ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ କ୍ଷତ୍ରିଯା ଵୈଶ୍ଯା ମଧ୍ଯେ ଶୂଦ୍ରାଶ୍ଚ ଭାଗଶଃ। ଇଜ୍ଯାଯୁଦ୍ଧଵଣିଜ୍ଯାଭିର୍ଵର୍ତ୍ତଯନ୍ତୋ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ ।। ୪୫.

ମଧ୍ୟଭାଗରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ବୈଶ୍ୟମାନେ ଓ ଅଂଶଅଂଶରେ ଶୂଦ୍ରମାନେ ରହନ୍ତି। ସେମାନେ ଯଜ୍ଞ, ଯୁଦ୍ଧ ଓ ବ୍ୟବସାୟରେ ଲିନ ରହିଛନ୍ତି।

ତେଷାଂ ସଂଵ୍ଯଵହାରୋଽଯଂ ଵର୍ତ୍ତତେ ତୁ ପରସ୍ପରମ୍। ଧର୍ମାର୍ଥକାମସଂଯୁକ୍ତୋ ଵର୍ଣାନାଂ ତୁ ସ୍ଵକର୍ମସୁ ।। ୪୫.

ସେମାନଙ୍କର ପରସ୍ପର ବ୍ୟବହାର ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ କାମ ସହିତ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜାତି ନିଜ ନିଜ କର୍ମରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ।

ସଙ୍କଲ୍ପପଞ୍ଚମାନାଂ ତୁ ଆଶ୍ରମାଣାଂ ଯଥାଵିଧି। ଇହ ସ୍ଵର୍ଗାପଵର୍ଗାର୍ଥଂ ପ୍ରଵୃତ୍ତିର୍ଯେଷୁ ମାନୁଷୀ ।। ୪୫.

ପାଞ୍ଚ ଆଶ୍ରମ ଓ ସଂକଳ୍ପ ଅନୁଯାୟୀ, ଏଠାରେ ମାନବମାନେ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି।

ଯସ୍ତ୍ଵଯଂ ନଵମୋ ଦ୍ଵୀପସ୍ତିର୍ଯଗାଯତ ଉଚ୍ଯତେ। କୃତ୍ସ୍ନଂ ଜଯତି ଯୋ ହ୍ଯେନଂ ସ ସମ୍ରାଡିହ କୀର୍ତ୍ତ୍ଯତେ ।। ୪୫.

ଏହି ନବମ ଦ୍ୱୀପଟି ଯିଏ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜୟ କରେ, ସେଠି ସେ ରାଜାଧିରାଜ ବୋଲି ପରିଚିତ।

ଅଯଂ ଲୋକସ୍ତୁ ଵୈ ସମ୍ରାଡନ୍ତରିକ୍ଷୋ ଵିରାଟ୍ ସ୍ମୃତଃ। ସ୍ଵରାଡନ୍ଯଃ ସ୍ମୃତୋ ଲୋକଃ ପୁନର୍ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଵିସ୍ତରମ୍ ।। ୪୫.

ଏହି ଲୋକକୁ ସମ୍ରାଟ୍, ମଧ୍ୟାକାଶକୁ ବିରାଟ୍ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଅନ୍ୟ ଏକ ଲୋକକୁ ସ୍ୱରାଟ୍ ବୋଲି କୁହନ୍ତି। ଏହାର ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣୀ ପୁନି କହିବି।

ସପ୍ତ ଚାସ୍ମିନ୍ ସୁପର୍ଵାଣୋ ଵିଶ୍ରୁତାଃ କୁଲପର୍ଵତାଃ। ମହେନ୍ଦ୍ରୋ ମଲଯଃ ସହ୍ଯଃ ଶୁକ୍ତିମାନୃକ୍ଷପର୍ଵତଃ। ଵିନ୍ଧ୍ଯଶ୍ଚ ପାରିଯାତ୍ରଶ୍ଚ ସପ୍ତୈତେ କୁଲପର୍ଵତାଃ ।। ୪୫.

ଏହି ଭୂମିରେ ସାତି ଖ୍ୟାତିନାମା କୁଳପର୍ବତ ଅଛି—ମହେନ୍ଦ୍ର, ମଲୟ, ସହ୍ୟ, ଶୁକ୍ତିମାନ୍, ଋକ୍ଷ, ବିନ୍ଧ୍ୟ ଓ ପାରିୟାତ୍ର। ଏହି ସାତି କୁଳପର୍ବତ।

ତେଷାଂ ସହସ୍ରଶଶ୍ଚାନ୍ଯେ ପର୍ଵତାସ୍ତୁ ସମୀପଗାଃ। ଅଭିଜାତାଃ ସର୍ଵଗୁଣା ଵିପୁଲାଶ୍ଚିତ୍ରସାନଵଃ ।। ୪୫.

