ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଅନ୍ଯେ ତେଭ୍ଯଃ ପରିଜ୍ଞାତା ହ୍ରସ୍ଵାଃ ସ୍ଵଲ୍ପୋପଜୀଵିନଃ। ତୈର୍ଵିମିଶ୍ରା ଜତପଦା ଆର୍ଯମ୍ଲେଚ୍ଛାଶ୍ଚ ନିତ୍ଯଶଃ ।। ୪୫.

ଏଠି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଛୋଟ ଛୋଟ ପର୍ବତମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଅଳ୍ପ ଜୀବିକା ଦେଇଥାନ୍ତି। ସେଠାରେ ମିଶ୍ର ଜାତିର ଲୋକମାନେ, ଆର୍ୟ ଓ ମ୍ଲେଚ୍ଛମାନେ ସଦା ବସିଥାନ୍ତି।

ପୀଯନ୍ତେ ଯୈରିମା ନଦ୍ଯୋ ଗଙ୍ଗା ସିନ୍ଧୁଃ ସରସ୍ଵତୀ। ଶତଦ୍ରୁଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା ଚ ଯମୁନା ସରଯୂସ୍ତଥା ।। ୪୫.

ଏଠି ଯେଉଁ ନଦୀମାନେ ପିଆଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ହେଉଛନ୍ତି—ଗଙ୍ଗା, ସିନ୍ଧୁ, ସରସ୍ୱତୀ, ଶତଦ୍ରୁ, ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା, ଯମୁନା ଓ ସରୟୂ।

ଇରାଵତୀ ଵିତସ୍ତା ଚ ଵିପାଶା ଦେଵିକା କୁହୂଃ । ଗୋମତୀ ଧୁତପାପା ଚ ବାହୁଦା ଚ ଦୃଷଦ୍ଵତୀ ।। ୪୫.

ଏହି ନଦୀମାନେ ହେଉଛନ୍ତି—ଇରାବତୀ, ବିତସ୍ତା, ବିପାଶା, ଦେବିକା, କୁହୂ, ଗୋମତୀ, ଧୁତପାପା, ବାହୁଦା ଓ ଦୃଷଦ୍ୱତୀ।

କୌଶିକୀ ଚ ତୃତୀଯା ତୁ ନିଶ୍ଚୀରା ଗଣ୍ଡକୀ ତଥା। ଇକ୍ଷୁ ର୍ଲୋହିତ ଇତ୍ଯେତା ହିମଵତ୍ପାଦନିଃସୃତାଃ ।। ୪୫.

କୌଶିକୀ, ତୃତୀୟା, ନିଶ୍ଚୀରା, ଗଣ୍ଡକୀ, ଇକ୍ଷୁ ଓ ଲୋହିତ—ଏହି ସବୁ ନଦୀ ହିମାଳୟ ପାଦ ଉପରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।

ଵେଦସ୍ମୃତିର୍ଵେଦଵତୀ ଵୃତ୍ରଘ୍ନୀ ସିନ୍ଧୁରେଵ ଚ। ଵର୍ଣାଶା ଚନ୍ଦନା ଚୈଵ ସତୀରା ମହତୀ ତଥା ।। ୪୫.

ବେଦ, ସ୍ମୃତି, ବେଦବତୀ, ବୃତ୍ରଘ୍ନୀ, ସିନ୍ଧୁର, ବର୍ଣ୍ଣାଶା, ଚନ୍ଦନା, ସତୀରା ଓ ମହତୀ—ଏହି ସବୁ ନଦୀ।

ପରା ଚର୍ମ୍ମଣ୍ଵତୀ ଚୈଵ ଵିଦିଶା ଵେତ୍ରଵତ୍ଯପି। ଶିପ୍ରା ହ୍ଯଵନ୍ତୀ ଚ ତଥା ପାରିଯାତ୍ରାଶ୍ରଯାଃ ସ୍ମୃତାଃ ।। ୪୫.

