ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ତୋସଲାଃ କୋସଲାଶ୍ଚୈଵ ତ୍ରୈପୁରା ଵୈଦିକାସ୍ତଥା। ତୁମୁରାସ୍ତୁମ୍ବୁରାଶ୍ଚୈଵ ଷଟ୍ସୁରା ନିଷଧୈଃ ସହ ।। ୪୫.

ତୋସଳ, କୋସଳ, ତ୍ରିପୁର, ବେଦିକ, ତୁମୁର, ତୁମ୍ବୁର, ଷଟ୍ସୁର ଓ ନିଷାଦ ଏହି ସମସ୍ତ ଲୋକ ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି।

ଅନୁପାସ୍ତୁଣ୍ଡିକେରାଶ୍ଚ ଵୀତିହୋତ୍ରା ହ୍ଯଵନ୍ତଯଃ। ଏତେ ଜନପଦାଃ ସର୍ଵେ ଵିନ୍ଧ୍ଯ ପୃଷ୍ଠନିଵାସିନଃ ।। ୪୫.

ଅନୁପ, ତୁଣ୍ଡିକେର, ବୀତିହୋତ୍ର ଓ ଅବନ୍ତି ଏହି ସମସ୍ତ ଜନପଦ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପୃଷ୍ଠ ଅଞ୍ଚଳରେ ରହୁଛନ୍ତି।

ଅତୋ ଦେଶାନ୍ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ପର୍ଵତାଶ୍ରଯିଣଶ୍ଚ ଯେ। ନିଗର୍ହରା ହଂସମାର୍ଗାଃ କ୍ଷୁପଣାସ୍ତଙ୍ଗଣାଃ ଖସାଃ ।। ୪୫.

ଏବେ ପର୍ବତ ଅଞ୍ଚଳ ଓ ସେଠାରେ ବସୁଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କହିବି: ନିଗର୍ହର, ହଂସମାର୍ଗ, କ୍ଷୁପଣ, ତଙ୍ଗଣ, ଓ ଖସ ଲୋକମାନେ।

କୁଶପ୍ରାଵରଣାଶ୍ଚୈଵ ହୂଣା ଦର୍ଵାଃ ସହୂଦକାଃ। ତ୍ରିଗର୍ତ୍ତା ମାଲଵାଶ୍ଚୈଵ କିରାତାସ୍ତାମସୈଃ ସହ ।। ୪୫.

କୁଶ ଚଦର ପିନ୍ଧୁଥିବା, ହୂଣ, ଦର୍ବ, ହୂଦକ, ତ୍ରିଗର୍ତ୍ତ, ମାଳବ ଓ କିରାତ ତାମସ ଲୋକମାନେ ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି।

ଚତ୍ଵାରି ଭାରତେ ଵର୍ଷେ ଯୁଗାନି କଵଯୋ ଵିଦୁଃ। କୃତଂ ତ୍ରେତା ଦ୍ଵାରପଞ୍ଚ କଲିଶ୍ଚେତି ଚତୁଷ୍ଟଯମ୍। ତେଷାଂ ନିସର୍ଗଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଉପରିଷ୍ଟାନ୍ନିବୋଧତ ।। ୪୫.

ଭାରତ ଭୂମିରେ ଚାରିଟି ଯୁଗ ଅଛି ବୋଲି ଋଷିମାନେ ଜାଣନ୍ତି—କୃତ, ତ୍ରେତା, ଦ୍ୱାପର ଓ କଳି। ଏହି ଚାରି ଯୁଗର ସ୍ୱଭାବ କେମିତି, ଏହି ବିଷୟରେ ଏବେ ମୁଁ କହିବି, ଆଗକୁ ଶୁଣ।

ଏତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ତୁ ଋଷଯ ଉତ୍ତରଂ ପୁନରେଵ ତେ। ଶୁଶ୍ରୂଷଵୋ ମୁଦା ଯୁକ୍ତାଃ ପପ୍ରଚ୍ଛୁର୍ଲୋମହର୍ଷଣମ୍ ।। ୪୬.

ଏହା ଶୁଣି, ଋଷିମାନେ ଖୁସି ହୋଇ, ପୁନି ଉତ୍ସୁକତାରେ ଲୋମହର୍ଷଣଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ।

ଯଚ୍ଚ କିମ୍ପୁରୁଷଂ ଵର୍ଷଂ ହରିଵର୍ଷଂ ତଥୈଵ ଚ। ଆଚକ୍ଷ୍ଵ ନୋ ଯଥାତତ୍ତ୍ଵଂ କୀର୍ତ୍ତିତଂ ଭାରତଂ ତ୍ଵଯା ।। ୪୬.

ତୁମେ ଯେପରି ଭାରତ ଦେଶ ବିଷୟରେ କହିଛ, ସେପରି କିମ୍ପୁରୁଷ ଓ ହରିବର୍ଷ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ କଥା କହ।

ପୃଷ୍ଟତ୍ସ୍ଵିଦଂ ଯଥା ଵିପ୍ରୈର୍ଯଥା ପ୍ରଶ୍ରଂ ଵିଶେଷତଃ। ଉଵାଚ ମୁନିନିର୍ଦିଷ୍ଟଂ ପୁରାଣଂ ଵିହିତଂ ଯଥା ।। ୪୬.

ଋଷିମାନେ ଯେପରି ପଚାରିଲେ, ସେପରି ଲୋମହର୍ଷଣ ପୁରାତନ ମୁନିମାନଙ୍କ କଥା ଅନୁଯାୟୀ ପୁରାଣ କଥା କହିଲେ।

ଶୁଶ୍ରୂଷା ଯତ୍ର ଵୋ ଵିପ୍ରାସ୍ତଚ୍ଛୃଣୁଧ୍ଵଂ ମୁଦା ଯୁତାଃ। ପୁକ୍ଷଖଣ୍ଡଃ କିମ୍ପୁରୁଷେ ସୁମହାନ୍ନନ୍ଦନୋପମଃ ।। ୪୬.

ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଆନନ୍ଦରେ ଶୁଣନ୍ତୁ—କିମ୍ପୁରୁଷ ଦେଶରେ ପୁକ୍ଷ ଖଣ୍ଡ ଅଛି, ଯାହା ନନ୍ଦନ ଉଦ୍ୟାନ ପରି ଅତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ।

ଦଶଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ସ୍ଥିତିଃ କିମ୍ପୁରୁଷେ ସ୍ମୃତା। ସୁଵର୍ଣଵର୍ଣାଶ୍ଚ ନରାଃ ସ୍ତ୍ରିଯଶ୍ଚାପ୍ସରସୋପମାଃ ।। ୪୬.

କିମ୍ପୁରୁଷ ଦେଶରେ ଲୋକମାନଙ୍କ ଆୟୁ ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପୁରୁଷମାନେ ସୁନା ରଙ୍ଗର, ଓ ମହିଳାମାନେ ଅପ୍ସରା ପରି।

ଅନାମଯା ହ୍ଯଶୋକାଶ୍ଚ ସର୍ଵେ ତେ ଶୁଦ୍ଧମାନସାଃ। ଜାଯନ୍ତେ ମାନଵାସ୍ତତ୍ର ନିସ୍ତପ୍ତକନକପ୍ରଭାଃ ।। ୪୬.

ସେଠାରେ ସମସ୍ତେ ରୋଗ ଓ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ, ମନ ଶୁଦ୍ଧ। ଲୋକମାନେ ସୁଧା ଗଳିଥିବା ସୁନା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି।

ଵର୍ଷେ କିମ୍ପୁରୁଷେ ପୁଣ୍ଯେ ପ୍ଲକ୍ଷୋ ମଧୁଵହଃ ଶୁଭଃ। ତସ୍ଯ କିମ୍ପୁରୁଷାଃ ସର୍ଵେ ପିବନ୍ତି ରସମୁତ୍ତମମ୍ ।। ୪୬.

ପୁଣ୍ୟ କିମ୍ପୁରୁଷ ଦେଶରେ ମଧୁ ଦେଇଥିବା ଶୁଭ ପ୍ଲକ୍ଷ ବୃକ୍ଷ ଅଛି। ସେଠାରେ ସମସ୍ତ କିମ୍ପୁରୁଷ ଏହାର ଉତ୍ତମ ରସ ପିଅନ୍ତି।

ଅତଃପରଂ କିଂ ପୁରୁଷାଦ୍ଧରିଵର୍ଷଃ ପ୍ରଚକ୍ଷ୍ଯତେ। ମହାରଜତସଙ୍କାଶା ଜାଯନ୍ତେ ତତ୍ର ମାନଵାଃ ।। ୪୬.

କିମ୍ପୁରୁଷ ପରେ ହରିବର୍ଷ ଅଛି। ସେଠାରେ ଲୋକମାନେ ବଡ଼ ଚାଁଦି ପରି ଦେହ ନେଇ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି।

ଦେଵଲୋକାଚ୍ଚ୍ଯୁତାଃ ସର୍ଵେ ଦେଵରୂପାଶ୍ଚ ସର୍ଵଶଃ। ହରିଵର୍ଷେ ନରାଃ ସର୍ଵେ ପିବନ୍ତୀକ୍ଷୁରସଂ ଶୁଭମ୍ ।। ୪୬.

ଦେବଲୋକରୁ ତଳକୁ ପଡ଼ିଥିବା, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେବତାଙ୍କ ଦେହ ଭଳି ଆକୃତି ଥିବା ସମସ୍ତେ, ହରିବର୍ଷ ଦେଶରେ ଅତି ପବିତ୍ର ଉଖୁରସ ପିଉଛନ୍ତି ।

ଏକାଦଶ ସହସ୍ରାଣି ଵର୍ଷାଣାଂ ତୁ ମୁଦା ଯୁତାଃ। ହରିଵର୍ଷେ ତୁ ଜୀଵନ୍ତି ସର୍ଵେ ମୁଦିତମାନସାଃ। ନ ଜରା ବାଧତେ ତତ୍ର ଜୀର୍ଯନ୍ତି ନ ଚ ତେ ନରାଃ ।। ୪୬.

ହରିବର୍ଷ ଦେଶରେ ସମସ୍ତେ ଏକାଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦରେ ବଞ୍ଚନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ମନ ସଦା ଖୁସିରେ ଭରିଥାଏ । ସେଠାରେ ବୃଦ୍ଧାପ୍ୟ କେବେ ଦୁଃଖ ଦିଏ ନାହିଁ, ସେମାନେ କେବେ ବୁଢ଼େ ନାହାନ୍ତି ।

ମଧ୍ଯମଂ ଯନ୍ମଯା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ନାମ୍ନା ଵର୍ଷମିଲାଵୃତମ୍। ନ ତତ୍ର ସୂର୍ଯସ୍ତପତି ନ ଚ ଜୀର୍ଯନ୍ତି ମାନଵାଃ ।। ୪୬.

ମୁଁ ଯେଉଁ ମଧ୍ୟଭାଗକୁ ଇଳାବୃତ ନାମରେ କହିଛି, ସେଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅଲୋକ ଦେଉନାହିଁ, ଏବଂ ମଣିଷମାନେ କେବେ ବୁଢ଼େ ନାହାନ୍ତି ।

ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯୌ ସନକ୍ଷତ୍ରାଵପ୍ରକାଶାଵିଲାଵୃତେ । ପଦ୍ମଵର୍ଣାଃ ପଦ୍ମ ପ୍ରଭାଃ ପଦ୍ମପତ୍ରନିଭେକ୍ଷଣାଃ। ପକ୍ଷପତ୍ରସୁଗନ୍ଧାଶ୍ଚ ଜାଯନ୍ତେ ତତ୍ର ମାନଵାଃ ।। ୪୬.

ଇଳାବୃତ ଦେଶରେ ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ତାରାମାନେ ଦେଖାଯାଉନାହାନ୍ତି । ସେଠାରେ ଜନ୍ମ ନେଉଥିବା ଲୋକମାନେ ପଦ୍ମ ରଙ୍ଗର, ପଦ୍ମ ଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ପଦ୍ମପତ୍ର ଭଳି ଆଖି, ଓ ଫୁଲପତ୍ର ଭଳି ସୁଗନ୍ଧ ଥାଏ ।

ଜମ୍ବୂରସଫଲାହାରା ହ୍ଯନିଷ୍ପନ୍ଦାଃ ସୁଗନ୍ଧିନଃ। ମନସ୍ଵିନୋ ଭୁକ୍ତଭୋଗାଃ ସତ୍କର୍ମଫଲଭୋଗିନଃ ।। ୪୬.

ସେମାନେ ଜାମୁ ଗଛର ଫଳ ଖାଆନ୍ତି, ଚଳନ ନଥାଏ, ଦେହରୁ ସୁଗନ୍ଧ ଆସେ, ଅତି ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଭୋଗବିଲାସର ଆନନ୍ଦ ଉଠାନ୍ତି, ଓ ନିଜର ସଦ୍କର୍ମର ଫଳ ଭୋଗ କରନ୍ତି ।

ଦେଵଲୋକାଚ୍ଚ୍ଯୁତାଃ ସର୍ଵେ ଜାଯନ୍ତେ ହ୍ଯଜରାମରାଃ. ତ୍ରଯୋଦଶସହସ୍ରାଣି ଵର୍ଷାଣାନ୍ତେ ନରୋତ୍ତମାଃ ।। ୪୬.

ଦେବଲୋକରୁ ତଳକୁ ପଡ଼ିଥିବା ସମସ୍ତେ ଏଠାରେ ଅଜର ଓ ଅମର ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି । ତେର ହଜାର ବର୍ଷ ପରେ ସେମାନେ ସବୁଠୁ ଉତ୍ତମ ମଣିଷ ହୁଅନ୍ତି ।

ଆଯୁଷ୍ପ୍ରମାଣଂ ଜୀଵନ୍ତି ତେ ତୁ ଵର୍ଷେ ତ୍ଵିଲାଵୃତେ । ମେରୋଃ ପ୍ରତିଦିଶଂ ତେ ତୁ ନଵସାହସ୍ରଵିସ୍ତୃତେ ।। ୪୬.

ଇଳାବୃତ ଦେଶରେ ସେମାନେ ନିଜ ଆୟୁଷ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବଞ୍ଚନ୍ତି, ଏବଂ ମେରୁ ପର୍ବତର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିଗକୁ ଏହା ନବହଜାର ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଫାଟିଛି ।

ଯୋଜନାନାଂ ସହସ୍ରାଣି ଷଡ୍‌ଵିଂଶସ୍ତସ୍ଯ ଵିସ୍ତରଃ। ଚତୁରସ୍ରଃ ସମନ୍ତାଚ୍ଚ ଶରାଵାକାର ସଂସ୍ଥିତଃ ।। ୪୬.

ଏହାର ପ୍ରସ୍ଥ ୨୬ ହଜାର ଯୋଜନ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଚତୁର୍ସ୍ର ଆକୃତିର, ଏବଂ ଏକ ଥାଳି ଭଳି ଆକୃତି ରହିଛି ।

ମେରୋସ୍ତୁ ପଶ୍ଚିମେ ଭାଗେ ନଵସାହସ୍ରସଂମିତେ। ଚତୁସ୍ତ୍ରିଂଶତ୍ସହସ୍ରାଣି ଗନ୍ଧମାଦନପର୍ଵତଃ ।। ୪୬.

ମେରୁ ପର୍ବତର ପଶ୍ଚିମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ, ନବହଜାର ଦୂରିରେ, ଗନ୍ଧମାଦନ ପର୍ବତ ଅଛି, ଯାହାର ଆୟତନ ଚଉତ୍ରିଶ ହଜାର ।

ଉଦଗ୍ଦକ୍ଷିଣତଶ୍ଚୈଵ ଆନୀଲନିଷଧାଯତଃ। ଚତ୍ଵାରିଂଶତ୍ସହସ୍ରାଣି ପରିଵୃଦ୍ଧୋ ମହୀତଲାତ୍। ସହସ୍ରମଵଗାଢସ୍ତୁ ତାଵଦେଵ ତୁ ଧିଷ୍ଠିତଃ ।। ୪୬.

ଉତ୍ତର ଓ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ, ନୀଳ ଓ ନିଷଧ ପର୍ବତ ଠାରୁ, ଏହା ଚାଳିଶି ହଜାର ଦୂରିରେ ମାଟିଠାରୁ ଉଠିଛି, ଏବଂ ହଜାର ଦୂରିରେ ଗଭୀର ଅଛି ।

ପୂର୍ଵେଣ ମାଲ୍ଯଵାନ୍ ଶୈଲସ୍ତତ୍ପ୍ରମାଣଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ। ଦକ୍ଷିଣେନ ତୁ ନୀଲସ୍ଯ ନିଷଧସ୍ଯୋତ୍ତରେଣ ତୁ ।। ୪୬.

ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ମାଲ୍ୟବାନ୍ ପର୍ବତ ଅଛି, ଯାହା ସେଇ ମାପର, ନୀଳ ପର୍ବତର ଦକ୍ଷିଣରେ ଓ ନିଷଧ ପର୍ବତର ଉତ୍ତରେ ।

ତେଷାଂ ମଧ୍ଯେ ମହାମେରୁଃ ସୁପ୍ରମାଣଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ। ସର୍ଵେଷାମେଵ ଶୈଲାନାମଵଗାଢୋ ଯଥା ଭଵେତ୍ ।। ୪୬.

ଏହି ସମସ୍ତ ପର୍ବତ ମଧ୍ୟରେ ମହାମେରୁ ପର୍ବତ ବଡ଼ ମାପର ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପର୍ବତ ମଧ୍ୟରୁ ଏହି ପର୍ବତ ଗଭୀର ଭାବେ ରହିଛି ।

ଵିସ୍ତରସ୍ତତ୍ପ୍ରମାଣଃ ସ୍ଯାଦାଯାମେ ନିଯୁତଃ ସ୍ମୃତଃ। ଵୃତ୍ତଭାଵାତ୍ ସମୁଦ୍ରସ୍ଯ ମହୀମଣ୍ଡଲଭାଵନଃ ।। ୪୬.

ଏହାର ପ୍ରସ୍ଥ ସେଇ ମାପର, ଲମ୍ବ ୧୦ ହଜାର, ଗୋଲ ଆକୃତିର ଥିବା ଦ୍ୱାରା ଏହା ପୃଥିବୀର ମଧ୍ୟଭାଗ ଭାବେ ଗଣାଯାଏ ।

ଆଯାମାଃ ପରିହୀଯନ୍ତେ ଚତୁରସ୍ରାଃ ସମସ୍ତତଃ। ଅନାଵୃତ୍ତାଶ୍ଚତୁଷ୍କେଣ ଭିଦ୍ଯନ୍ତେ ମଧ୍ଯମାଗତାଃ ।। ୪୬.

ସମସ୍ତ ଚତୁର୍ସ୍ର ଆକୃତିର ଥିବା ଏହି ପର୍ବତମାନଙ୍କର ଲମ୍ବ କ୍ରମେ କମିଯାଏ, ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଏହିମାନେ ଚାରି ଭାଗରେ ଭାଗିଯାନ୍ତି, ଏବଂ ପଛକୁ ଫେରନ୍ତି ନାହିଁ ।

ପ୍ରଭିନ୍ନାଞ୍ଜନସଙ୍କାଶା ଜମ୍ବୂରସଵତୀ ନଦୀ। ମେରୋସ୍ତୁ ଦକ୍ଷିଣେ ପାର୍ଶ୍ଵେ ନିଷଧସ୍ଯୋତ୍ତରେଣ ତୁ ।। ୪୫.

କାଜଳ ଭଳି କଳା ଓ ଜାମୁ ଫଳର ରସରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଜାମ୍ବୁ ନଦୀ, ମେରୁ ପର୍ବତର ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱ ଓ ନିଷଧ ପର୍ବତର ଉତ୍ତରେ ବହୁଛି ।

ସୁଦର୍ଶନୋ ନାମ ମହାଜମ୍ବୂଵୃକ୍ଷଃ ସନାତନଃ। ନିତ୍ଯପୁଷ୍ପଫଲୋପେତଃ ସିଦ୍ଧଚାରଣସେଵିତଃ ।। ୪୬.

ସେଠାରେ ସୁଦର୍ଶନ ନାମକ ମହାଜାମ୍ବୁ ଗଛ ଅଛି, ଯାହା ସଦା ଫୁଲ ଓ ଫଳରେ ଭରିଥାଏ, ଏବଂ ସିଦ୍ଧ ଓ ଚାରଣମାନେ ସେଇ ଗଛକୁ ସେବନ କରନ୍ତି ।