ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଭଵସ୍ଯ ଦଯିତଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ପର୍ଵତୋ ମେଘସନ୍ନିଭଃ। ଶାତକୁମ୍ଭମଯୈଃ ଶୁଭ୍ରୈଃ ଶିଲାଜାଲୈଃ ସମାଵୃତଃ ।। ୪୭ .

ଭବଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଏହି ଦିବ୍ୟ ପାହାଡ଼ ମେଘ ପରି ଦେଖାଯାଏ । ଏହି ପାହାଡ଼ ଚମକୁଥିବା ପିତଳରେ ତିଆରି ସୁନ୍ଦର ଶିଳାମାନେ ଦ୍ୱାରା ଢାକା ।

ଶତସଙ୍ଖ୍ଯୈସ୍ତାପନୀଯୈଃ ଶ୍ରୃଙ୍ଗୈର୍ଦିଵମିଵୋଲ୍ଲିଖନ୍। ମୁଞ୍ଜଵାନ୍ ସ ମହାଦିଵ୍ଯୋ ଦୁର୍ଗଶୈଲୋ ହିମାର୍ଚିତଃ ।। ୪୭.

ମୁଞ୍ଜବାନ ନାମକ ଏହି ବଡ଼ ଦିବ୍ୟ ଦୁର୍ଗ ପାହାଡ଼ ହିମରେ ପୂଜିତ । ଶତାଧିକ ତାପନୀୟ ଚୂଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ଏହି ପାହାଡ଼ ଆକାଶକୁ ଭେଦି ଉଠିଛି ।

ତସ୍ମିନ୍ ଗିରୌ ନିଵସତି ଗିରିଶୋ ଧୂମ୍ରଲୋହିତଃ। ତସ୍ଯ ପାଦାତ୍ ପ୍ରଭଵତି ଶୈଲୋଦଂ ନାମ ତତ୍ସରଃ ।। ୪୭.

ସେ ପାହାଡ଼ରେ ପାହାଡ଼ମାନଙ୍କ ମହାରାଜ ଧୂମ୍ରଲୋହିତ ରହୁଛନ୍ତି । ଏହି ପାହାଡ଼ର ତଳରୁ ଶୈଳୋଦ ନାମକ ଝିଲି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ।

ତସ୍ମାତ୍ ପ୍ରଭଵତେ ହିଵ୍ଯା ଶୈଲୋଦା ନାମ ନିମ୍ନଗା। ସା ଚକ୍ଷୁଃଶୀତଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ପ୍ରଵିଷ୍ଟା ଲଵଣୋଦଧିମ୍ ।। ୪୭.

ସେଠାରୁ ପବିତ୍ର ଶୈଳୋଦା ନାମକ ନଦୀ ବହୁଛି । ଏହି ନଦୀ ଚକ୍ଷୁ ଏବଂ ଶୀତୟ ପାହାଡ଼ ମଧ୍ୟରେ ଲବଣ ସାଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥାଏ ।

ତସ୍ଯାସ୍ତୀରେ ଵନଂ ଦିଵ୍ଯଂ ଵିଶ୍ରୁତଂ ସୁରଭୀତି ଵୈ। ଅସ୍ତ୍ଯୁତ୍ତରେଣ କୈଲାସାଚ୍ଛିଵସତ୍ତ୍ଵୌଷଧୋ ଗିରିଃ ।। ୪୭.

ଏହି ନଦୀର କୂଳରେ ବିଶ୍ରୁତ ଦିବ୍ୟ ସୁରଭୀ ନାମକ ଜଙ୍ଗଲ ଅଛି । କୈଳାସର ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଶିବସତ୍ତ୍ୱଔଷଧି ପାହାଡ଼ ଅଛି ।

ଗୌରୋ ନାମ ଗିରିସ୍ତତ୍ର ହରିତାଲମଯଃ ଶୁଭଃ। ହିରଣ୍ଯଶ୍ରୃଙ୍ଗଃ ସୁମହାନ୍ ଦିଵ୍ଯୋ ମଣିମଯୋ ଗିରିଃ ।। ୪୭.

ସେଠାରେ ଗୌର ନାମକ ସୁନ୍ଦର ହରିତାଳରେ ତିଆରି ପାହାଡ଼ ଅଛି । ଏହିଠାରେ ହିରଣ୍ୟଶ୍ରୁଙ୍ଗ ନାମକ ବଡ଼ ଦିବ୍ୟ ମଣିରେ ତିଆରି ପାହାଡ଼ ଅଛି ।

ତସ୍ଯ ପାଦେ ମହଦ୍ଦିଵ୍ଯଂ ଶୁଭଂ କାଞ୍ଚନଵାଲୁକମ୍। ରମ୍ଯଂ ବିନ୍ଦୁସରୋ ନାମ ଯତ୍ର ଯାତୋ ଭଗୀରଥଃ ।। ୪୭.

ଏହି ପାହାଡ଼ର ତଳେ ଦିବ୍ୟ ଏବଂ ଶୁଭ କାଞ୍ଚନ ବାଳୁକାରେ ତିଆରି ବଡ଼ ଝିଲି ଅଛି, ଯାହାକୁ ବିନ୍ଦୁସରସ ନାମେ ଡାକାଯାଏ । ଏଠାକୁ ଭଗୀରଥ ଆସିଥିଲେ ।

ଗଙ୍ଗାନିମିତ୍ତଂ ରାଜର୍ଷିରୁଵାସ ବହୁଲାଃ ସମାଃ । ଦିଵଂ ଯାସ୍ଯନ୍ତି ମେ ପୂର୍ଵେ ଗଙ୍ଗାତୋଯପରିପ୍ଲୁତାଃ ।। ୪୭.

ଗଙ୍ଗା ପାଇଁ ରାଜା ଋଷି ବହୁ ବର୍ଷ ରହିଥିଲେ। ମୋର ପୂର୍ବଜମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଗଙ୍ଗା ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବେ।

ତତ୍ର ତ୍ରିପଥଗା ଦେଵୀ ପ୍ରଥମନ୍ତୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତା। ସୋମପାଦପ୍ରସୂତା ସା ସପ୍ତଧା ପ୍ରତିପଦ୍ଯ ତେ ।। ୪୭.

ସେଠାରେ ଦେବୀ ତିନିପଥ ନଦୀ ପ୍ରଥମେ ବସିଥିଲେ। ସୋମଙ୍କର ପାଦ ଠାରୁ ଜନ୍ମ ନେଇ, ସେ ନିଜକୁ ସାତ ଧାରାରେ ବାଣ୍ଟିଦେଲେ।

ଯୂପା ମଣିମଯାସ୍ତତ୍ର ଚିତଯଶ୍ଚ ହିରଣ୍ମଯାଃ । ତତ୍ରେଷ୍ଟ୍ଵା ତୁ ଗତଃ ଶର୍ଵଂ ଶକ୍ରଃ ସର୍ଵୈଃ ସୁରୈଃ ସହ ।। ୪୭.

ସେଠାରେ ମଣିର ଯଜ୍ଞସ୍ଥମ୍ଭ ଏବଂ ସୁନାର ଚିତା ଥିଲା। ଏଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ସମସ୍ତ ଦେବତା ମିଶି ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ଯଜ୍ଞ କରି, ପରେ ଚାଲିଗଲେ।

ଦିଵିଚ୍ଛାଯାପଥୋ ଯସ୍ତୁ ଅନୁନକ୍ଷତ୍ରମଣ୍ଡଲମ୍ । ଦୃଶ୍ଯତେ ଭାସ୍ଵରୋ ରାତ୍ରୌ ଦେଵୀ ତ୍ରିପଥଗା ତୁ ସା ।। ୪୭.

ଆକାଶରେ ତାଙ୍କର ଆଲୋକର ପଥ, ନକ୍ଷତ୍ରମଣ୍ଡଳ ପାରେ, ରାତିରେ ଦେଖାଯାଏ। ସେଇ ଦେବୀ ତିନିପଥ ନଦୀ।

ଅନ୍ତରିକ୍ଷଂ ଦିଵଞ୍ଚୈଵ ଭାଵଯନ୍ତୀ ଭୁଵଙ୍ଗତା। ଭଵୋତ୍ତମାଙ୍ଗେ ପତିତା ସଂରୁଦ୍ଧା ଯୋଗମାଯଯା ।। ୪୭.

ସେ ନଦୀ ଆକାଶ ଓ ସ୍ୱର୍ଗ ଦୁହିଁକୁ ଭରି ଦେଉଛନ୍ତି। ଶିବଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ପଡିଲେ, ତାଙ୍କର ଯୋଗଶକ୍ତିରେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହେଲେ।

ତସ୍ଯା ଯେ ବିନ୍ଦଵଃ କେଚିତ୍ କ୍ରୁଦ୍ଧାଯାଃ ପତିତାଃ କ୍ଷିତୌ। କୃତଂ ବିନ୍ଦୁସରସ୍ତତ୍ର ତତୋ ବିନ୍ଦୁସରଃ ସ୍ମୃତମ୍ ।। ୪୭.

ତାଙ୍କର କିଛି ଜଳବିନ୍ଦୁ ରେଗେଇ ପୃଥିବୀରେ ପଡିଲା। ସେଠାରେ ଏକ ଝିଲିକ ହେଲା, ଯାହାକୁ ବିନ୍ଦୁସର କୁହାଯାଏ।

ତତୋ ନିରୁଦ୍ଧା ଦେଵୀ ସା ଭଵେନ ସ୍ମଯତା କିଲ। ଚିନ୍ତଯାମାସ ମନସା ଶଙ୍କରକ୍ଷେପଣଂ ପ୍ରତି ।। ୪୭.

ତାପରେ ଶିବ ହସି ଦେବୀଙ୍କୁ ରୋକିଦେଲେ। ଦେବୀ ମନେ ଭାବିଲେ, କିପରି ଶଂକରଙ୍କୁ ଟାଳିବି।

ଭିତ୍ତ୍ଵା ଵିଶାମି ପାତାଲଂ ସ୍ରୋତସା ଗୃହ୍ଯ ଶଙ୍କରମ୍। ଜ୍ଞାତ୍ଵା ତସ୍ଯା ଅଭିପ୍ରାଯଂ କ୍ରୂରଂ ଦେଵ୍ଯା ଚିକୀର୍ଷିତମ୍ ।। ୪୭.

ସେ ଭାବିଲେ, 'ମୁଁ ଭୂମି ଭେଦି ପାତାଳକୁ ପହଞ୍ଚିବି, ଶଂକରଙ୍କୁ ନେଇ ଯିବି।' କିନ୍ତୁ ଶିବ ତାଙ୍କର ଦୁଷ୍ଟ ଇଚ୍ଛା ବୁଝି, ତାହା ଅନୁଯୋଗ କଲେ।

ତିରୋଭାଵଯିତୁଂ ବୁଦ୍ଧିରାସୀଦଙ୍ଗେଷୁ ତାଂ ନଦୀମ୍। ତସ୍ଯାଵଲେପଂ ତଂ ବୁଦ୍ଧ୍ଵା ନଦ୍ଯାଃ କ୍ରୁଦ୍ଧସ୍ତୁ ଶଙ୍କରଃ। ନିରୁଧ୍ଯ ତୁ ଶିରସ୍ଯେନାଂ ଵେଗେନ ପତିତାଂ ଭୁଵି ।। ୪୭.

ଶିବ ଭାବିଲେ, 'ମୁଁ ଏହି ନଦୀକୁ ନିଜ ଅଂଗରେ ଲୁଚାଇଦେବି।' ନଦୀର ଗର୍ବ ଦେଖି, ଶିବ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହେଇ, ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ତାଙ୍କୁ ରୋକିଦେଲେ।

ଏତସ୍ମିନ୍ନେଵ କାଲେ ତୁ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାଜାନମଗ୍ରତଃ। ଧମନୀସନ୍ତତଂ କ୍ଷୀଣଂ କ୍ଷୁଧାପରିଗତେନ୍ଦ୍ରିଯମ୍ ।। ୪୭.

ସେଇ ସମୟରେ, ରାଜାକୁ ସାମ୍ନାରେ ଦେଖିଲେ, ତାଙ୍କର ଶରୀର କ୍ଷୀଣ, ଶିରା ଫୁଲିଯାଇଛି, ଭୋକରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦୁର୍ବଳ।

ଅନେନ ତୋଷିତଶ୍ଚାହଂ ନଦ୍ଯର୍ଥଂ ପୂର୍ଵମେଵ ହି। ବୁଦ୍ଧ୍ଵାସ୍ଯ ଵରଦାନଂ ତୁ କୋପଂ ନିଯତଵାଂସ୍ତୁ ସଃ ।। ୪୭.

ଶିବ କହିଲେ, 'ସେ ମୋତେ ଖୁସି କରିଛନ୍ତି, କାରଣ ଗଙ୍ଗା ପାଇଁ ପୂର୍ବରୁ ମୋତେ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଥିଲେ। ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ବର ଦେଇଥିଲି ବୋଲି ଜାଣି, ମୁଁ ମୋର କ୍ରୋଧ ଦମନ କଲି।'

ବ୍ରହ୍ମଣୋ ହି ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପ୍ରତିଜ୍ଞାଧାରଣଂ ପ୍ରତି। ତତୋ ଵିସର୍ଜଯାମାସ ସଂରୁଦ୍ଧାଂ ସ୍ଵେନ ତେଜସା। ନଦୀଂ ଭଗୀରଥସ୍ଯାର୍ଥେ ତପସୋଗ୍ରେଣ ତୋଷିତଃ ।। ୪୭.

ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୂରଣ ପାଇଁ, ଶିବ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ନଦୀକୁ ଛାଡିଦେଲେ। ଭାଗୀରଥଙ୍କ ଉଗ୍ର ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଇ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି କାମ କଲେ।

ତତୋ ଵିସୃଜ୍ଯମାନାଯାଃ ସ୍ରୋତସ୍ତତ୍ସପ୍ତତାଙ୍ଗତମ୍। ତ୍ରଯଃ ପ୍ରାଚୀମଭିମୁଖଂ ପ୍ରତୀଚୀଂ ତ୍ରଯଃ ଏଵ ତୁ ।। ୪୭.

ତାପରେ ନଦୀ ଛାଡାଯିବା ବେଳେ, ତାଙ୍କର ଧାରା ସାତ ଶାଖାରେ ବିଭାଜିତ ହେଲା। ତାହାରୁ ତିନି ପୂର୍ବକୁ ଓ ତିନି ପଶ୍ଚିମକୁ ଯାଇଲା।

ନଦ୍ଯାଃ ସ୍ରୋତସ୍ତୁ ଗଙ୍ଗାଯାଃ ପ୍ରତ୍ଯପଦ୍ଯତ ସପ୍ତଧା। ନଲିନୀ ହ୍ରାଦିନୀ ଚୈଵ ପାଵନୀ ଚୈଵ ପ୍ରାଗ୍ଗତା ।। ୪୭.

ଗଙ୍ଗା ନଦୀର ଧାରା ସାତ ଭାଗ ହେଲା। ତାହାରୁ ନଳିନୀ, ହ୍ରାଦିନୀ ଓ ପାବନୀ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ବହିଗଲା।

ସୀତା ଚକ୍ଷୁଶ୍ଚ ସିନ୍ଧୁଶ୍ଚ ପ୍ରତୀଚୀଂ ଦିଶମାକ୍ଷିତାଃ। ସପ୍ତମୀ ତ୍ଵନୁଗା ତାସାଂ ଦକ୍ଷିଣେନ ଭଗୀରଥୀ ।। ୪୭.

ସୀତା, ଚକ୍ଷୁ ଓ ସିନ୍ଧୁ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ବହିଗଲା। ସପ୍ତମୀ ଭାଗୀରଥୀ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ଦକ୍ଷିଣକୁ ଗଲା।

ତସ୍ମାଦ୍ଭାଗୀରଥୀ ଯା ସା ପ୍ରଵିଷ୍ଟା ଲଵଣୋଦଧିମ୍। ସପ୍ତୈତା ଭାଵଯନ୍ତୀହ ହିମାହ୍ଵଂ ଵର୍ଷମେଵ ତୁ ।। ୪୭.

ଏହିଭଳି ଭାଗୀରଥୀ ଲୁଣ ଦରିଆକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏହି ସାତ ନଦୀ ହିମାହ୍ୱ ଦେଶକୁ ପୋଷଣ କରି, ବର୍ଷା ହେଲେ।

ପ୍ରସୂତାଃ ସପ୍ତ ନଦ୍ଯସ୍ତାଃ ଶୁଭା ବିନ୍ଦୁସରୋଦ୍ଭଵାଃ। ନାନାଦେଶାନ୍ ଭାଵଯନ୍ତ୍ଯୋ ମ୍ଲେଚ୍ଛପ୍ରାଯାଂଶ୍ଚ ସର୍ଵଶଃ ।। ୪୭.

ଏହି ସାତ ଶୁଭ ନଦୀ, ବିନ୍ଦୁସର ଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ବିଭିନ୍ନ ଦେଶକୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି, ଅଧିକାଂଶ ଅଞ୍ଚଳ ବିଦେଶୀମାନେ ରହନ୍ତି।

ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତି ତାଃ ସର୍ଵା ଯତୋ ଵର୍ଷତି ଵାସନଃ। ସିରିନ୍ଧ୍ରାନ୍ କୁନ୍ତଲାଂଶ୍ଚୀନାନ୍ ବର୍ଭରାନ୍ ଯଵସାନ୍ ଦ୍ରୁହାନ୍ ।। ୪୭.

ଏହି ସମସ୍ତ ନଦୀ ବର୍ଷା ପଡୁଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି — ସିରିନ୍ଧ୍ର, କୁନ୍ତଳ, ଚୀନ, ବର୍ଭର, ଯବସ, ଦ୍ରୁହ ଦେଶକୁ।

ରୁଷାଣାଂଶ୍ଚ କୁଣିନ୍ଦାଂଶ୍ଚ ଅଙଗଲୋକଵରାଶ୍ଚ ଯେ। କୃତ୍ଵା ଦ୍ଵିଧା ସିନ୍ଧୁମରୁଂ ସୀତାଗାତ୍ପଶ୍ଚିମୋଦଧିମ୍ ।। ୪୭.

ରୁଷା, କୁଣିନ୍ଦ, ଅଙ୍ଗ ଓ ଲୋକବରା ଜନମାନେ ସିନ୍ଧୁ ମରୁଭୂମିକୁ ଦୁଇଭାଗ କରି, ସୀତା ପଶ୍ଚିମ ସାଗରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।

ଅଥ ଚୀନମରୂଂଶ୍ଚୈଵ ନଙ୍ଗଣାନ୍ ସର୍ଵମୂଲିକାନ୍ । ସାଧ୍ରାଂସ୍ତୁ ଷାରାଂସ୍ତମ୍ପାକାନ୍ ପହ୍ନଵାନ୍ ଦରଦାନ୍ ଶକାନ୍। ଏତାନ୍ ଜନପଦାନ୍ ଚକ୍ଷୁଃ ସ୍ରାଵଯନ୍ତୀ ଗତୋଦଧିମ୍ ।। ୪୭.

ତାପରେ ଚୀନ, ମରୁ, ନଙ୍ଗଣ, ସମସ୍ତ ମୂଳିକ, ସାଧ୍ରା, ଷାରା, ତମ୍ପାକ, ପହ୍ନବ, ଦରଦ, ଶକ ଏହି ସମସ୍ତ ଜନମାନେ, ଚକ୍ଷୁ ନଦୀ ଭାଗି ଏ ସାଗରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।

ଦରଦାଂଶ୍ଚ ସକାଂଶ୍ମୀରାନ୍ ଗାନ୍ଧାରାନ୍ ଵରପାନ୍ ହ୍ରଦାନ୍। ଶିଵପୌରାନିନ୍ଦ୍ରହାସାନ୍ ଵଦାତୀଂଶ୍ଚ ଵିସର୍ଜଯାନ୍ ।। ୪୭.

ଦରଦ, ସକା, କଶ୍ମୀରୀ, ଗାନ୍ଧାର, ଭଲ ପାଣି, ହ୍ରଦ, ଶିବପୁର, ଇନ୍ଦ୍ରହାସ, ଓ ବଦାତୀ ଏହି ସମସ୍ତ ଦେଶ ଦେଇ ସୀତା ଚାଲିଗଲେ।

ସୈନ୍ଧଵାନ୍ ରନ୍ଧ୍ରକରକାନ୍ ଭ୍ରମରାଭୀରରୋହକାନ୍ । ଶୁନାମୁଖାଂଶ୍ଚୋର୍ଦ୍ଧ୍ଵମନୂନ୍ ସିଦ୍ଧଚାରଣସୋଵିତାନ୍ ।। ୪୭.

ସୈନ୍ଧବ, ରନ୍ଧ୍ର, କରକ, ଭ୍ରମର, ଅଭୀର, ରୋହକ, ଶୁନାମୁଖ, ଉତ୍ତର ଅନୁ, ସିଦ୍ଧ, ଚାରଣ ଓ ସୋଭି ସହିତ।