ପରା, ଚର୍ମ୍ମଣ୍ୱତୀ, ବିଦିଶା, ବେତ୍ରବତୀ, ଶିପ୍ରା ଓ ଅବନ୍ତୀ—ଏହି ସବୁ ପାରିୟାତ୍ର ଅଞ୍ଚଳର ନଦୀ।

ଶୋଣୋ ମହାନଦଶ୍ଚୈଵ ନର୍ମଦା ସୁମହାଦ୍ରୁମା। ମନ୍ଦାକିନୀ ଦଶାର୍ଣା ଚ ଚିତ୍ରକୂଟା ତଥୈଵ ଚ ।। ୪୫.

ଶୋଣ, ମହାନଦୀ, ବଡ଼ ବଡ଼ ଗଛ ଥିବା ନର୍ମଦା, ମନ୍ଦାକିନୀ, ଦଶାର୍ଣ୍ଣା ଓ ଚିତ୍ରକୂଟା।

ତମସା ପିପ୍ପଲା ଶ୍ରୋଣୀ କରତୋଯା ପିଶାଚିକା। ନୀଲୋତ୍ପଲା ଵିପାଶା ଚ ଜମ୍ବୁଲା ଵାଲୁଵାହିନୀ ।। ୪୫.

ତମସା, ପିପ୍ପଳା, ଶ୍ରୋଣୀ, କରତୋୟା, ପିଶାଚିକା, ନୀଳୋତ୍ପଳା, ବିପାଶା, ଜମ୍ବୁଳା ଓ ବାଲୁବାହିନୀ।

ସିତେରଜା ଶୁକ୍ତିମତୀ ମକୁଣା ତ୍ରିଦିଵା କ୍ରମାତ୍ । ଋକ୍ଷପାଦାତ୍ ପ୍ରସୂତାସ୍ତା ନଦ୍ଯୋ ମଣିନିଭୋଦକାଃ ।। ୪୫.

ସିତେରଜା, ଶୁକ୍ତିମତୀ, ମକୁଣା ଓ ତ୍ରିଦିବା—ଏହି ସବୁ ନଦୀ ଋକ୍ଷ ପାଦ ଉପରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ତାଙ୍କର ଜଳ ମଣି ପରି ଚମକେ।

ତାପୀ ପଯୋଷ୍ଣୀ ନିର୍ଵିନ୍ଧ୍ଯା ମଦ୍ରା ଚ ନିଷଧା ନଦୀ। ଵେନ୍ଵା ଵୈତରଣୀ ଚୈଵ ଶିତିବାହୁଃ କୁମୁଦ୍ଵତୀ ।। ୪୫.

ତାପୀ, ପୟୋଷ୍ଣୀ, ନିର୍ବିନ୍ଧ୍ୟା, ମଦ୍ରା, ନିଷଧା, ବେଣ୍ବା, ବୈତରଣୀ, ଶିତିବାହୁ ଓ କୁମୁଦ୍ବତୀ।

ତୋଯା ଚୈଵ ମହାଗୌରୀ ଦୁର୍ଗା ଚାନ୍ତଶିଲା ତଥା। ଵିନ୍ଧ୍ଯପାଦପ୍ରସୂତାଶ୍ଚ ନଦ୍ଯଃ ପୁଣ୍ଯଜଲାଃ ଶୁଭାଃ ।। ୪୫.

ତୋୟା, ମହାଗୌରୀ, ଦୁର୍ଗା ଓ ଅନ୍ତଶିଳା, ଏବଂ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପାଦ ଉପରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଶୁଭ ଓ ପବିତ୍ର ଜଳ ଥିବା ନଦୀମାନେ।

ଗୋଦାଵରୀ ଭୀମରଥୀ କୃଷ୍ଣା ଵୈଣ୍ଯଥ ଵଞ୍ଜୁଲା। ତୁଙ୍ଗଭଦ୍ରା ସୁପ୍ରଯୋଗା କାଵେରୀ ଚ ତଥାପଗା। ଦକ୍ଷିଣାପଥନଦ୍ଯସ୍ତୁ ସହ୍ଯପାଦାଦ୍ଵିନିଃସୃତାଃ ।। ୪୫.

