ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ପୁଣ୍ଯା ମନ୍ଦାକିନୀ ଚୈଵ ନିମ୍ନଗାଚ୍ଛୋଦିକା ତଥା। ମହୀମଣ୍ଡଲମଧ୍ଯେନ ପ୍ରଵିଷ୍ଟେ ତେ ମହୋଦଧିମ୍ ।। ୪୭.

ସେଠାରେ ପବିତ୍ର ମନ୍ଦାକିନୀ ଏବଂ ନିମ୍ନଗା ନଦୀ ବହୁଛି । ଏହି ଦୁଇଟି ନଦୀ ପୃଥିବୀର ମଧ୍ୟ ଦେଇ ବଡ଼ ସାଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥାଏ ।

କୈଲାସାଦ୍ଦକ୍ଷିଣପ୍ରାଚ୍ଯାଂ ଶିଵସତ୍ତ୍ଵୌଷଧିଂ ଗୁରୁମ୍ । ମନଃଶିଲାମଯଂ ଦିଵ୍ଯଂ ପିଶଙ୍ଗଂ ପର୍ଵତଂ ପ୍ରତି ।। ୪୭.

କୈଳାସର ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଦିବ୍ୟ ମନ:ଶିଳାରେ ତିଆରି ହେବା ଶିବସତ୍ତ୍ୱଔଷଧି ଗୁରୁ ପାହାଡ଼ ପିଶଙ୍ଗ ଅଛି ।

ଲୋହିତୋ ହେମଶ୍ରୃଙ୍ଗସ୍ତୁ ଗିରିଃ ସୂର୍ଯ ପ୍ରଭୋ ମହାନ୍। ତସ୍ଯ ପାଦେ ମହଦ୍ଦିଵ୍ଯଂ ଲୋହିତଂ ନାମ ତତ୍ସରଃ ।। ୪୭.

ସେଠାରେ ଲୋହିତ ନାମକ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ଅଛି, ଯାହାର ଚୂଡ଼ା ସୁନାରେ ତିଆରି । ଏହି ପାହାଡ଼ର ତଳେ ଦିବ୍ୟ ଲୋହିତ ନାମକ ବଡ଼ ଝିଲି ଅଛି ।

ତସ୍ମାତ୍ ପୁଣ୍ଯଃ ପ୍ରଭଵତି ଲୌହିତ୍ଯଃ ସଦନୋ ମହାନ୍। ଦେଵାରଣ୍ଯଂ ଵିଶୋକଞ୍ଚ ତସ୍ଯ ତୀରେ ମହାଵନମ୍ ।। ୪୭.

ସେଠାରୁ ପବିତ୍ର ଏବଂ ବଡ଼ ଲୌହିତ୍ୟ ନଦୀର ଆଶ୍ରୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ଏହି ନଦୀର କୂଳରେ ଦେବାରଣ୍ୟ ଏବଂ ବିଶୋକ ନାମକ ବଡ଼ ଦିବ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲ ଅଛି ।

ତସ୍ମିନ୍ ଗିରୌ ନିଵସତି ଯକ୍ଷୋ ମଣିଵରୋ ଵଶୀ। ସୌମ୍ଯୈଃ ସୁଧାର୍ମିକୈଶ୍ଚୈଵ ଗୁହ୍ଯକୈଃ ପରିଵାରିତଃ ।। ୪୭.

ସେ ପାହାଡ଼ରେ ଯକ୍ଷ ମଣିବର ନିଜ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ରହିଛନ୍ତି । ନିଜର ଦୟାଳୁ ଏବଂ ଧର୍ମିକ ଗୁହ୍ୟକମାନେ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଛନ୍ତି ।

କୈଲାସାଦ୍ଦକ୍ଷିଣେ ପାର୍ଶ୍ଵେ କ୍ରୂରସତ୍ଵୌଷଧଂ ଗିରିମ୍। ଵୃତ୍ରକାଯାତ୍ କିଲୋତ୍ପନ୍ନମଞ୍ଜନଂ ତ୍ରିକକୁତ୍ପ୍ରତି ।। ୪୭.

