ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ତତ୍ର ଗୋଵର୍ଦ୍ଧନୋ ନାମ ସୁରରାଜେନ ନିର୍ମିତଃ। ରାମପ୍ରିଯାର୍ଥଂ ସ୍ଵର୍ଗୋଽଯଂ ଵୃକ୍ଷା ଓଷଧଯସ୍ତଥା ।। ୪୫.

ସେଠାରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ରାଜା ରାମଙ୍କ ପ୍ରିୟାର୍ଥରେ ଗୋବର୍ଧନ ପାହାଡ଼ ତିଆରି କରିଥିଲେ; ଏହିଠାରେ ଗଛପଲା ଓ ଔଷଧି ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗ ଅଛି।

ଭରଦ୍ଵାଜେନ ମୁନିନା ତତ୍ପ୍ରିଯାର୍ଥେଽଵତାରିତାଃ। ଅନ୍ତଃପୁରଵନୋଦ୍ଦେଶସ୍ତେନ ଜଜ୍ଞେ ମନୋରମଃ ।। ୪୫.

ମହାର୍ଷି ଭରଦ୍ୱାଜ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟାଙ୍କ ପାଇଁ ସେମାନେ ଏହି ସବୁକୁ ନେଇଅସିଥିଲେ; ଏହିପରି ଭିତର ରାଜପ୍ରସାଦର ବଗିଚା ତିଆରି ହୋଇଥିଲା, ଯାହା ଅତି ମନୋହର।

ଵାହ୍ଲୀକା ଵାଢଧାନାଶ୍ଚ ଆଭୀରାଃ କାଲତୋଯକାଃ। ଅପରୀତାଶ୍ଚ ଶୂଦ୍ରାଶ୍ଚ ପହ୍ନଵାଶ୍ଚର୍ମଖଣ୍ଡିକାଃ ।। ୪୫.

ବାହ୍ଲୀକ, ବାଢ଼ଧନ, ଆଭୀର, କାଳତୋୟକ, ଅପରୀତ, ଶୂଦ୍ର, ପହ୍ନବ ଓ ଚର୍ମଖଣ୍ଡିକ ଏହି ସମସ୍ତ ଜନପଦ ଥିଲେ।

ଗାନ୍ଧାରା ଯଵନାଶ୍ଚୈଵ ସିନ୍ଧୁସୌଵୀରଭଦ୍ରକାଃ। ଶକା ହ୍ରଦାଃ କୁଲିନ୍ଦାଶ୍ଚ ପରିତା ହାରପୂରିକାଃ ।। ୪୫.

ଗାନ୍ଧାର, ଯବନ, ସିନ୍ଧୁ, ସୌବୀର ଭଦ୍ରକ, ଶକ, ହ୍ରଦ, କୁଲିନ୍ଦ, ପରିତ ଓ ହାରପୁରିକ ଏହି ସମସ୍ତ ଜନପଦ ଥିଲେ।

ରମଟା ରଦ୍ଧକଟକାଃ କେକଯା ଦଶମାନିକାଃ। କ୍ଷତ୍ରିଯୋପନିଵେଶାଶ୍ଚ ଵୈଶ୍ଯଶୂଦ୍ରକୁଲାନି ଚ ।। ୪୫.

ରମଟ, ରଦ୍ଧକଟକ, କେକୟ, ଦଶମାନିକ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଗ୍ରାମ ଓ ବୈଶ୍ୟ ଶୂଦ୍ର ପରିବାରମାନେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।

କାମ୍ବୋଜା ଦରଦାଶ୍ଚୈଵ ବର୍ବରାଃ ପ୍ରିଯଲୌକିକାଃ। ପୀନାଶ୍ଚୈଵ ତୁଷାରାଶ୍ଚ ପହ୍ଲଵା ବାହ୍ଯତୋଦରାଃ ।। ୪୫.

କାମ୍ବୋଜ, ଦରଦ, ବର୍ବର, ପ୍ରିୟଲୌକିକ, ପୀନ, ତୁଷାର, ପହ୍ଲବ ଓ ବାହ୍ୟତୋଦର ଏହି ସମସ୍ତ ଜନପଦ ଥିଲେ।

ଆତ୍ରେଯାଶ୍ଚ ଭରଦ୍ଵାଜାଃ ପ୍ରସ୍ଥଲାଶ୍ଚ କସେରୁକାଃ. ଲମ୍ପାକା ସ୍ତନପାଶ୍ଚୈଵ ପୀଡିକା ଜୁହୁଡୈଃ ସହ ।। ୪୫.

ଆତ୍ରେୟ, ଭରଦ୍ୱାଜ, ପ୍ରସ୍ଥଳ, କସେରୁକ, ଲମ୍ପକ, ସ୍ତନପ, ପୀଡିକ ଓ ଜୁହୁଡ଼ମାନେ ଏହି ସମସ୍ତ ଜନପଦ ଥିଲେ।

ଅପଗାଶ୍ଚାଲିମଦ୍ରାଶ୍ଚ କିରାତାନାଞ୍ଚ ଜାତଯଃ। ତୋମରା ହଂସମାର୍ଗାଶ୍ଚ କାଶ୍ମୀରାସ୍ତଙ୍ଗଣାସ୍ତଥା ।। ୪୫.

ଅପଗ, ଅଲିମଦ୍ର, କିରାତ ଜାତିମାନେ, ତୋମର, ହଂସମାର୍ଗ, କାଶ୍ମୀର ଓ ତଙ୍ଗଣ ଏହି ସମସ୍ତ ଜନପଦ ଥିଲେ।

ଚୂଲିକାଶ୍ଚାହୁକାଶ୍ଚୈଵ ପୂର୍ଣଦର୍ଵାସ୍ତଥୈଵ ଚ। ଏତେ ଦେଶା ହ୍ଯୁଦୀଚ୍ଯାଶ୍ଚ ପ୍ରାଚ୍ଯାନ୍ ଦେଶାନ୍ନିବୋଧତ ।। ୪୫.

ଚୂଳିକ, ଆହୁକ, ପୂର୍ଣ୍ଣଦର୍ବ ଏହି ସମସ୍ତ ଉତ୍ତର ଦେଶ; ଏବେ ପୂର୍ବ ଦେଶମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶୁଣ।

ଅନ୍ଧ୍ରଵାକାଃ ସୁଜରକା ଅନ୍ତର୍ଗିରିବହିର୍ଗିରାଃ। ତଥା ପ୍ରଵଙ୍ଗଵଙ୍ଗେଯା ମାଲଦା ମାଲଵର୍ତିନଃ ।। ୪୫.

ଆନ୍ଧ୍ରବାକ, ସୁଜରକ, ପାହାଡ଼ ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ଥିବାମାନେ, ପ୍ରବଙ୍ଗ, ବଙ୍ଗ, ମାଲଦା ଓ ମାଲବର୍ତ୍ତୀ ଏହି ସମସ୍ତ ଜନପଦ ଥିଲେ।

ବ୍ରହ୍ମୋତ୍ତରାଃ ପ୍ରଵିଜଯା ଭାର୍ଗଵା ଗେଯମର୍ଥକାଃ। ପ୍ରାଗ୍ଜ୍ଯୋତିଷାଶ୍ଚ ମୁଣ୍ଡାଶ୍ଚ ଵିଦେହାସ୍ତାମଲିପ୍ତକାଃ। ମାଲା ମଗଧଗୋଵିନ୍ଦାଃ ପ୍ରାଚ୍ଯାଂ ଜନପଦାଃ ସ୍ମୃତାଃ ।। ୪୫.

ବ୍ରହ୍ମୋତ୍ତର, ପ୍ରବିଜୟ, ଭାର୍ଗବ, ଗେୟମର୍ଥକ, ପ୍ରାଗ୍ଜ୍ୟୋତିଷ, ମୁଣ୍ଡ, ବିଦେହ, ତାମ୍ରଲିପ୍ତ, ମାଳା, ମଗଧ ଓ ଗୋବିନ୍ଦ — ଏହି ସମସ୍ତେ ପୂର୍ବ ଦେଶର ଲୋକମାନେ।

ଅଥାପରେ ଜନପଦା ଦକ୍ଷିଣାପଥ ଵାସିନଃ । ପାଣ୍ଡ୍ଯାଶ୍ଚ କେରଲାଶ୍ଚୈଵ ଚୌଲ୍ଯାଃ କୁଲ୍ଯାସ୍ତଥୈଵ ଚ ।। ୪୫.