ଗୋଦାବରୀ, ଭୀମରଥୀ, କୃଷ୍ଣା, ବୈଣ୍ୟା, ବଞ୍ଜୁଳା, ତୁଙ୍ଗଭଦ୍ରା, ସୁପ୍ରୟୋଗା ଓ କାବେରୀ—ଏହି ସବୁ ଦକ୍ଷିଣ ଅଞ୍ଚଳର ନଦୀ, ସହ୍ୟ ପାଦ ଉପରୁ ବହେ।

କୃତମାଲା ତାମ୍ରଵର୍ଣା ପୁଷ୍ପଜାତ୍ଯୁତ୍ପଲାଵତୀ। ମଲଯାଭିଜାତାସ୍ତା ନଦ୍ଯଃ ସର୍ଵାଃ ଶୀତଜଲାଃ ଶୁଭାଃ ।। ୪୫.

କୃତମାଳା, ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣା, ପୁଷ୍ପଜାତୀ, ଉତ୍ପଳାବତୀ—ଏହି ସବୁ ମଲୟ ପର୍ବତର ଉତ୍ପନ୍ନ, ତାଙ୍କର ଜଳ ଶୀତଳ ଓ ଶୁଭ।

ତ୍ରିସାମା ଋତୁକୁଲ୍ଯା ଚ ଇକ୍ଷୁଲା ତ୍ରିଦିଵା ଚ ଯା। ଲାଙ୍ଗୁଲିନୀ ଵଂଶଧରା ମହେନ୍ଦ୍ରତନଯାଃ ସ୍ମୃତାଃ ।। ୪୫.

ତ୍ରିସାମା, ଋତୁକୁଳ୍ୟା, ଇକ୍ଷୁଲା, ତ୍ରିଦିବା, ଲାଙ୍ଗୁଳିନୀ, ବଂଶଧରା—ଏହି ସବୁ ମହେନ୍ଦ୍ର ପର୍ବତର କନ୍ୟା ଭାବେ ଜଣାଶୁନା।

ଋଷୀକା ସୁକୁମାରୀ ଚ ମନ୍ଦଗା ମନ୍ଦଵାହିନୀ। କୂପା ପଲାଶିନୀ ଚୈଵ ଶୁକ୍ତିମତ୍ପ୍ରଭଵାଃ ସ୍ମୃତାଃ ।। ୪୫.

ଋଷୀକା, ସୁକୁମାରୀ, ମନ୍ଦଗା, ମନ୍ଦବାହିନୀ, କୂପା ଓ ପଳାଶିନୀ—ଏହି ସବୁ ଶୁକ୍ତିମତ ପର୍ବତର ଉତ୍ପନ୍ନ।

ସର୍ଵାଃ ପୁଣ୍ଯାଃ ସରସ୍ଵତ୍ଯଃ ସର୍ଵା ଗଙ୍ଗାଃ ସମୁଦ୍ରଗାଃ । ଵିଶ୍ଵସ୍ଯ ମାତରଃ ସର୍ଵା ଜଗତ୍ପାପହରାଃ ସ୍ମୃତାଃ ।। ୪୫.

ସମସ୍ତ ସରସ୍ୱତୀ ନଦୀ ପବିତ୍ର, ସମସ୍ତ ଗଙ୍ଗା ନଦୀ ସମୁଦ୍ରକୁ ବହେ। ସମସ୍ତେ ଜଗତର ମାଆ ଭାବେ ମନାଯାନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଓ ପାପ ଦୂର କରନ୍ତି।

ତାସାଂ ନଦ୍ଯୁପନଦ୍ଯୋଽପି ଶତଶୋଽଥ ସହସ୍ରଶଃ। ତାସ୍ତ୍ଵିମେ କୁରୁପାଞ୍ଚାଲାଃ ଶାଲ୍ଵାଶ୍ଚୈଵ ସଜାଙ୍ଗଲାଃ ।। ୪୫.

ଏହି ନଦୀମାନଙ୍କର ଶଖା ଓ ଉପନଦୀ ଶତେ ଶତେ, ସହସ୍ରେ ସହସ୍ରେ ଅଛି। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୁରୁ, ପାଞ୍ଚାଳ, ଶାଲ୍ବ ଓ ସଜାଙ୍ଗଳ ଲୋକମାନେ ବସିଥାନ୍ତି।

ଶୂରସେନା ଭଦ୍ରକାରା ବୋଧାଃ ଶତପଥେଶ୍ଵରୈଃ। ଵତ୍ସାଃ କିସଷ୍ଣାଃ କୁଲ୍ଯାଶ୍ ଚ କୁନ୍ତଲାଃ କାଶିକୋଶଲାଃ ।। ୪୫.

