ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଯୋଜନାନାଂ ସହସ୍ରାଣି ଷଡ୍‌ଵିଂଶସ୍ତସ୍ଯ ଵିସ୍ତରଃ। ଚତୁରସ୍ରଃ ସମନ୍ତାଚ୍ଚ ଶରାଵାକାର ସଂସ୍ଥିତଃ ।। ୪୬.

ଏହାର ପ୍ରସ୍ଥ ୨୬ ହଜାର ଯୋଜନ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଚତୁର୍ସ୍ର ଆକୃତିର, ଏବଂ ଏକ ଥାଳି ଭଳି ଆକୃତି ରହିଛି ।

ମେରୋସ୍ତୁ ପଶ୍ଚିମେ ଭାଗେ ନଵସାହସ୍ରସଂମିତେ। ଚତୁସ୍ତ୍ରିଂଶତ୍ସହସ୍ରାଣି ଗନ୍ଧମାଦନପର୍ଵତଃ ।। ୪୬.

ମେରୁ ପର୍ବତର ପଶ୍ଚିମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ, ନବହଜାର ଦୂରିରେ, ଗନ୍ଧମାଦନ ପର୍ବତ ଅଛି, ଯାହାର ଆୟତନ ଚଉତ୍ରିଶ ହଜାର ।

ଉଦଗ୍ଦକ୍ଷିଣତଶ୍ଚୈଵ ଆନୀଲନିଷଧାଯତଃ। ଚତ୍ଵାରିଂଶତ୍ସହସ୍ରାଣି ପରିଵୃଦ୍ଧୋ ମହୀତଲାତ୍। ସହସ୍ରମଵଗାଢସ୍ତୁ ତାଵଦେଵ ତୁ ଧିଷ୍ଠିତଃ ।। ୪୬.

ଉତ୍ତର ଓ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ, ନୀଳ ଓ ନିଷଧ ପର୍ବତ ଠାରୁ, ଏହା ଚାଳିଶି ହଜାର ଦୂରିରେ ମାଟିଠାରୁ ଉଠିଛି, ଏବଂ ହଜାର ଦୂରିରେ ଗଭୀର ଅଛି ।

ପୂର୍ଵେଣ ମାଲ୍ଯଵାନ୍ ଶୈଲସ୍ତତ୍ପ୍ରମାଣଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ। ଦକ୍ଷିଣେନ ତୁ ନୀଲସ୍ଯ ନିଷଧସ୍ଯୋତ୍ତରେଣ ତୁ ।। ୪୬.

ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ମାଲ୍ୟବାନ୍ ପର୍ବତ ଅଛି, ଯାହା ସେଇ ମାପର, ନୀଳ ପର୍ବତର ଦକ୍ଷିଣରେ ଓ ନିଷଧ ପର୍ବତର ଉତ୍ତରେ ।

ତେଷାଂ ମଧ୍ଯେ ମହାମେରୁଃ ସୁପ୍ରମାଣଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ। ସର୍ଵେଷାମେଵ ଶୈଲାନାମଵଗାଢୋ ଯଥା ଭଵେତ୍ ।। ୪୬.

ଏହି ସମସ୍ତ ପର୍ବତ ମଧ୍ୟରେ ମହାମେରୁ ପର୍ବତ ବଡ଼ ମାପର ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପର୍ବତ ମଧ୍ୟରୁ ଏହି ପର୍ବତ ଗଭୀର ଭାବେ ରହିଛି ।

ଵିସ୍ତରସ୍ତତ୍ପ୍ରମାଣଃ ସ୍ଯାଦାଯାମେ ନିଯୁତଃ ସ୍ମୃତଃ। ଵୃତ୍ତଭାଵାତ୍ ସମୁଦ୍ରସ୍ଯ ମହୀମଣ୍ଡଲଭାଵନଃ ।। ୪୬.

ଏହାର ପ୍ରସ୍ଥ ସେଇ ମାପର, ଲମ୍ବ ୧୦ ହଜାର, ଗୋଲ ଆକୃତିର ଥିବା ଦ୍ୱାରା ଏହା ପୃଥିବୀର ମଧ୍ୟଭାଗ ଭାବେ ଗଣାଯାଏ ।

ଆଯାମାଃ ପରିହୀଯନ୍ତେ ଚତୁରସ୍ରାଃ ସମସ୍ତତଃ। ଅନାଵୃତ୍ତାଶ୍ଚତୁଷ୍କେଣ ଭିଦ୍ଯନ୍ତେ ମଧ୍ଯମାଗତାଃ ।। ୪୬.