ଏମାନଙ୍କ ନିକଟରେ ଅନେକ ହଜାର ପର୍ବତ ଅଛି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବିଶାଳ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଶିଖର ଥିବା।

ମନ୍ଦରଃ ପର୍ଵତ ଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ଵୈହାରୋ ଦର୍ଦୁରସ୍ତଥା। କୋଲାହଲଃ ସସୁରସଃ ମୈନାକୋ ଵୈଦ୍ଯୁତସ୍ତଥା ।। ୪୫.

ମନ୍ଦର ପର୍ବତ ସବୁଠୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ତାପରେ ବୈହାର, ଦର୍ଦ୍ଦୁର, କୋଳାହଳ, ସସୁରସ, ମୈନାକ ଓ ବୈଦ୍ୟୁତ ପର୍ବତ ଅଛି।

ପାତନ୍ଧମୋ ନାମ ଗିରିସ୍ତଥା ପାଣ୍ଡୁରପର୍ଵତଃ। ଗନ୍ତୁପ୍ରସ୍ଥଃ କୃଷ୍ଣଗିରିର୍ଗୋଧନୋ ଗିରିରେଵ ଚ ।। ୪୫.

ପାତନ୍ଧମ ନାମକ ପର୍ବତ, ପାଣ୍ଡୁର ପର୍ବତ, ଗନ୍ତୁପ୍ରସ୍ଥ, କୃଷ୍ଣଗିରି, ଗୋଧନ ଓ ଅନ୍ୟ ଗିରି ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।

ପୁଷ୍ପଗିର୍ଯୁଜ୍ଜଯନ୍ତୌ ଚ ଶୈଲୋ ରୈଵତକସ୍ତଥା। ଶ୍ରୀପର୍ଵତଶ୍ଚ କାରୁଶ୍ଚ କୂଟଶୈଲୋ ଗିରିସ୍ତଥା ।। ୪୫.

ପୁଷ୍ପଗିରି, ଉଜ୍ଜୟନ୍ତ, ରୈବତକ ପର୍ବତ, ଶ୍ରୀପର୍ବତ, କାରୁ, କୂଟଶୈଳ ଓ ଗିରି—ଏହି ପର୍ବତମାନେ ଅଛନ୍ତି।

ଅନ୍ଯେ ତେଭ୍ଯଃ ପରିଜ୍ଞାତା ହ୍ରସ୍ଵାଃ ସ୍ଵଲ୍ପୋପଜୀଵିନଃ। ତୈର୍ଵିମିଶ୍ରା ଜତପଦା ଆର୍ଯମ୍ଲେଚ୍ଛାଶ୍ଚ ନିତ୍ଯଶଃ ।। ୪୫.

ଏଠି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଛୋଟ ଛୋଟ ପର୍ବତମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଅଳ୍ପ ଜୀବିକା ଦେଇଥାନ୍ତି। ସେଠାରେ ମିଶ୍ର ଜାତିର ଲୋକମାନେ, ଆର୍ୟ ଓ ମ୍ଲେଚ୍ଛମାନେ ସଦା ବସିଥାନ୍ତି।

ପୀଯନ୍ତେ ଯୈରିମା ନଦ୍ଯୋ ଗଙ୍ଗା ସିନ୍ଧୁଃ ସରସ୍ଵତୀ। ଶତଦ୍ରୁଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା ଚ ଯମୁନା ସରଯୂସ୍ତଥା ।। ୪୫.

ଏଠି ଯେଉଁ ନଦୀମାନେ ପିଆଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ହେଉଛନ୍ତି—ଗଙ୍ଗା, ସିନ୍ଧୁ, ସରସ୍ୱତୀ, ଶତଦ୍ରୁ, ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା, ଯମୁନା ଓ ସରୟୂ।

ଇରାଵତୀ ଵିତସ୍ତା ଚ ଵିପାଶା ଦେଵିକା କୁହୂଃ । ଗୋମତୀ ଧୁତପାପା ଚ ବାହୁଦା ଚ ଦୃଷଦ୍ଵତୀ ।। ୪୫.

ଏହି ନଦୀମାନେ ହେଉଛନ୍ତି—ଇରାବତୀ, ବିତସ୍ତା, ବିପାଶା, ଦେବିକା, କୁହୂ, ଗୋମତୀ, ଧୁତପାପା, ବାହୁଦା ଓ ଦୃଷଦ୍ୱତୀ।

କୌଶିକୀ ଚ ତୃତୀଯା ତୁ ନିଶ୍ଚୀରା ଗଣ୍ଡକୀ ତଥା। ଇକ୍ଷୁ ର୍ଲୋହିତ ଇତ୍ଯେତା ହିମଵତ୍ପାଦନିଃସୃତାଃ ।। ୪୫.

କୌଶିକୀ, ତୃତୀୟା, ନିଶ୍ଚୀରା, ଗଣ୍ଡକୀ, ଇକ୍ଷୁ ଓ ଲୋହିତ—ଏହି ସବୁ ନଦୀ ହିମାଳୟ ପାଦ ଉପରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।

ଵେଦସ୍ମୃତିର୍ଵେଦଵତୀ ଵୃତ୍ରଘ୍ନୀ ସିନ୍ଧୁରେଵ ଚ। ଵର୍ଣାଶା ଚନ୍ଦନା ଚୈଵ ସତୀରା ମହତୀ ତଥା ।। ୪୫.