ଶୂରସେନ, ଭଦ୍ରକାର, ବୋଧ, ଶତପଥର ରାଜାମାନେ, ଭଲି ଭଲି ବତ୍ସ, କିସଷ୍ଣ, କୁଲ୍ୟ, କୁନ୍ତଳ ଓ କାଶିକୋଶଳ ଏହି ସମସ୍ତ ଜନପଦ ଥିଲେ।

ଅଥ ପାର୍ଶ୍ଵେ ତିଲଙ୍ଗାଶ୍ଚ ମଗଧାଶ୍ଚ ଵୃକୈଃ ସହ। ମଧ୍ଯଦେଶା ଜନପଦାଃ ପ୍ରାଯଶୋଽମୀ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ ।। ୪୫.

ଏହାପରେ ପାଖରେ ଥିବା ତିଳଙ୍ଗ ଓ ମଗଧ ଏବଂ ବୃକମାନେ, ଏହି ସମସ୍ତେ ମଧ୍ୟଦେଶର ଲୋକମାନେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ସହ୍ଯସ୍ଯ ଚୋତ୍ତରାର୍ଦ୍ଧେ ତୁ ଯତ୍ର ଗୋଦାଵରୀ ନଦୀ। ପୃଥିଵ୍ଯାମିହ କୃତ୍ସ୍ନାଯାଂ ସପ୍ରଦେଶୋ ମନୋରମଃ ।। ୪୫.

ସହ୍ୟ ପର୍ବତର ଉତ୍ତର ଅଂଶରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଗୋଦାବରୀ ନଦୀ ବହେ, ସେଠାରେ ପୃଥିବୀରେ ଏକ ଅତି ମନୋହର ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି।

ତତ୍ର ଗୋଵର୍ଦ୍ଧନୋ ନାମ ସୁରରାଜେନ ନିର୍ମିତଃ। ରାମପ୍ରିଯାର୍ଥଂ ସ୍ଵର୍ଗୋଽଯଂ ଵୃକ୍ଷା ଓଷଧଯସ୍ତଥା ।। ୪୫.

ସେଠାରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ରାଜା ରାମଙ୍କ ପ୍ରିୟାର୍ଥରେ ଗୋବର୍ଧନ ପାହାଡ଼ ତିଆରି କରିଥିଲେ; ଏହିଠାରେ ଗଛପଲା ଓ ଔଷଧି ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗ ଅଛି।

ଭରଦ୍ଵାଜେନ ମୁନିନା ତତ୍ପ୍ରିଯାର୍ଥେଽଵତାରିତାଃ। ଅନ୍ତଃପୁରଵନୋଦ୍ଦେଶସ୍ତେନ ଜଜ୍ଞେ ମନୋରମଃ ।। ୪୫.

ମହାର୍ଷି ଭରଦ୍ୱାଜ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟାଙ୍କ ପାଇଁ ସେମାନେ ଏହି ସବୁକୁ ନେଇଅସିଥିଲେ; ଏହିପରି ଭିତର ରାଜପ୍ରସାଦର ବଗିଚା ତିଆରି ହୋଇଥିଲା, ଯାହା ଅତି ମନୋହର।

ଵାହ୍ଲୀକା ଵାଢଧାନାଶ୍ଚ ଆଭୀରାଃ କାଲତୋଯକାଃ। ଅପରୀତାଶ୍ଚ ଶୂଦ୍ରାଶ୍ଚ ପହ୍ନଵାଶ୍ଚର୍ମଖଣ୍ଡିକାଃ ।। ୪୫.

ବାହ୍ଲୀକ, ବାଢ଼ଧନ, ଆଭୀର, କାଳତୋୟକ, ଅପରୀତ, ଶୂଦ୍ର, ପହ୍ନବ ଓ ଚର୍ମଖଣ୍ଡିକ ଏହି ସମସ୍ତ ଜନପଦ ଥିଲେ।

ଗାନ୍ଧାରା ଯଵନାଶ୍ଚୈଵ ସିନ୍ଧୁସୌଵୀରଭଦ୍ରକାଃ। ଶକା ହ୍ରଦାଃ କୁଲିନ୍ଦାଶ୍ଚ ପରିତା ହାରପୂରିକାଃ ।। ୪୫.

ଗାନ୍ଧାର, ଯବନ, ସିନ୍ଧୁ, ସୌବୀର ଭଦ୍ରକ, ଶକ, ହ୍ରଦ, କୁଲିନ୍ଦ, ପରିତ ଓ ହାରପୁରିକ ଏହି ସମସ୍ତ ଜନପଦ ଥିଲେ।

ରମଟା ରଦ୍ଧକଟକାଃ କେକଯା ଦଶମାନିକାଃ। କ୍ଷତ୍ରିଯୋପନିଵେଶାଶ୍ଚ ଵୈଶ୍ଯଶୂଦ୍ରକୁଲାନି ଚ ।। ୪୫.

ରମଟ, ରଦ୍ଧକଟକ, କେକୟ, ଦଶମାନିକ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଗ୍ରାମ ଓ ବୈଶ୍ୟ ଶୂଦ୍ର ପରିବାରମାନେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।

କାମ୍ବୋଜା ଦରଦାଶ୍ଚୈଵ ବର୍ବରାଃ ପ୍ରିଯଲୌକିକାଃ। ପୀନାଶ୍ଚୈଵ ତୁଷାରାଶ୍ଚ ପହ୍ଲଵା ବାହ୍ଯତୋଦରାଃ ।। ୪୫.

କାମ୍ବୋଜ, ଦରଦ, ବର୍ବର, ପ୍ରିୟଲୌକିକ, ପୀନ, ତୁଷାର, ପହ୍ଲବ ଓ ବାହ୍ୟତୋଦର ଏହି ସମସ୍ତ ଜନପଦ ଥିଲେ।

ଆତ୍ରେଯାଶ୍ଚ ଭରଦ୍ଵାଜାଃ ପ୍ରସ୍ଥଲାଶ୍ଚ କସେରୁକାଃ. ଲମ୍ପାକା ସ୍ତନପାଶ୍ଚୈଵ ପୀଡିକା ଜୁହୁଡୈଃ ସହ ।। ୪୫.

ଆତ୍ରେୟ, ଭରଦ୍ୱାଜ, ପ୍ରସ୍ଥଳ, କସେରୁକ, ଲମ୍ପକ, ସ୍ତନପ, ପୀଡିକ ଓ ଜୁହୁଡ଼ମାନେ ଏହି ସମସ୍ତ ଜନପଦ ଥିଲେ।

ଅପଗାଶ୍ଚାଲିମଦ୍ରାଶ୍ଚ କିରାତାନାଞ୍ଚ ଜାତଯଃ। ତୋମରା ହଂସମାର୍ଗାଶ୍ଚ କାଶ୍ମୀରାସ୍ତଙ୍ଗଣାସ୍ତଥା ।। ୪୫.

ଅପଗ, ଅଲିମଦ୍ର, କିରାତ ଜାତିମାନେ, ତୋମର, ହଂସମାର୍ଗ, କାଶ୍ମୀର ଓ ତଙ୍ଗଣ ଏହି ସମସ୍ତ ଜନପଦ ଥିଲେ।

ଚୂଲିକାଶ୍ଚାହୁକାଶ୍ଚୈଵ ପୂର୍ଣଦର୍ଵାସ୍ତଥୈଵ ଚ। ଏତେ ଦେଶା ହ୍ଯୁଦୀଚ୍ଯାଶ୍ଚ ପ୍ରାଚ୍ଯାନ୍ ଦେଶାନ୍ନିବୋଧତ ।। ୪୫.

ଚୂଳିକ, ଆହୁକ, ପୂର୍ଣ୍ଣଦର୍ବ ଏହି ସମସ୍ତ ଉତ୍ତର ଦେଶ; ଏବେ ପୂର୍ବ ଦେଶମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶୁଣ।