ୍ମୀରାନ୍ ଗାନ୍ଧାରାନ୍ ଵରପାନ୍ ହ୍ରଦାନ୍। ଶିଵପୌରାନିନ୍ଦ୍ରହାସାନ୍ ଵଦାତୀଂଶ୍ଚ ଵିସର୍ଜଯାନ୍ ।। ୪୭.

ଦରଦ, ସକା, କଶ୍ମୀରୀ, ଗାନ୍ଧାର, ଭଲ ପାଣି, ହ୍ରଦ, ଶିବପୁର, ଇନ୍ଦ୍ରହାସ, ଓ ବଦାତୀ ଏହି ସମସ୍ତ ଦେଶ ଦେଇ ସୀତା ଚାଲିଗଲେ।

ସୈନ୍ଧଵାନ୍ ରନ୍ଧ୍ରକରକାନ୍ ଭ୍ରମରାଭୀରରୋହକାନ୍ । ଶୁନାମୁଖାଂଶ୍ଚୋର୍ଦ୍ଧ୍ଵମନୂନ୍ ସିଦ୍ଧଚାରଣସୋଵିତାନ୍ ।। ୪୭.

ସୈନ୍ଧବ, ରନ୍ଧ୍ର, କରକ, ଭ୍ରମର, ଅଭୀର, ରୋହକ, ଶୁନାମୁଖ, ଉତ୍ତର ଅନୁ, ସିଦ୍ଧ, ଚାରଣ ଓ ସୋଭି ସହିତ।

ଗନ୍ଧର୍ଵାନ୍ କିନ୍ନରାନ୍ ଯକ୍ଷାନ୍ ରକ୍ଷୋଵିଦ୍ଯାଧରୋରଗାନ୍। କଲାପଗ୍ରାମକାଂଶ୍ଚୈଵ ପାରଦାନ୍ ସୀଗଣାନ୍ ଖସାନ୍ ।। ୪୭.

ଗନ୍ଧର୍ବ, କିନ୍ନର, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ବିଦ୍ୟାଧର, ନାଗ ଏବଂ କଳାପଗ୍ରାମ, ପାରଦ, ସୀଗଣ, ଖସ ଲୋକମାନେ।

କିରାତାଂଶ୍ଚ ପୁଲିନ୍ଦାଂଶ୍ଚ କୁରୂନ୍ ସଭରତାନପି। ପଞ୍ଚାଲକାଶିମାତ୍ସ୍ଯାଂଶ୍ଚ ମଗଧାଙ୍ଗାଂସ୍ତଥୈଵ ଚ ।। ୪୭.

କିରାତ, ପୁଲିନ୍ଦ, କୁରୁ, ଭାରତ, ପଞ୍ଚାଳ, କାଶୀ, ମତ୍ସ୍ୟ, ମଗଧ ଓ ଅଙ୍ଗ ଲୋକମାନେ।

ବ୍ରହ୍ମୋତ୍ତରାଂଶ୍ଚ ଵଙ୍ଗାଂଶ୍ଚ ତାମଲିପ୍ତାଂସ୍ତଥୈଵ ଚ। ଏତାନ୍ ଜନପଦାନାର୍ଯାନ୍ ଗଙ୍ଗା ଭାଵଯତେ ଶୁଭାନ୍ ।। ୪୭.

ବ୍ରହ୍ମୋତ୍ତର, ବଙ୍ଗ ଓ ତାମ୍ଲିପ୍ତ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜନମାନେ, ପବିତ୍ର ଗଙ୍ଗା ସେମାନେକୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି।

ତତଃ ପ୍ରତିହତା ଵିନ୍ଧ୍ଯେ ପ୍ରଵିଷ୍ଟା ଦକ୍ଷିଣୋଦଦିମ୍। ତତକ୍ଷ୍ଵାହ୍ଲାଦିନୀ ପୁଣ୍ଯା ପ୍ରାଚୀନାଭିମୁଖୀ ଯଯୌ ।। ୪୭.

ବିନ୍ଧ୍ୟ ପାହାଡ଼ରେ ବାଧା ପାଇ ସୀତା ଦକ୍ଷିଣ ସାଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଏପରି, ପୁଣ୍ୟ ନଦୀ ଆନନ୍ଦ ଭରି ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ।

ପ୍ଲାଵଯନ୍ତ୍ଯୁପଭୋଗାଂଶ୍ଚ ନିଷାଦାନାଂ ଚ ଜାତଯଃ। ଧୀଵରାନୃଷିକାଂଶ୍ଚୈଵ ତଥା ନୀଲମୁଖାନପି ।। ୪୭.

ନିଷାଦ ଜନମାନଙ୍କ ଭୂମିକୁ ଭାସାଇ, ଧୀବର, ଋଷିକ ଓ ନୀଳମୁଖ ଲୋକମାନେକୁ ମଧ୍ୟ ପୋଷଣ କଲେ।

କେରଲାନୁଷ୍ଟ୍ରକର୍ଣାଂଶ୍ଚ କିରାତାନପି ଚୈଵ ହି। କାଲୋଦରାନ୍ ଵିଵର୍ଣାଂଶ୍ଚ କୁମାରାନ୍ ସ୍ଵର୍ଣଭୂଷିତାନ୍ ।। ୪୭.

କେରଳ, ଉଷ୍ଟ୍ରକର୍ଣ୍ଣ, କିରାତ, କାଳୋଦର, ବିବର୍ଣ୍ଣ, କୁମାର ଓ ସୁନାରେ ଭୂଷିତ ଲୋକମାନେ।

ସା ମଣ୍ଡଲେ ସମୁଦ୍ରସ୍ଯ ତିରୋଭୂତାଽନୁପୂର୍ଵତଃ। ତତସ୍ତୁ ପାଵନୀ ଚୈଵ ପ୍ରାଚୀମେଵ ଦିଶଙ୍ଗତା ।। ୪୭.

ସମୁଦ୍ରର ଚକ୍ରରେ ସୀତା କ୍ରମେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ; ପରେ ପବିତ୍ର ନଦୀ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ।

ଅପଥାନ୍ ଭାଵଯନ୍ତୀହ ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ଯୁମ୍ନସରୋଽପି ଚ। ତତା ଖରଥାଂଶ୍ଚୈଵ ଇନ୍ଦ୍ରଶଙ୍କୁପଥାନପି ।। ୪୭.

ଏଠାରେ ଅପଥା ଲୋକମାନେକୁ ପୋଷଣ କରି, ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ସରୋବରକୁ ଯାଇ, ତାପରେ ଖରଥା ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଶଙ୍କୁ ପଥକୁ ମଧ୍ୟ ପୋଷଣ କଲେ।

ମଧ୍ଯେନୋଦ୍ଯାନମସ୍କାରାନ୍ କୁଥପ୍ରାଵରଣାନ୍ ଯଯୌ। ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ଵୀପସମୁଦ୍ରେ ତୁ ପ୍ରଵିଷ୍ଟା ଲଵଣୋଦଧିମ୍ ।। ୪୭.

ଉଦ୍ୟାନ ଓ ମସ୍କାର ମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯାଇ, କୁଥପ୍ରାବରଣକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ; ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୱୀପ ସାଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଲବଣ ସାଗରକୁ ଯାଇପହଞ୍ଚିଲେ।

ତତଶ୍ଚ ନଲିନୀ ଚାଗାତ୍ ପ୍ରାଚୀମାଶାଂ ଜଵେନ ତୁ। ତୋମରାନ୍ ଭାଵଯନ୍ତୀହ ହଂସମାର୍ଗାନ୍ ସହୂହୁକାନ୍ ।। ୪୭.

ତାପରେ ନଳିନୀ ତୁରନ୍ତ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଯାଇ, ତୋମର, ହଂସମାର୍ଗ ଓ ସହୂହୁକ ଲୋକମାନେକୁ ପୋଷଣ କଲେ।

ପୂର୍ଵାନ୍ ଦେଶାଂଶ୍ଚ ସେଵନ୍ତୀ ଭିତ୍ତ୍ଵା ସା ବହୁଧା ଗିରୀନ୍। କର୍ଣପ୍ରାଵରଣାଂଶ୍ଚୈଵ ପ୍ରାପ୍ଯ ଚାଶ୍ଵମୁଖାନପି ।। ୪୭.

ପୂର୍ବ ଦେଶମାନେକୁ ସେବା କରି, ଅନେକ ପାହାଡ଼ ଭାଙ୍ଗି, କର୍ଣ୍ଣପ୍ରାବରଣ ଓ ଅଶ୍ୱମୁଖ ଲୋକମାନେକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।

ସିକତାପର୍ଵତମରୂନ୍ ଗତ୍ଵା ଵିଦ୍ଯାଧରାନ୍ ଯଯୌ। ନେମିମଣ୍ଡଲକୋଷ୍ଠେ ତୁ ପ୍ରଵିଷ୍ଟା ସା ମହୋଦଧିମ୍ ।। ୪୭.

ସିକତାପର୍ବତ ଓ ମରୁଭୂମିକୁ ଯାଇ, ବିଦ୍ୟାଧର ଦେଶକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ; ନେମିମଣ୍ଡଳର ଚକ୍ରରେ ସେ ମହାସାଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।

ତାସାଂ ନଦ୍ଯୁପନଦ୍ଯଶ୍ଚ ଶତଶୋଽଥ ସହସ୍ରଶଃ। ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତି ତାଃ ସର୍ଵା ଯତୋ ଵର୍ଷତି ଵାସଵଃ ।। ୪୭.

ଏହି ନଦୀ ଓ ଉପନଦୀ ଶତ ଏବଂ ହଜାର ଗଣେ ଆସିବା; ସମସ୍ତେ, ଯେଉଁଠୁ ଇନ୍ଦ୍ର ବର୍ଷା କରନ୍ତି।

ଵସ୍ଵୋକସାଯାସ୍ତୀରେ ତୁ ଵାରିସୁରଭିଵିଶ୍ରୁତେ। ହରିଶ୍ରୃଙ୍ଗେ ତୁ ଵସତି ଵିଦ୍ଵାନ୍ କୌବୈରକୋ ଵଶୀ ।। ୪୭.