ସମସ୍ତ ଚତୁର୍ସ୍ର ଆକୃତିର ଥିବା ଏହି ପର୍ବତମାନଙ୍କର ଲମ୍ବ କ୍ରମେ କମିଯାଏ, ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଏହିମାନେ ଚାରି ଭାଗରେ ଭାଗିଯାନ୍ତି, ଏବଂ ପଛକୁ ଫେରନ୍ତି ନାହିଁ ।

ପ୍ରଭିନ୍ନାଞ୍ଜନସଙ୍କାଶା ଜମ୍ବୂରସଵତୀ ନଦୀ। ମେରୋସ୍ତୁ ଦକ୍ଷିଣେ ପାର୍ଶ୍ଵେ ନିଷଧସ୍ଯୋତ୍ତରେଣ ତୁ ।। ୪୫.

କାଜଳ ଭଳି କଳା ଓ ଜାମୁ ଫଳର ରସରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଜାମ୍ବୁ ନଦୀ, ମେରୁ ପର୍ବତର ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱ ଓ ନିଷଧ ପର୍ବତର ଉତ୍ତରେ ବହୁଛି ।

ସୁଦର୍ଶନୋ ନାମ ମହାଜମ୍ବୂଵୃକ୍ଷଃ ସନାତନଃ। ନିତ୍ଯପୁଷ୍ପଫଲୋପେତଃ ସିଦ୍ଧଚାରଣସେଵିତଃ ।। ୪୬.

ସେଠାରେ ସୁଦର୍ଶନ ନାମକ ମହାଜାମ୍ବୁ ଗଛ ଅଛି, ଯାହା ସଦା ଫୁଲ ଓ ଫଳରେ ଭରିଥାଏ, ଏବଂ ସିଦ୍ଧ ଓ ଚାରଣମାନେ ସେଇ ଗଛକୁ ସେବନ କରନ୍ତି ।

ତସ୍ଯ ନାମ୍ନା ସମାଖ୍ଯାତୋ ଜମ୍ବୂଦ୍ଵୀପେ ଵନସ୍ପତିଃ। ଯୋଜନାନାଂ ସହସ୍ରଂ ତୁ ଶତଚାନ୍ଯମହାଦ୍ରୁମଃ। ଉତ୍ସେଧୋ ଵୃକ୍ଷରାଜସ୍ପ ଦିଵଂ ସ୍ପୃଶତି ସର୍ଵଶଃ ।। ୪୬.

ଏହି ଗଛ ନାମରୁ ଜାମ୍ବୁଦ୍ୱୀପ ଦେଶର ନାମ ପଡ଼ିଛି । ସେଠାରେ ଆଉ ଏକ ମହାବୃକ୍ଷ ଅଛି, ଯାହାର ଉଚ୍ଚତା ହଜାର ଯୋଜନ ଓ ପ୍ରସ୍ଥ ଶତ ଯୋଜନ, ଏହି ବୃକ୍ଷର ଶିରା ଦିଗବଳୟରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଛୁଏ ।

ଅରତ୍ନୀନାଂ ଶତାନ୍ଯଷ୍ଟୌ ଏକଷଷ୍ଟ୍ଯଧିକାନି ତୁ। ଫଲପ୍ରମାଣଂ ସଂଖ୍ଯାତମୃଷିଭିସ୍ତତ୍ତ୍ଵଦର୍ଶିଭିଃ ।। ୪୬.

ଏହି ବୃକ୍ଷର ଫଳର ଆକାର ଋଷିମାନେ ଏହିପରି ଗଣନା କରିଛନ୍ତି — ଏହା ଅଷ୍ଟଶତ ଏବଂ ଏକଷଷ୍ଟି ଅରତ୍ନି ଲମ୍ବ ।

ପତମାନାନି ତାନ୍ଯୁର୍ଵ୍ଯାଂ କୁର୍ଵନ୍ତି ଵିପୁଲଂ ସ୍ଵନମ୍। ତସ୍ଯା ଜମ୍ବ୍ଵାଃ ଫଲରସୋ ନଦୀଭୂଯ ପ୍ରସର୍ପତି ।। ୪୬.

ଯେତେବେଳେ ସେଇ ଫଳଗୁଡ଼ିକ ଭୂମିକୁ ପଡ଼େ, ବଡ଼ ଶବ୍ଦ ହୁଏ; ଜାମ୍ବୁ ଫଳର ରସ ଏକ ନଦୀ ଭଳି ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ।

ମେରୁଂ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣୀକୃତ୍ଯ ଜମ୍ବୂ ଵୃକ୍ଷଂଵିଶତ୍ଯଧଃ। ତେ ପିବନ୍ତି ସଦା ହୃଷ୍ଟା ଜମ୍ବୂରସଫଲାଵୃତାଃ ।। ୪୬.

ମେରୁ ପର୍ବତକୁ ପରିକ୍ରମା କରି, ଜାମ୍ବୁ ଗଛମାନେ ତଳକୁ ଯାଆନ୍ତି; ସେଠାରେ ସବୁବେଳେ ଖୁସି ଥିବା ଲୋକେ ଜାମ୍ବୁ ଫଳର ରସ ପିଅନ୍ତି।

ଜମ୍ବୂରସଫଲଂ ପୀତ୍ଵା ନ ଜରାଂ ପ୍ରାପ୍ନୁଵନ୍ତି ତେ। ନ ଚ ଧ୍ରୁଵଂ ନ ରୋଗଂ ତୁ ନ ଚ ମୃତ୍ଯୁଂ ତଥାଵିଧମ୍ ।। ୪୬.

ସେମାନେ ଯେତେବେଳେ ଜାମ୍ବୁ ଫଳର ରସ ପିଅନ୍ତି, ବୟସ୍ ହୁଏ ନାହିଁ; ରୋଗ ନାହିଁ, ଏପରି ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।

ତତ୍ର ଜାମ୍ବୂନଦଂ ନାମ କନକଂ ଦେଵଭୂଷଣମ୍। ଇନ୍ଦ୍ରଗୋପକଶଙ୍କାଶଂ ଜାଯତେ ଭାସ୍ଵରନ୍ତୁ ତତ୍ ।। ୪୬.

ସେଠାରେ ଜାମ୍ବୁନଦ ନାମକ ସୁନା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହା ଦେବତାଙ୍କର ଅଳଙ୍କାର; ଏହା ଇନ୍ଦ୍ରଗୋପ ପୋକର ରଙ୍ଗ ଭଳି ଦୀପ୍ତିମାନ।

ସର୍ଵେଷାଂ ଵର୍ଷଵୃକ୍ଷାଣାଂ ଶୁଭଃ ଫଲରସସ୍ତୁ ସଃ। ସ୍କନ୍ନଂ ଭଵତି ତଚ୍ଛୁକ୍ରଂ କନକଂ ଦେଵଭୂଷଣମ୍ ।। ୪୬.

ସମସ୍ତ ଉତ୍ତମ ଗଛର ଫଳର ରସ ଶୁଭ; ସେଠାରୁ ଯେଉଁଠି ଝରି ପଡ଼େ, ତାହା ଶୁଦ୍ଧ ସୁନା ହୁଏ, ଯାହା ଦେବତାଙ୍କ ଅଳଙ୍କାର।

ତେଷାଂ ମୂତ୍ରଂ ପୁରୀଷଞ୍ଚ ଦିକ୍ଷୁ ସର୍ଵାସୁ ଭାଗଶଃ। ଈଶ୍ଵରାନୁଗ୍ରହାଦ୍ଭୂମିର୍ମୃତାଂଶ୍ଚ ଗ୍ରସତେ ତୁ ତାନ୍ ।। ୪୬.

ସେମାନଙ୍କର ପେଶାବ ଓ ମଳ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବିକ୍ରମିତ ହୁଏ; ପ୍ରଭୁଙ୍କ କୃପାରେ ଭୂମି ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଓ ମୃତ ଦେହକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ।

ରକ୍ଷଃ ପିଶାଚା ଯକ୍ଷାଶ୍ଚ ସର୍ଵେ ହୈମଵତାଃ ସ୍ମୃତାଃ। ହେମକୂଟେ ତୁ ଗନ୍ଧର୍ଵା ଵିଜ୍ଞେଯାଃ ସାପ୍ସରୋଗଣାଃ ।। ୪୬.

ସମସ୍ତ ରକ୍ଷସ, ପିଶାଚ ଓ ଯକ୍ଷମାନେ ହିମବତର ବାସିନ୍ଦା ବୋଲି ଜଣାଯାନ୍ତି; ହେମକୂଟ ପର୍ବତରେ ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ରହନ୍ତି।

ସର୍ଵେ ନାଗାସ୍ତୁ ନିଷଧେ ଶେଷଵାସୁକିତକ୍ଷକାଃ। ମହାମେରୌ ତ୍ରଯସ୍ତ୍ରିଂଶଦ୍ଭ୍ରମନ୍ତେ ଯାଜ୍ଞିକାଃ ସୁରାଃ । ନୀଲେ ତୁ ଵୈଡୂର୍ଯମଯେ ସିଦ୍ଧବ୍ରହ୍ମର୍ଷଯୋ ମତାଃ ।। ୪୬.

ସମସ୍ତ ନାଗମାନେ ନିଷଧ ପର୍ବତରେ ରହନ୍ତି—ଶେଷ, ବାସୁକି ଓ ତକ୍ଷକ; ବଡ଼ ମେରୁରେ ତେଇତିସି ଯଜ୍ଞିକ ଦେବତା ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଚାଲନ୍ତି; ନୀଳ ପର୍ବତରେ, ଯାହା ବୈଡୂର୍ୟ ରତ୍ନର, ସିଦ୍ଧ ଓ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ ବସନ୍ତି।

ଦୈତ୍ଯାନାଂ ଦାନଵାନାଞ୍ଚ ଶ୍ଵେତପର୍ଵତ ଉଚ୍ଯତେ। ଶ୍ରୃଙ୍ଗଵାନ୍ ପର୍ଵତଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠଃ ପିତୄଣାଂ ପ୍ରତିସଞ୍ଚରଃ ।। ୪୬.

ଦୈତ୍ୟ ଓ ଦାନବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶ୍ୱେତ ପର୍ବତ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି; ଶିଖର ଥିବା ଏହି ପର୍ବତ ପିତୃମାନେ ରହୁଥିବା ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ସ୍ଥାନ।

ନଵସ୍ଵେତେଷୁ ଵର୍ଷେଷୁ ଯଥାଭାଗସ୍ଥିତେଷୁ ଵୈ। ଭୂତାନ୍ଯୁପନିଵିଷ୍ଟାନି ଗତିମନ୍ତି ଧ୍ରୁଵାଣି ଚ ।। ୪୬.

ନବଟି ଶ୍ୱେତ ଭୂମିରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଏହାର ଅଂଶ ଅନୁଯାୟୀ ଥିବା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ରହନ୍ତି, ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ।

ତେଷାଂ ଵିଵୃଦ୍ଧିର୍ବହୁଲା ଦୃଶ୍ଯତେ ଦେଵମାନୁଷୋଃ। ନ ଶକ୍ଯା ପରିସଙ୍ଖ୍ଯାତୁଂ ଶ୍ରଦ୍ଧେଯାନୁ ବୁଭୂଷତା ।। ୪୬.

ସେମାନଙ୍କର ବୃଦ୍ଧି ଦେବତା ଓ ମଣିଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବହୁତ; ଏହାକୁ ଗଣନା କରିହେବ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନ ଇଚ୍ଛା କରୁଥିବାମାନେ ଏହାକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା କରି ଗ୍ରହଣ କରିବେ।

ଇତି ଶ୍ରୀମହାପୁରାଣେ ଵାଯୁପ୍ରୋକ୍ତେ ଭୁଵନଵିନ୍ଯାସୋ ନାମ ଷଟ୍ଚତ୍ଵାରିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ

ଏଭଳି ଶ୍ରୀମହାପୁରାଣରେ ବାୟୁଙ୍କ କଥା ଅନୁଯାୟୀ 'ଭୁବନ ବିନ୍ୟାସ' ନାମକ ଛଅଚାଳିସ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା।

ସଵ୍ଯେ ହିମଵତଃ ପାର୍ଶ୍ଵେ କୈଲାସୋ ନାମ ପର୍ଵତଃ। ତସ୍ମିନ୍ନିଵସତି ଶ୍ରୀମାନ୍ କୁବେରଃ ସହ ରାକ୍ଷସୈଃ। ଅପ୍ସରୋଗଣସଂଯୁକ୍ତୋ ମୋଦତେ ହ୍ଯଲକାଧିପଃ ।। ୪୭.