ଏବେ ଦକ୍ଷିଣ ଦେଶର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜନପଦ — ପାଣ୍ଡ୍ୟ, କେରଳ, ଚୌଳ୍ୟ ଓ କୁଲ୍ୟ ମାନେ।

ସେତୁକା ମୂଷିକାଶ୍ଚୈଵ କୁମନା ଵନଵାସିକାଃ। ମହାରାଷ୍ଟ୍ରା ମାହିଷକାଃ କଲିଙ୍ଗାଶ୍ଚୈଵ ସର୍ଵଶଃ ।। ୪୫.

ସେତୁକ, ମୂଷିକ, କୁମନ, ବନବାସୀ, ମହାରାଷ୍ଟ୍ର, ମାହିଷକ ଓ ସମସ୍ତ କଳିଙ୍ଗ ଏହି ସମସ୍ତ ଜନପଦ ଥିଲେ।

ଅଭୀରାଃ ସହ ଚୈଷୀକାଃ ଆଟଵ୍ଯାଶ୍ଚ ଵରାଶ୍ଚ ଯେ। ପୁଲିନ୍ଦ୍ରା ଵିନ୍ଧ୍ଯମୂଲୀକା ଵୈଦର୍ବା ଦଣ୍ଡକୈଃ ସହ ।। ୪୫.

ଆଭୀର, ଚୈଷିକ, ଆଟବ୍ୟ, ବିଶିଷ୍ଟ ଲୋକମାନେ, ପୁଲିନ୍ଦ୍ର, ବିନ୍ଧ୍ୟମୂଳୀକ, ବୈଦର୍ଭ ଓ ଦଣ୍ଡକ ଏହି ସମସ୍ତ ଜନପଦ ଥିଲେ।

ପୌନିକା ମୌନିକାଶ୍ଚୈଵ ଅସ୍ମକା ଭୋଗଵର୍ଦ୍ଧନାଃ। ନୈର୍ମିକାଃ କୁନ୍ତଲା ଆନ୍ଧ୍ରା ଉଦ୍ଭିଦା ନଲକାଲିକାଃ ।। ୪୫.

ପୌନିକ, ମୌନିକ, ଅସ୍ମକ, ଭୋଗବର୍ଦ୍ଧନ, ନୈର୍ମିକ, କୁନ୍ତଳ, ଆନ୍ଧ୍ର, ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ନଳକଳିକ ଏହି ସମସ୍ତ ଜନପଦ ଥିଲେ।

ଦାକ୍ଷିଣାତ୍ଯାଶ୍ଚ ଵୈ ଦେଶା ଅପରାଂସ୍ତାନ୍ନିବୋଧତ। ଶୂର୍ପାକାରାଃ କୋଲଵନାଃ ଦୁର୍ଗାଃ କାଲୀତକୈଃ ସହ ।। ୪୫.

ଏବେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେଶମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶୁଣ। କୋଳବନ ଜଙ୍ଗଲ ଯାହା ଚାଲନି ପିଠି ଆକୃତିର, ଦୁର୍ଗ ଓ କାଳୀତକ ଲୋକମାନେ ସହିତ।

ପୁଲେଯାଶ୍ଚ ସୁରାଲାଶ୍ଚ ରୂପସାସ୍ତାପସୈଃ ସହ। ତଥା ତୁରସିତାଶ୍ଚୈଵ ସର୍ଵେ ଚୈଵ ପରକ୍ଷରାଃ ।। ୪୫.

ପୁଲେୟ, ସୁରାଳ, ରୂପସ, ତାପସ, ତୁରସିତ ଓ ସମସ୍ତ ପରକ୍ଷର ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି।

ନାସିକ୍ଯାଦ୍ଯୋଶ୍ଚ ଯେ ଚାନ୍ଯେ ଯେ ଚୈଵାନ୍ତରନର୍ମଦାଃ। ଭାନୁକଚ୍ଛାଃ ସମା ହେଯାଃ ସହସା ଶାଶ୍ଵତୈରପି ।। ୪୫.

ନାସିକ୍ୟ, ଆଦ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ, ନର୍ମଦା ନଦୀ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁମାନେ ଅଛନ୍ତି, ଭାନୁକଚ୍ଛ ଦେଶକୁ ସଦା ଏପରି ମହାପୁରୁଷମାନେ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ।

କଚ୍ଛୀଯାଶ୍ଚ ସୁରାଷ୍ଟ୍ରାଶ୍ଚ ଅନର୍ତ୍ତାଶ୍ଚାର୍ବୁଦୈଃ ସହ। ଇତ୍ଯେତେ ସମ୍ପରୀତାଶ୍ଚ ଶ୍ରୃଣୁଧ୍ଵଂ ଵିନ୍ଧ୍ଯଵାସିନଃ ।। ୪୫.

କଚ୍ଛିୟ, ସୌରାଷ୍ଟ୍ର, ଅନର୍ତ୍ତ ଓ ଅର୍ବୁଦ ଲୋକମାନେ ଏହି ସମସ୍ତ ଦେଶରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ଏହି ସବୁ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତବାସୀମାନେ ଶୁଣନ୍ତୁ।

ମାଲଵାଶ୍ଚ କରୂଷାଶ୍ଚ ମେକଲାଶ୍ଚୋତ୍କଲୈଃ ସହ। ଉତ୍ତମର୍ଣା ଦଶାର୍ଣାଶ୍ଚ ଭୋଜାଃ କିଷ୍କିନ୍ଧକୈଃ ସହ ।। ୪୫.

ମାଳବ, କରୂଷ, ମେକଳ ଓ ଉତ୍କଳ, ଉତ୍ତମର୍ଣ୍ଣ, ଦଶାର୍ଣ୍ଣ, ଭୋଜ ଓ କିଷ୍କିନ୍ଧକ ଏହି ସମସ୍ତ ଜନପଦ ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି।

ତୋସଲାଃ କୋସଲାଶ୍ଚୈଵ ତ୍ରୈପୁରା ଵୈଦିକାସ୍ତଥା। ତୁମୁରାସ୍ତୁମ୍ବୁରାଶ୍ଚୈଵ ଷଟ୍ସୁରା ନିଷଧୈଃ ସହ ।। ୪୫.

ତୋସଳ, କୋସଳ, ତ୍ରିପୁର, ବେଦିକ, ତୁମୁର, ତୁମ୍ବୁର, ଷଟ୍ସୁର ଓ ନିଷାଦ ଏହି ସମସ୍ତ ଲୋକ ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି।

ଅନୁପାସ୍ତୁଣ୍ଡିକେରାଶ୍ଚ ଵୀତିହୋତ୍ରା ହ୍ଯଵନ୍ତଯଃ। ଏତେ ଜନପଦାଃ ସର୍ଵେ ଵିନ୍ଧ୍ଯ ପୃଷ୍ଠନିଵାସିନଃ ।। ୪୫.

ଅନୁପ, ତୁଣ୍ଡିକେର, ବୀତିହୋତ୍ର ଓ ଅବନ୍ତି ଏହି ସମସ୍ତ ଜନପଦ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପୃଷ୍ଠ ଅଞ୍ଚଳରେ ରହୁଛନ୍ତି।

ଅତୋ ଦେଶାନ୍ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ପର୍ଵତାଶ୍ରଯିଣଶ୍ଚ ଯେ। ନିଗର୍ହରା ହଂସମାର୍ଗାଃ କ୍ଷୁପଣାସ୍ତଙ୍ଗଣାଃ ଖସାଃ ।। ୪୫.

ଏବେ ପର୍ବତ ଅଞ୍ଚଳ ଓ ସେଠାରେ ବସୁଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କହିବି: ନିଗର୍ହର, ହଂସମାର୍ଗ, କ୍ଷୁପଣ, ତଙ୍ଗଣ, ଓ ଖସ ଲୋକମାନେ।

କୁଶପ୍ରାଵରଣାଶ୍ଚୈଵ ହୂଣା ଦର୍ଵାଃ ସହୂଦକାଃ। ତ୍ରିଗର୍ତ୍ତା ମାଲଵାଶ୍ଚୈଵ କିରାତାସ୍ତାମସୈଃ ସହ ।। ୪୫.

କୁଶ ଚଦର ପିନ୍ଧୁଥିବା, ହୂଣ, ଦର୍ବ, ହୂଦକ, ତ୍ରିଗର୍ତ୍ତ, ମାଳବ ଓ କିରାତ ତାମସ ଲୋକମାନେ ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି।

ଚତ୍ଵାରି ଭାରତେ ଵର୍ଷେ ଯୁଗାନି କଵଯୋ ଵିଦୁଃ। କୃତଂ ତ୍ରେତା ଦ୍ଵାରପଞ୍ଚ କଲିଶ୍ଚେତି ଚତୁଷ୍ଟଯମ୍। ତେଷାଂ ନିସର୍ଗଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଉପରିଷ୍ଟାନ୍ନିବୋଧତ ।। ୪୫.

ଭାରତ ଭୂମିରେ ଚାରିଟି ଯୁଗ ଅଛି ବୋଲି ଋଷିମାନେ ଜାଣନ୍ତି—କୃତ, ତ୍ରେତା, ଦ୍ୱାପର ଓ କଳି। ଏହି ଚାରି ଯୁଗର ସ୍ୱଭାବ କେମିତି, ଏହି ବିଷୟରେ ଏବେ ମୁଁ କହିବି, ଆଗକୁ ଶୁଣ।

ଏତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ତୁ ଋଷଯ ଉତ୍ତରଂ ପୁନରେଵ ତେ। ଶୁଶ୍ରୂଷଵୋ ମୁଦା ଯୁକ୍ତାଃ ପପ୍ରଚ୍ଛୁର୍ଲୋମହର୍ଷଣମ୍ ।। ୪୬.

ଏହା ଶୁଣି, ଋଷିମାନେ ଖୁସି ହୋଇ, ପୁନି ଉତ୍ସୁକତାରେ ଲୋମହର୍ଷଣଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ।

ଯଚ୍ଚ କିମ୍ପୁରୁଷଂ ଵର୍ଷଂ ହରିଵର୍ଷଂ ତଥୈଵ ଚ। ଆଚକ୍ଷ୍ଵ ନୋ ଯଥାତତ୍ତ୍ଵଂ କୀର୍ତ୍ତିତଂ ଭାରତଂ ତ୍ଵଯା ।। ୪୬.

ତୁମେ ଯେପରି ଭାରତ ଦେଶ ବିଷୟରେ କହିଛ, ସେପରି କିମ୍ପୁରୁଷ ଓ ହରିବର୍ଷ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ କଥା କହ।

ପୃଷ୍ଟତ୍ସ୍ଵିଦଂ ଯଥା ଵିପ୍ରୈର୍ଯଥା ପ୍ରଶ୍ରଂ ଵିଶେଷତଃ। ଉଵାଚ ମୁନିନିର୍ଦିଷ୍ଟଂ ପୁରାଣଂ ଵିହିତଂ ଯଥା ।। ୪୬.

ଋଷିମାନେ ଯେପରି ପଚାରିଲେ, ସେପରି ଲୋମହର୍ଷଣ ପୁରାତନ ମୁନିମାନଙ୍କ କଥା ଅନୁଯାୟୀ ପୁରାଣ କଥା କହିଲେ।

ଶୁଶ୍ରୂଷା ଯତ୍ର ଵୋ ଵିପ୍ରାସ୍ତଚ୍ଛୃଣୁଧ୍ଵଂ ମୁଦା ଯୁତାଃ। ପୁକ୍ଷଖଣ୍ଡଃ କିମ୍ପୁରୁଷେ ସୁମହାନ୍ନନ୍ଦନୋପମଃ ।। ୪୬.

ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଆନନ୍ଦରେ ଶୁଣନ୍ତୁ—କିମ୍ପୁରୁଷ ଦେଶରେ ପୁକ୍ଷ ଖଣ୍ଡ ଅଛି, ଯାହା ନନ୍ଦନ ଉଦ୍ୟାନ ପରି ଅତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ।