ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଦିଵିଚ୍ଛାଯାପଥୋ ଯସ୍ତୁ ଅନୁନକ୍ଷତ୍ରମଣ୍ଡଲମ୍ । ଦୃଶ୍ଯତେ ଭାସ୍ଵରୋ ରାତ୍ରୌ ଦେଵୀ ତ୍ରିପଥଗା ତୁ ସା ।। ୪୭.

ଆକାଶରେ ତାଙ୍କର ଆଲୋକର ପଥ, ନକ୍ଷତ୍ରମଣ୍ଡଳ ପାରେ, ରାତିରେ ଦେଖାଯାଏ। ସେଇ ଦେବୀ ତିନିପଥ ନଦୀ।

ଅନ୍ତରିକ୍ଷଂ ଦିଵଞ୍ଚୈଵ ଭାଵଯନ୍ତୀ ଭୁଵଙ୍ଗତା। ଭଵୋତ୍ତମାଙ୍ଗେ ପତିତା ସଂରୁଦ୍ଧା ଯୋଗମାଯଯା ।। ୪୭.

ସେ ନଦୀ ଆକାଶ ଓ ସ୍ୱର୍ଗ ଦୁହିଁକୁ ଭରି ଦେଉଛନ୍ତି। ଶିବଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ପଡିଲେ, ତାଙ୍କର ଯୋଗଶକ୍ତିରେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହେଲେ।

ତସ୍ଯା ଯେ ବିନ୍ଦଵଃ କେଚିତ୍ କ୍ରୁଦ୍ଧାଯାଃ ପତିତାଃ କ୍ଷିତୌ। କୃତଂ ବିନ୍ଦୁସରସ୍ତତ୍ର ତତୋ ବିନ୍ଦୁସରଃ ସ୍ମୃତମ୍ ।। ୪୭.

ତାଙ୍କର କିଛି ଜଳବିନ୍ଦୁ ରେଗେଇ ପୃଥିବୀରେ ପଡିଲା। ସେଠାରେ ଏକ ଝିଲିକ ହେଲା, ଯାହାକୁ ବିନ୍ଦୁସର କୁହାଯାଏ।

ତତୋ ନିରୁଦ୍ଧା ଦେଵୀ ସା ଭଵେନ ସ୍ମଯତା କିଲ। ଚିନ୍ତଯାମାସ ମନସା ଶଙ୍କରକ୍ଷେପଣଂ ପ୍ରତି ।। ୪୭.

ତାପରେ ଶିବ ହସି ଦେବୀଙ୍କୁ ରୋକିଦେଲେ। ଦେବୀ ମନେ ଭାବିଲେ, କିପରି ଶଂକରଙ୍କୁ ଟାଳିବି।

ଭିତ୍ତ୍ଵା ଵିଶାମି ପାତାଲଂ ସ୍ରୋତସା ଗୃହ୍ଯ ଶଙ୍କରମ୍। ଜ୍ଞାତ୍ଵା ତସ୍ଯା ଅଭିପ୍ରାଯଂ କ୍ରୂରଂ ଦେଵ୍ଯା ଚିକୀର୍ଷିତମ୍ ।। ୪୭.

ସେ ଭାବିଲେ, 'ମୁଁ ଭୂମି ଭେଦି ପାତାଳକୁ ପହଞ୍ଚିବି, ଶଂକରଙ୍କୁ ନେଇ ଯିବି।' କିନ୍ତୁ ଶିବ ତାଙ୍କର ଦୁଷ୍ଟ ଇଚ୍ଛା ବୁଝି, ତାହା ଅନୁଯୋଗ କଲେ।

ତିରୋଭାଵଯିତୁଂ ବୁଦ୍ଧିରାସୀଦଙ୍ଗେଷୁ ତାଂ ନଦୀମ୍। ତସ୍ଯାଵଲେପଂ ତଂ ବୁଦ୍ଧ୍ଵା ନଦ୍ଯାଃ କ୍ରୁଦ୍ଧସ୍ତୁ ଶଙ୍କରଃ। ନିରୁଧ୍ଯ ତୁ ଶିରସ୍ଯେନାଂ ଵେଗେନ ପତିତାଂ ଭୁଵି ।। ୪୭.

ଶିବ ଭାବିଲେ, 'ମୁଁ ଏହି ନଦୀକୁ ନିଜ ଅଂଗରେ ଲୁଚାଇଦେବି।' ନଦୀର ଗର୍ବ ଦେଖି, ଶିବ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହେଇ, ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ତାଙ୍କୁ ରୋକିଦେଲେ।

ଏତସ୍ମିନ୍ନେଵ କାଲେ ତୁ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାଜାନମଗ୍ରତଃ। ଧମନୀସନ୍ତତଂ କ୍ଷୀଣଂ କ୍ଷୁଧାପରିଗତେନ୍ଦ୍ରିଯମ୍ ।। ୪୭.

ସେଇ ସମୟରେ, ରାଜାକୁ ସାମ୍ନାରେ ଦେଖିଲେ, ତାଙ୍କର ଶରୀର କ୍ଷୀଣ, ଶିରା ଫୁଲିଯାଇଛି, ଭୋକରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦୁର୍ବଳ।

ଅନେନ ତୋଷିତଶ୍ଚାହଂ ନଦ୍ଯର୍ଥଂ ପୂର୍ଵମେଵ ହି। ବୁଦ୍ଧ୍ଵାସ୍ଯ ଵରଦାନଂ ତୁ କୋପଂ ନିଯତଵାଂସ୍ତୁ ସଃ ।। ୪୭.

ଶିବ କହିଲେ, 'ସେ ମୋତେ ଖୁସି କରିଛନ୍ତି, କାରଣ ଗଙ୍ଗା ପାଇଁ ପୂର୍ବରୁ ମୋତେ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଥିଲେ। ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ବର ଦେଇଥିଲି ବୋଲି ଜାଣି, ମୁଁ ମୋର କ୍ରୋଧ ଦମନ କଲି।'

ବ୍ରହ୍ମଣୋ ହି ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପ୍ରତିଜ୍ଞାଧାରଣଂ ପ୍ରତି। ତତୋ ଵିସର୍ଜଯାମାସ ସଂରୁଦ୍ଧାଂ ସ୍ଵେନ ତେଜସା। ନଦୀଂ ଭଗୀରଥସ୍ଯାର୍ଥେ ତପସୋଗ୍ରେଣ ତୋଷିତଃ ।। ୪୭.

ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୂରଣ ପାଇଁ, ଶିବ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ନଦୀକୁ ଛାଡିଦେଲେ। ଭାଗୀରଥଙ୍କ ଉଗ୍ର ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଇ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି କାମ କଲେ।

ତତୋ ଵିସୃଜ୍ଯମାନାଯାଃ ସ୍ରୋତସ୍ତତ୍ସପ୍ତତାଙ୍ଗତମ୍। ତ୍ରଯଃ ପ୍ରାଚୀମଭିମୁଖଂ ପ୍ରତୀଚୀଂ ତ୍ରଯଃ ଏଵ ତୁ ।। ୪୭.

ତାପରେ ନଦୀ ଛାଡାଯିବା ବେଳେ, ତାଙ୍କର ଧାରା ସାତ ଶାଖାରେ ବିଭାଜିତ ହେଲା। ତାହାରୁ ତିନି ପୂର୍ବକୁ ଓ ତିନି ପଶ୍ଚିମକୁ ଯାଇଲା।

ନଦ୍ଯାଃ ସ୍ରୋତସ୍ତୁ ଗଙ୍ଗାଯାଃ ପ୍ରତ୍ଯପଦ୍ଯତ ସପ୍ତଧା। ନଲିନୀ ହ୍ରାଦିନୀ ଚୈଵ ପାଵନୀ ଚୈଵ ପ୍ରାଗ୍ଗତା ।। ୪୭.

ଗଙ୍ଗା ନଦୀର ଧାରା ସାତ ଭାଗ ହେଲା। ତାହାରୁ ନଳିନୀ, ହ୍ରାଦିନୀ ଓ ପାବନୀ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ବହିଗଲା।

ସୀତା ଚକ୍ଷୁଶ୍ଚ ସିନ୍ଧୁଶ୍ଚ ପ୍ରତୀଚୀଂ ଦିଶମାକ୍ଷିତାଃ। ସପ୍ତମୀ ତ୍ଵନୁଗା ତାସାଂ ଦକ୍ଷିଣେନ ଭଗୀରଥୀ ।। ୪୭.