ହିମବତର ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ କୈଳାସ ନାମକ ପର୍ବତ ଅଛି; ସେଠାରେ ଶ୍ରୀମାନ କୁବେର ରାକ୍ଷସମାନେ ସହିତ ରହନ୍ତି, ଅପ୍ସରାମାନେ ଘେରି ଅଲକାପୁରୀର ମାଲିକ ଭାବେ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି।

କୈଲାସପାଦାତ୍ ସମ୍ଭୂତଂ ପୁଣ୍ଯଂ ଶୀତ ଜଲଂ ଶୁଭମ୍। ମନ୍ଦଂ ନାମ୍ନା କୁମୁଦ୍ଵନ୍ତଂ ଶରଦମ୍ବୁଦସନ୍ନିଭମ୍ ।। ୪୭.

କୈଳାସ ପର୍ବତର ତଳଠାରୁ ପବିତ୍ର, ଶୀତଳ ଓ ଶୁଭ ଜଳ ବହିଯାଏ, ଯାହାକୁ କୁମୁଦ୍ବତ୍ ନାମରେ ଡାକାଯାଏ, ଏହା ମୃଦୁ ଓ ଶରଦ ମେଘ ଭଳି।

ତସ୍ମାଦ୍ଦିଵ୍ଯା ପ୍ରଭଵତି ନଦୀ ମନ୍ଦାକିନୀ ଶୁଭା। ଦିଵ୍ଯଞ୍ଚ ନନ୍ଦନଂ ତତ୍ର ତସ୍ଯାସ୍ତୀରେ ମହଦ୍ଵନମ୍ ।। ୪୭.

ସେଠାରୁ ଦିବ୍ୟ ଓ ଶୁଭ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ ବହିଯାଏ; ତାହାର କୂଳରେ ଦିବ୍ୟ ନନ୍ଦନ ନାମକ ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲ ଅଛି।

ପ୍ରାଗୁତ୍ତରେଣ କୈଲାସାଦ୍ଦିଵ୍ଯସତ୍ତ୍ଵୌଷଧଂ ଗିରିମ୍। ସୁରଧାତୁମଯଂ ଚିତ୍ରଂ ସୁଵର୍ଣଂ ପର୍ଵତଂ ପ୍ରତି ।। ୪୭.

କୈଳାସର ପୂର୍ବ-ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଦିବ୍ୟ ପ୍ରାଣୀ ଓ ଔଷଧି ଥିବା ପର୍ବତ ଅଛି, ଯାହା ସୁର ଧାତୁରେ ତିଆରି, ଚମକିଲା ଓ ସୁନା ଭଳି।

ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭୋ ନାମ ଗିରିଃ ସଶୁଦ୍ଧାଂ ରତ୍ନସନ୍ନିଭଃ। ତସ୍ଯ ପାଦେ ମହଦ୍ଦିଵ୍ଯମଚ୍ଛୋଦଂ ନାମ ତତ୍ସରଃ ।। ୪୭.

ସେଠାରେ ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭା ନାମକ ପର୍ବତ ଅଛି, ଯାହା ଶୁଦ୍ଧ ଓ ରତ୍ନ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ; ଏହାର ତଳେ ଅଚ୍ଛୋଦ ନାମକ ଦିବ୍ୟ ବଡ଼ ଝିଅ ଅଛି।

ତସ୍ମାଦ୍ଦିଵ୍ଯା ପ୍ରଭଵତି ହ୍ଯଚ୍ଛୋଦା ନାମ ନିମ୍ନଗା। ତସ୍ଯାସ୍ତୀରେ ମହାଦିଵ୍ଯଂ ଵନଂ ଚୈତ୍ରରଥଂ ସ୍ମୃତମ୍ ।। ୪୭.

ସେଠାରୁ ଦିବ୍ୟ ଅଚ୍ଛୋଦା ନାମକ ନଦୀ ବହିଯାଏ; ତାହାର କୂଳରେ ମହାଦିବ୍ୟ ଚୈତ୍ରରଥ ନାମକ ଜଙ୍ଗଲ ଅଛି।