ବସ୍ୱୋକସା ତୀରରେ, ଜଳର ସୁଗନ୍ଧ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ହରିଶୃଙ୍ଗରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ କୌବୈରକ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବସିଛନ୍ତି।

ଯଜ୍ଞୋପେତଃ ସ ସୁମହାନମିତୌଜାଃ ସୁଵିକ୍ରମଃ। ତତ୍ରାଗସ୍ତ୍ଯୈଃ ପରିଵୃତୋ ଵିଦ୍ଵଦ୍ଭିର୍ବ୍ରହ୍ମରାକ୍ଷସୈଃ। କୁବୈରାନୁଚରାଃ ହ୍ଯେତେ ଚତ୍ଵାରସ୍ତତ୍ସମାଃ ସ୍ମୃତାଃ ।। ୪୭.

ଯଜ୍ଞସୂତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା, ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଅପାର ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ସେଠାରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରହ୍ମରାକ୍ଷସ ଓ କୁବେରଙ୍କ ସେବକମାନେ ସହିତ ଘେରିଥିଲେ। ଏହି ଚାରିଜଣ ତାଙ୍କ ସମାନ ବୋଲି ମନାଯାଏ।

ଏଵମେଵ ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯା ଋଦ୍ଧିଃ ପର୍ଵତଵାସିନାମ୍। ପରସ୍ପରେଣ ଦ୍ଵିଗୁଣା ଧର୍ମତଃ କାମତୋଽର୍ଥତଃ ।। ୪୭.

ପାହାଡ଼ରେ ବସୁଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କର ସମୃଦ୍ଧି ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଅର୍ଥ ରେ ପ୍ରତିଏକ ଅନ୍ୟଅନ୍ୟଙ୍କଠାରୁ ଦୁଇଗୁଣି ଥାଏ ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ।

ହେମକୂଟସ୍ଯ ପୄଷ୍ଠେ ତୁ ସାଯନଂ ନାମ ତତ୍ସରଃ। ମନସ୍ଵିନୀ ପ୍ରଭଵତି ତସ୍ମାଜ୍ଜ୍ଯୋତିଷ୍ମତୀ ଚ ସା ।। ୪୭.

ହେମକୂଟ ପାହାଡ଼ର ଶିଖରରେ ସାୟନ ନାମକ ଏକ ସରୋବର ଅଛି। ସେଠାରୁ ମନସ୍ୱିନୀ ନଦୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ତାହାଠାରୁ ଜ୍ୟୋତିଷ୍ମତୀ ନଦୀ ବି ଜନ୍ମ ନେଇଛି।

ଅଵଗାହ୍ଯ ହ୍ଯୁଭଯତଃ ସମୁଦ୍ରୌ ପୂର୍ଵପଶ୍ଚିମୌ । ସରୋ ଵିଷ୍ଣୁପଦଂ ନାମ ନିଷଧେ ପର୍ଵତୋତ୍ତମେ ।। ୪୭.

ପୂର୍ବ ଓ ପଶ୍ଚିମ ସମୁଦ୍ରରେ ସ୍ନାନ କରି, ନିଷଧ ପର୍ବତର ଶିଖରରେ ବିଷ୍ଣୁପଦ ନାମକ ଏକ ସରୋବର ଅଛି।

ତସ୍ମାଦ୍ଦ୍ଵଯଂ ପ୍ରଭଵତି ଗାନ୍ଧର୍ଵୀ ନନ୍ଵଲୀ ଚ ଯା। ମେରୋଃ ପଶ୍ଚାତ୍ ପ୍ରଭଵତି ହ୍ରଦଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭୋ ମହାନ୍ ।। ୪୭.

ସେଠାରୁ ଦୁଇଟି ନଦୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ—ଗାନ୍ଧର୍ବୀ ଓ ଅନ୍ୱଳୀ। ମେରୁ ପାହାଡ଼ର ପଶ୍ଚିମରେ ବଡ଼ ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭା ହ୍ରଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ତତ୍ର ଜାମ୍ବୂନଦୀ ପୁଣ୍ଯା ଯସ୍ଯାଂ ଜାମ୍ବୂନଦଂ ଶୁଭମ୍। ପଯୋଦଂ ତୁ ସରୋ ନୀଲେ ସୁଶୁଭ୍ରଂ ପୁଣ୍ଡରୀକଵତ୍ ।। ୪୭.

ସେଠାରେ ପବିତ୍ର ଜାମ୍ବୁନଦୀ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଶୁଭ ଜାମ୍ବୁନଦ ସୁନା ମିଳେ। ନୀଳ ପର୍ବତରେ ପୟୋଦା ନାମକ ଏକ ହ୍ରଦ ଅଛି, ଯାହା ଶୁଭ୍ର ଏବଂ ପଦ୍ମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।