ସୀତା, ଚକ୍ଷୁ ଓ ସିନ୍ଧୁ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ବହିଗଲା। ସପ୍ତମୀ ଭାଗୀରଥୀ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ଦକ୍ଷିଣକୁ ଗଲା।

ତସ୍ମାଦ୍ଭାଗୀରଥୀ ଯା ସା ପ୍ରଵିଷ୍ଟା ଲଵଣୋଦଧିମ୍। ସପ୍ତୈତା ଭାଵଯନ୍ତୀହ ହିମାହ୍ଵଂ ଵର୍ଷମେଵ ତୁ ।। ୪୭.

ଏହିଭଳି ଭାଗୀରଥୀ ଲୁଣ ଦରିଆକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏହି ସାତ ନଦୀ ହିମାହ୍ୱ ଦେଶକୁ ପୋଷଣ କରି, ବର୍ଷା ହେଲେ।

ପ୍ରସୂତାଃ ସପ୍ତ ନଦ୍ଯସ୍ତାଃ ଶୁଭା ବିନ୍ଦୁସରୋଦ୍ଭଵାଃ। ନାନାଦେଶାନ୍ ଭାଵଯନ୍ତ୍ଯୋ ମ୍ଲେଚ୍ଛପ୍ରାଯାଂଶ୍ଚ ସର୍ଵଶଃ ।। ୪୭.

ଏହି ସାତ ଶୁଭ ନଦୀ, ବିନ୍ଦୁସର ଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ବିଭିନ୍ନ ଦେଶକୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି, ଅଧିକାଂଶ ଅଞ୍ଚଳ ବିଦେଶୀମାନେ ରହନ୍ତି।

ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତି ତାଃ ସର୍ଵା ଯତୋ ଵର୍ଷତି ଵାସନଃ। ସିରିନ୍ଧ୍ରାନ୍ କୁନ୍ତଲାଂଶ୍ଚୀନାନ୍ ବର୍ଭରାନ୍ ଯଵସାନ୍ ଦ୍ରୁହାନ୍ ।। ୪୭.

ଏହି ସମସ୍ତ ନଦୀ ବର୍ଷା ପଡୁଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି — ସିରିନ୍ଧ୍ର, କୁନ୍ତଳ, ଚୀନ, ବର୍ଭର, ଯବସ, ଦ୍ରୁହ ଦେଶକୁ।

ରୁଷାଣାଂଶ୍ଚ କୁଣିନ୍ଦାଂଶ୍ଚ ଅଙଗଲୋକଵରାଶ୍ଚ ଯେ। କୃତ୍ଵା ଦ୍ଵିଧା ସିନ୍ଧୁମରୁଂ ସୀତାଗାତ୍ପଶ୍ଚିମୋଦଧିମ୍ ।। ୪୭.

ରୁଷା, କୁଣିନ୍ଦ, ଅଙ୍ଗ ଓ ଲୋକବରା ଜନମାନେ ସିନ୍ଧୁ ମରୁଭୂମିକୁ ଦୁଇଭାଗ କରି, ସୀତା ପଶ୍ଚିମ ସାଗରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।

ଅଥ ଚୀନମରୂଂଶ୍ଚୈଵ ନଙ୍ଗଣାନ୍ ସର୍ଵମୂଲିକାନ୍ । ସାଧ୍ରାଂସ୍ତୁ ଷାରାଂସ୍ତମ୍ପାକାନ୍ ପହ୍ନଵାନ୍ ଦରଦାନ୍ ଶକାନ୍। ଏତାନ୍ ଜନପଦାନ୍ ଚକ୍ଷୁଃ ସ୍ରାଵଯନ୍ତୀ ଗତୋଦଧିମ୍ ।। ୪୭.

ତାପରେ ଚୀନ, ମରୁ, ନଙ୍ଗଣ, ସମସ୍ତ ମୂଳିକ, ସାଧ୍ରା, ଷାରା, ତମ୍ପାକ, ପହ୍ନବ, ଦରଦ, ଶକ ଏହି ସମସ୍ତ ଜନମାନେ, ଚକ୍ଷୁ ନଦୀ ଭାଗି ଏ ସାଗରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।

ଦରଦାଂଶ୍ଚ ସକାଂଶ୍ମୀରାନ୍ ଗାନ୍ଧାରାନ୍ ଵରପାନ୍ ହ୍ରଦାନ୍। ଶିଵପୌରାନିନ୍ଦ୍ରହାସାନ୍ ଵଦାତୀଂଶ୍ଚ ଵିସର୍ଜଯାନ୍ ।। ୪୭.

ଦରଦ, ସକା, କଶ୍ମୀରୀ, ଗାନ୍ଧାର, ଭଲ ପାଣି, ହ୍ରଦ, ଶିବପୁର, ଇନ୍ଦ୍ରହାସ, ଓ ବଦାତୀ ଏହି ସମସ୍ତ ଦେଶ ଦେଇ ସୀତା ଚାଲିଗଲେ।

ସୈନ୍ଧଵାନ୍ ରନ୍ଧ୍ରକରକାନ୍ ଭ୍ରମରାଭୀରରୋହକାନ୍ । ଶୁନାମୁଖାଂଶ୍ଚୋର୍ଦ୍ଧ୍ଵମନୂନ୍ ସିଦ୍ଧଚାରଣସୋଵିତାନ୍ ।। ୪୭.

ସୈନ୍ଧବ, ରନ୍ଧ୍ର, କରକ, ଭ୍ରମର, ଅଭୀର, ରୋହକ, ଶୁନାମୁଖ, ଉତ୍ତର ଅନୁ, ସିଦ୍ଧ, ଚାରଣ ଓ ସୋଭି ସହିତ।

ଗନ୍ଧର୍ଵାନ୍ କିନ୍ନରାନ୍ ଯକ୍ଷାନ୍ ରକ୍ଷୋଵିଦ୍ଯାଧରୋରଗାନ୍। କଲାପଗ୍ରାମକାଂଶ୍ଚୈଵ ପାରଦାନ୍ ସୀଗଣାନ୍ ଖସାନ୍ ।। ୪୭.

ଗନ୍ଧର୍ବ, କିନ୍ନର, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ବିଦ୍ୟାଧର, ନାଗ ଏବଂ କଳାପଗ୍ରାମ, ପାରଦ, ସୀଗଣ, ଖସ ଲୋକମାନେ।

କିରାତାଂଶ୍ଚ ପୁଲିନ୍ଦାଂଶ୍ଚ କୁରୂନ୍ ସଭରତାନପି। ପଞ୍ଚାଲକାଶିମାତ୍ସ୍ଯାଂଶ୍ଚ ମଗଧାଙ୍ଗାଂସ୍ତଥୈଵ ଚ ।। ୪୭.

କିରାତ, ପୁଲିନ୍ଦ, କୁରୁ, ଭାରତ, ପଞ୍ଚାଳ, କାଶୀ, ମତ୍ସ୍ୟ, ମଗଧ ଓ ଅଙ୍ଗ ଲୋକମାନେ।

ବ୍ରହ୍ମୋତ୍ତରାଂଶ୍ଚ ଵଙ୍ଗାଂଶ୍ଚ ତାମଲିପ୍ତାଂସ୍ତଥୈଵ ଚ। ଏତାନ୍ ଜନପଦାନାର୍ଯାନ୍ ଗଙ୍ଗା ଭାଵଯତେ ଶୁଭାନ୍ ।। ୪୭.

ବ୍ରହ୍ମୋତ୍ତର, ବଙ୍ଗ ଓ ତାମ୍ଲିପ୍ତ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜନମାନେ, ପବିତ୍ର ଗଙ୍ଗା ସେମାନେକୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି।

ତତଃ ପ୍ରତିହତା ଵିନ୍ଧ୍ଯେ ପ୍ରଵିଷ୍ଟା ଦକ୍ଷିଣୋଦଦିମ୍। ତତକ୍ଷ୍ଵାହ୍ଲାଦିନୀ ପୁଣ୍ଯା ପ୍ରାଚୀନାଭିମୁଖୀ ଯଯୌ ।। ୪୭.

ବିନ୍ଧ୍ୟ ପାହାଡ଼ରେ ବାଧା ପାଇ ସୀତା ଦକ୍ଷିଣ ସାଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଏପରି, ପୁଣ୍ୟ ନଦୀ ଆନନ୍ଦ ଭରି ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ।

ପ୍ଲାଵଯନ୍ତ୍ଯୁପଭୋଗାଂଶ୍ଚ ନିଷାଦାନାଂ ଚ ଜାତଯଃ। ଧୀଵରାନୃଷିକାଂଶ୍ଚୈଵ ତଥା ନୀଲମୁଖାନପି ।। ୪୭.

ନିଷାଦ ଜନମାନଙ୍କ ଭୂମିକୁ ଭାସାଇ, ଧୀବର, ଋଷିକ ଓ ନୀଳମୁଖ ଲୋକମାନେକୁ ମଧ୍ୟ ପୋଷଣ କଲେ।

କେରଲାନୁଷ୍ଟ୍ରକର୍ଣାଂଶ୍ଚ କିରାତାନପି ଚୈଵ ହି। କାଲୋଦରାନ୍ ଵିଵର୍ଣାଂଶ୍ଚ କୁମାରାନ୍ ସ୍ଵର୍ଣଭୂଷିତାନ୍ ।। ୪୭.

କେରଳ, ଉଷ୍ଟ୍ରକର୍ଣ୍ଣ, କିରାତ, କାଳୋଦର, ବିବର୍ଣ୍ଣ, କୁମାର ଓ ସୁନାରେ ଭୂଷିତ ଲୋକମାନେ।

ସା ମଣ୍ଡଲେ ସମୁଦ୍ରସ୍ଯ ତିରୋଭୂତାଽନୁପୂର୍ଵତଃ। ତତସ୍ତୁ ପାଵନୀ ଚୈଵ ପ୍ରାଚୀମେଵ ଦିଶଙ୍ଗତା ।। ୪୭.

ସମୁଦ୍ରର ଚକ୍ରରେ ସୀତା କ୍ରମେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ; ପରେ ପବିତ୍ର ନଦୀ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ।

ଅପଥାନ୍ ଭାଵଯନ୍ତୀହ ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ଯୁମ୍ନସରୋଽପି ଚ। ତତା ଖରଥାଂଶ୍ଚୈଵ ଇନ୍ଦ୍ରଶଙ୍କୁପଥାନପି ।। ୪୭.

ଏଠାରେ ଅପଥା ଲୋକମାନେକୁ ପୋଷଣ କରି, ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ସରୋବରକୁ ଯାଇ, ତାପରେ ଖରଥା ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଶଙ୍କୁ ପଥକୁ ମଧ୍ୟ ପୋଷଣ କଲେ।

ମଧ୍ଯେନୋଦ୍ଯାନମସ୍କାରାନ୍ କୁଥପ୍ରାଵରଣାନ୍ ଯଯୌ। ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ଵୀପସମୁଦ୍ରେ ତୁ ପ୍ରଵିଷ୍ଟା ଲଵଣୋଦଧିମ୍ ।। ୪୭.

ଉଦ୍ୟାନ ଓ ମସ୍କାର ମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯାଇ, କୁଥପ୍ରାବରଣକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ; ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୱୀପ ସାଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଲବଣ ସାଗରକୁ ଯାଇପହଞ୍ଚିଲେ।

ତତଶ୍ଚ ନଲିନୀ ଚାଗାତ୍ ପ୍ରାଚୀମାଶାଂ ଜଵେନ ତୁ। ତୋମରାନ୍ ଭାଵଯନ୍ତୀହ ହଂସମାର୍ଗାନ୍ ସହୂହୁକାନ୍ ।। ୪୭.

ତାପରେ ନଳିନୀ ତୁରନ୍ତ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଯାଇ, ତୋମର, ହଂସମାର୍ଗ ଓ ସହୂହୁକ ଲୋକମାନେକୁ ପୋଷଣ କଲେ।