କୈଳାସର ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଭୟଙ୍କର ଔଷଧିର ପାହାଡ଼ ଅଞ୍ଜନ ଅଛି । ଏହି ପାହାଡ଼ ବୃତ୍ରଙ୍କ ଶରୀରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବା କଥା ଅଛି, ଏହି ପାହାଡ଼ ତ୍ରିକକୁତ ପାହାଡ଼କୁ ମୁହଁ ଦେଇ ଅଛି ।

ସର୍ଵଧାତୁମଯସ୍ତତ୍ର ସୁମହାନ୍ ଵୈଦ୍ଯୁତୋ ଗିରିଃ। ତସ୍ଯ ପାଦେ ସରଃ ପୁଣ୍ଯଂ ମାନସଂ ସିଦ୍ଧସେଵିତମ୍ ।। ୪୭.

ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଧାତୁରେ ତିଆରି ବଡ଼ ଦିବ୍ୟ ବୈଦ୍ୟୁତ ପାହାଡ଼ ଅଛି । ଏହି ପାହାଡ଼ର ତଳେ ପବିତ୍ର ମାନସ ଝିଲି ଅଛି, ଯାହାକୁ ସିଦ୍ଧମାନେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥାନ୍ତି ।

ତସ୍ମାତ୍ ପ୍ରଭଵତେ ପୁଣ୍ଯା ସରଯୂର୍ଲୋକଭାଵନୀ। ତସ୍ଯାସ୍ତୀରେ ଵନଂ ଦିଵ୍ଯଂ ଵୈଭ୍ରାଜଂ ନାମ ଵିଶ୍ରୁତମ୍ ।। ୪୭.

ସେଠାରୁ ପବିତ୍ର ଏବଂ ଜଗତକୁ ପୋଷଣ କରୁଥିବା ସରୟୂ ନଦୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ଏହି ନଦୀର କୂଳରେ ବିଶ୍ରୁତ ଦିବ୍ୟ ବୈଭ୍ରାଜ ନାମକ ଜଙ୍ଗଲ ଅଛି ।

କୁବେରାନୁଚରସ୍ତତ୍ର ପ୍ରହେତୃତନଯୋ ଵଶୀ। ବ୍ରହ୍ମ ପାତୋ ନିଵସତି ରାକ୍ଷସୋଽନନ୍ତଵିକ୍ରମଃ। ଅନ୍ତରିକ୍ଷଚରୈର୍ଘୋରୈର୍ଯାତୁଧାନଶତୈର୍ଵୃତଃ ।। ୪୭.

ସେଠାରେ କୁବେରଙ୍କ ଅନୁଚର ପ୍ରହେତ୍ରଙ୍କ ପୁତ୍ର ବ୍ରହ୍ମପାତ ରହୁଛନ୍ତି । ସେ ଅପାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାକ୍ଷସ, ଭୟଙ୍କର ଆକାଶରେ ଚଳିଥିବା ଯାତୁଧାନମାନେ ଶତେ ଶତେ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଛନ୍ତି ।

ଅପରେଣ ତୁ କୈଲାସାନ୍ମୁଖ୍ଯସତ୍ତ୍ଵୌଷଧିଂ ଗିରିମ୍। ଅରୁଣଂ ପର୍ଵତଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ରୁକ୍ମଧାତୁମଯଂ ପ୍ରତି ।। ୪୭.

କୈଳାସରୁ ଆଉ ଏକ ପ୍ରଧାନ ଔଷଧିର ପାହାଡ଼ ଅଛି, ଯାହା ଅରୁଣ ନାମରେ ପରିଚିତ । ଏହି ପାହାଡ଼ ସୁନା ଧାତୁରେ ତିଆରି ଏବଂ ପାହାଡ଼ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ।

ଭଵସ୍ଯ ଦଯିତଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ପର୍ଵତୋ ମେଘସନ୍ନିଭଃ। ଶାତକୁମ୍ଭମଯୈଃ ଶୁଭ୍ରୈଃ ଶିଲାଜାଲୈଃ ସମାଵୃତଃ ।। ୪୭ .

ଭବଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଏହି ଦିବ୍ୟ ପାହାଡ଼ ମେଘ ପରି ଦେଖାଯାଏ । ଏହି ପାହାଡ଼ ଚମକୁଥିବା ପିତଳରେ ତିଆରି ସୁନ୍ଦର ଶିଳାମାନେ ଦ୍ୱାରା ଢାକା ।

ଶତସଙ୍ଖ୍ଯୈସ୍ତାପନୀଯୈଃ ଶ୍ରୃଙ୍ଗୈର୍ଦିଵମିଵୋଲ୍ଲିଖନ୍। ମୁଞ୍ଜଵାନ୍ ସ ମହାଦିଵ୍ଯୋ ଦୁର୍ଗଶୈଲୋ ହିମାର୍ଚିତଃ ।। ୪୭.

ମୁଞ୍ଜବାନ ନାମକ ଏହି ବଡ଼ ଦିବ୍ୟ ଦୁର୍ଗ ପାହାଡ଼ ହିମରେ ପୂଜିତ । ଶତାଧିକ ତାପନୀୟ ଚୂଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ଏହି ପାହାଡ଼ ଆକାଶକୁ ଭେଦି ଉଠିଛି ।

ତସ୍ମିନ୍ ଗିରୌ ନିଵସତି ଗିରିଶୋ ଧୂମ୍ରଲୋହିତଃ। ତସ୍ଯ ପାଦାତ୍ ପ୍ରଭଵତି ଶୈଲୋଦଂ ନାମ ତତ୍ସରଃ ।। ୪୭.

ସେ ପାହାଡ଼ରେ ପାହାଡ଼ମାନଙ୍କ ମହାରାଜ ଧୂମ୍ରଲୋହିତ ରହୁଛନ୍ତି । ଏହି ପାହାଡ଼ର ତଳରୁ ଶୈଳୋଦ ନାମକ ଝିଲି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ।

ତସ୍ମାତ୍ ପ୍ରଭଵତେ ହିଵ୍ଯା ଶୈଲୋଦା ନାମ ନିମ୍ନଗା। ସା ଚକ୍ଷୁଃଶୀତଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ପ୍ରଵିଷ୍ଟା ଲଵଣୋଦଧିମ୍ ।। ୪୭.

ସେଠାରୁ ପବିତ୍ର ଶୈଳୋଦା ନାମକ ନଦୀ ବହୁଛି । ଏହି ନଦୀ ଚକ୍ଷୁ ଏବଂ ଶୀତୟ ପାହାଡ଼ ମଧ୍ୟରେ ଲବଣ ସାଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥାଏ ।

ତସ୍ଯାସ୍ତୀରେ ଵନଂ ଦିଵ୍ଯଂ ଵିଶ୍ରୁତଂ ସୁରଭୀତି ଵୈ। ଅସ୍ତ୍ଯୁତ୍ତରେଣ କୈଲାସାଚ୍ଛିଵସତ୍ତ୍ଵୌଷଧୋ ଗିରିଃ ।। ୪୭.

ଏହି ନଦୀର କୂଳରେ ବିଶ୍ରୁତ ଦିବ୍ୟ ସୁରଭୀ ନାମକ ଜଙ୍ଗଲ ଅଛି । କୈଳାସର ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଶିବସତ୍ତ୍ୱଔଷଧି ପାହାଡ଼ ଅଛି ।

ଗୌରୋ ନାମ ଗିରିସ୍ତତ୍ର ହରିତାଲମଯଃ ଶୁଭଃ। ହିରଣ୍ଯଶ୍ରୃଙ୍ଗଃ ସୁମହାନ୍ ଦିଵ୍ଯୋ ମଣିମଯୋ ଗିରିଃ ।। ୪୭.

ସେଠାରେ ଗୌର ନାମକ ସୁନ୍ଦର ହରିତାଳରେ ତିଆରି ପାହାଡ଼ ଅଛି । ଏହିଠାରେ ହିରଣ୍ୟଶ୍ରୁଙ୍ଗ ନାମକ ବଡ଼ ଦିବ୍ୟ ମଣିରେ ତିଆରି ପାହାଡ଼ ଅଛି ।

ତସ୍ଯ ପାଦେ ମହଦ୍ଦିଵ୍ଯଂ ଶୁଭଂ କାଞ୍ଚନଵାଲୁକମ୍। ରମ୍ଯଂ ବିନ୍ଦୁସରୋ ନାମ ଯତ୍ର ଯାତୋ ଭଗୀରଥଃ ।। ୪୭.

ଏହି ପାହାଡ଼ର ତଳେ ଦିବ୍ୟ ଏବଂ ଶୁଭ କାଞ୍ଚନ ବାଳୁକାରେ ତିଆରି ବଡ଼ ଝିଲି ଅଛି, ଯାହାକୁ ବିନ୍ଦୁସରସ ନାମେ ଡାକାଯାଏ । ଏଠାକୁ ଭଗୀରଥ ଆସିଥିଲେ ।

ଗଙ୍ଗାନିମିତ୍ତଂ ରାଜର୍ଷିରୁଵାସ ବହୁଲାଃ ସମାଃ । ଦିଵଂ ଯାସ୍ଯନ୍ତି ମେ ପୂର୍ଵେ ଗଙ୍ଗାତୋଯପରିପ୍ଲୁତାଃ ।। ୪୭.

ଗଙ୍ଗା ପାଇଁ ରାଜା ଋଷି ବହୁ ବର୍ଷ ରହିଥିଲେ। ମୋର ପୂର୍ବଜମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଗଙ୍ଗା ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବେ।

ତତ୍ର ତ୍ରିପଥଗା ଦେଵୀ ପ୍ରଥମନ୍ତୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତା। ସୋମପାଦପ୍ରସୂତା ସା ସପ୍ତଧା ପ୍ରତିପଦ୍ଯ ତେ ।। ୪୭.

ସେଠାରେ ଦେବୀ ତିନିପଥ ନଦୀ ପ୍ରଥମେ ବସିଥିଲେ। ସୋମଙ୍କର ପାଦ ଠାରୁ ଜନ୍ମ ନେଇ, ସେ ନିଜକୁ ସାତ ଧାରାରେ ବାଣ୍ଟିଦେଲେ।

ଯୂପା ମଣିମଯାସ୍ତତ୍ର ଚିତଯଶ୍ଚ ହିରଣ୍ମଯାଃ । ତତ୍ରେଷ୍ଟ୍ଵା ତୁ ଗତଃ ଶର୍ଵଂ ଶକ୍ରଃ ସର୍ଵୈଃ ସୁରୈଃ ସହ ।। ୪୭.

ସେଠାରେ ମଣିର ଯଜ୍ଞସ୍ଥମ୍ଭ ଏବଂ ସୁନାର ଚିତା ଥିଲା। ଏଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ସମସ୍ତ ଦେବତା ମିଶି ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ଯଜ୍ଞ କରି, ପରେ ଚାଲିଗଲେ।

ଦିଵିଚ୍ଛାଯାପଥୋ ଯସ୍ତୁ ଅନୁନକ୍ଷତ୍ରମଣ୍ଡଲମ୍ । ଦୃଶ୍ଯତେ ଭାସ୍ଵରୋ ରାତ୍ରୌ ଦେଵୀ ତ୍ରିପଥଗା ତୁ ସା ।। ୪୭.

ଆକାଶରେ ତାଙ୍କର ଆଲୋକର ପଥ, ନକ୍ଷତ୍ରମଣ୍ଡଳ ପାରେ, ରାତିରେ ଦେଖାଯାଏ। ସେଇ ଦେବୀ ତିନିପଥ ନଦୀ।

ଅନ୍ତରିକ୍ଷଂ ଦିଵଞ୍ଚୈଵ ଭାଵଯନ୍ତୀ ଭୁଵଙ୍ଗତା। ଭଵୋତ୍ତମାଙ୍ଗେ ପତିତା ସଂରୁଦ୍ଧା ଯୋଗମାଯଯା ।। ୪୭.

ସେ ନଦୀ ଆକାଶ ଓ ସ୍ୱର୍ଗ ଦୁହିଁକୁ ଭରି ଦେଉଛନ୍ତି। ଶିବଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ପଡିଲେ, ତାଙ୍କର ଯୋଗଶକ୍ତିରେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହେଲେ।

ତସ୍ଯା ଯେ ବିନ୍ଦଵଃ କେଚିତ୍ କ୍ରୁଦ୍ଧାଯାଃ ପତିତାଃ କ୍ଷିତୌ। କୃତଂ ବିନ୍ଦୁସରସ୍ତତ୍ର ତତୋ ବିନ୍ଦୁସରଃ ସ୍ମୃତମ୍ ।। ୪୭.

ତାଙ୍କର କିଛି ଜଳବିନ୍ଦୁ ରେଗେଇ ପୃଥିବୀରେ ପଡିଲା। ସେଠାରେ ଏକ ଝିଲିକ ହେଲା, ଯାହାକୁ ବିନ୍ଦୁସର କୁହାଯାଏ।

ତତୋ ନିରୁଦ୍ଧା ଦେଵୀ ସା ଭଵେନ ସ୍ମଯତା କିଲ। ଚିନ୍ତଯାମାସ ମନସା ଶଙ୍କରକ୍ଷେପଣଂ ପ୍ରତି ।। ୪୭.

ତାପରେ ଶିବ ହସି ଦେବୀଙ୍କୁ ରୋକିଦେଲେ। ଦେବୀ ମନେ ଭାବିଲେ, କିପରି ଶଂକରଙ୍କୁ ଟାଳିବି।

ଭିତ୍ତ୍ଵା ଵିଶାମି ପାତାଲଂ ସ୍ରୋତସା ଗୃହ୍ଯ ଶଙ୍କରମ୍। ଜ୍ଞାତ୍ଵା ତସ୍ଯା ଅଭିପ୍ରାଯଂ କ୍ରୂରଂ ଦେଵ୍ଯା ଚିକୀର୍ଷିତମ୍ ।। ୪୭.

ସେ ଭାବିଲେ, 'ମୁଁ ଭୂମି ଭେଦି ପାତାଳକୁ ପହଞ୍ଚିବି, ଶଂକରଙ୍କୁ ନେଇ ଯିବି।' କିନ୍ତୁ ଶିବ ତାଙ୍କର ଦୁଷ୍ଟ ଇଚ୍ଛା ବୁଝି, ତାହା ଅନୁଯୋଗ କଲେ।

ତିରୋଭାଵଯିତୁଂ ବୁଦ୍ଧିରାସୀଦଙ୍ଗେଷୁ ତାଂ ନଦୀମ୍। ତସ୍ଯାଵଲେପଂ ତଂ ବୁଦ୍ଧ୍ଵା ନଦ୍ଯାଃ କ୍ରୁଦ୍ଧସ୍ତୁ ଶଙ୍କରଃ। ନିରୁଧ୍ଯ ତୁ ଶିରସ୍ଯେନାଂ ଵେଗେନ ପତିତାଂ ଭୁଵି ।। ୪୭.

ଶିବ ଭାବିଲେ, 'ମୁଁ ଏହି ନଦୀକୁ ନିଜ ଅଂଗରେ ଲୁଚାଇଦେବି।' ନଦୀର ଗର୍ବ ଦେଖି, ଶିବ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହେଇ, ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ତାଙ୍କୁ ରୋକିଦେଲେ।

ଏତସ୍ମିନ୍ନେଵ କାଲେ ତୁ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାଜାନମଗ୍ରତଃ। ଧମନୀସନ୍ତତଂ କ୍ଷୀଣଂ କ୍ଷୁଧାପରିଗତେନ୍ଦ୍ରିଯମ୍ ।। ୪୭.

ସେଇ ସମୟରେ, ରାଜାକୁ ସାମ୍ନାରେ ଦେଖିଲେ, ତାଙ୍କର ଶରୀର କ୍ଷୀଣ, ଶିରା ଫୁଲିଯାଇଛି, ଭୋକରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦୁର୍ବଳ।

ଅନେନ ତୋଷିତଶ୍ଚାହଂ ନଦ୍ଯର୍ଥଂ ପୂର୍ଵମେଵ ହି। ବୁଦ୍ଧ୍ଵାସ୍ଯ ଵରଦାନଂ ତୁ କୋପଂ ନିଯତଵାଂସ୍ତୁ ସଃ ।। ୪୭.

ଶିବ କହିଲେ, 'ସେ ମୋତେ ଖୁସି କରିଛନ୍ତି, କାରଣ ଗଙ୍ଗା ପାଇଁ ପୂର୍ବରୁ ମୋତେ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଥିଲେ। ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ବର ଦେଇଥିଲି ବୋଲି ଜାଣି, ମୁଁ ମୋର କ୍ରୋଧ ଦମନ କଲି।'

ବ୍ରହ୍ମଣୋ ହି ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପ୍ରତିଜ୍ଞାଧାରଣଂ ପ୍ରତି। ତତୋ ଵିସର୍ଜଯାମାସ ସଂରୁଦ୍ଧାଂ ସ୍ଵେନ ତେଜସା। ନଦୀଂ ଭଗୀରଥସ୍ଯାର୍ଥେ ତପସୋଗ୍ରେଣ ତୋଷିତଃ ।। ୪୭.

ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୂରଣ ପାଇଁ, ଶିବ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ନଦୀକୁ ଛାଡିଦେଲେ। ଭାଗୀରଥଙ୍କ ଉଗ୍ର ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଇ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି କାମ କଲେ।