ବେଦ, ସ୍ମୃତି, ବେଦବତୀ, ବୃତ୍ରଘ୍ନୀ, ସିନ୍ଧୁର, ବର୍ଣ୍ଣାଶା, ଚନ୍ଦନା, ସତୀରା ଓ ମହତୀ—ଏହି ସବୁ ନଦୀ।

ପରା ଚର୍ମ୍ମଣ୍ଵତୀ ଚୈଵ ଵିଦିଶା ଵେତ୍ରଵତ୍ଯପି। ଶିପ୍ରା ହ୍ଯଵନ୍ତୀ ଚ ତଥା ପାରିଯାତ୍ରାଶ୍ରଯାଃ ସ୍ମୃତାଃ ।। ୪୫.

ପରା, ଚର୍ମ୍ମଣ୍ୱତୀ, ବିଦିଶା, ବେତ୍ରବତୀ, ଶିପ୍ରା ଓ ଅବନ୍ତୀ—ଏହି ସବୁ ପାରିୟାତ୍ର ଅଞ୍ଚଳର ନଦୀ।

ଶୋଣୋ ମହାନଦଶ୍ଚୈଵ ନର୍ମଦା ସୁମହାଦ୍ରୁମା। ମନ୍ଦାକିନୀ ଦଶାର୍ଣା ଚ ଚିତ୍ରକୂଟା ତଥୈଵ ଚ ।। ୪୫.

ଶୋଣ, ମହାନଦୀ, ବଡ଼ ବଡ଼ ଗଛ ଥିବା ନର୍ମଦା, ମନ୍ଦାକିନୀ, ଦଶାର୍ଣ୍ଣା ଓ ଚିତ୍ରକୂଟା।

ତମସା ପିପ୍ପଲା ଶ୍ରୋଣୀ କରତୋଯା ପିଶାଚିକା। ନୀଲୋତ୍ପଲା ଵିପାଶା ଚ ଜମ୍ବୁଲା ଵାଲୁଵାହିନୀ ।। ୪୫.

ତମସା, ପିପ୍ପଳା, ଶ୍ରୋଣୀ, କରତୋୟା, ପିଶାଚିକା, ନୀଳୋତ୍ପଳା, ବିପାଶା, ଜମ୍ବୁଳା ଓ ବାଲୁବାହିନୀ।

ସିତେରଜା ଶୁକ୍ତିମତୀ ମକୁଣା ତ୍ରିଦିଵା କ୍ରମାତ୍ । ଋକ୍ଷପାଦାତ୍ ପ୍ରସୂତାସ୍ତା ନଦ୍ଯୋ ମଣିନିଭୋଦକାଃ ।। ୪୫.

ସିତେରଜା, ଶୁକ୍ତିମତୀ, ମକୁଣା ଓ ତ୍ରିଦିବା—ଏହି ସବୁ ନଦୀ ଋକ୍ଷ ପାଦ ଉପରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ତାଙ୍କର ଜଳ ମଣି ପରି ଚମକେ।

ତାପୀ ପଯୋଷ୍ଣୀ ନିର୍ଵିନ୍ଧ୍ଯା ମଦ୍ରା ଚ ନିଷଧା ନଦୀ। ଵେନ୍ଵା ଵୈତରଣୀ ଚୈଵ ଶିତିବାହୁଃ କୁମୁଦ୍ଵତୀ ।। ୪୫.

ତାପୀ, ପୟୋଷ୍ଣୀ, ନିର୍ବିନ୍ଧ୍ୟା, ମଦ୍ରା, ନିଷଧା, ବେଣ୍ବା, ବୈତରଣୀ, ଶିତିବାହୁ ଓ କୁମୁଦ୍ବତୀ।

ତୋଯା ଚୈଵ ମହାଗୌରୀ ଦୁର୍ଗା ଚାନ୍ତଶିଲା ତଥା। ଵିନ୍ଧ୍ଯପାଦପ୍ରସୂତାଶ୍ଚ ନଦ୍ଯଃ ପୁଣ୍ଯଜଲାଃ ଶୁଭାଃ ।। ୪୫.

ତୋୟା, ମହାଗୌରୀ, ଦୁର୍ଗା ଓ ଅନ୍ତଶିଳା, ଏବଂ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପାଦ ଉପରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଶୁଭ ଓ ପବିତ୍ର ଜଳ ଥିବା ନଦୀମାନେ।

ଗୋଦାଵରୀ ଭୀମରଥୀ କୃଷ୍ଣା ଵୈଣ୍ଯଥ ଵଞ୍ଜୁଲା। ତୁଙ୍ଗଭଦ୍ରା ସୁପ୍ରଯୋଗା କାଵେରୀ ଚ ତଥାପଗା। ଦକ୍ଷିଣାପଥନଦ୍ଯସ୍ତୁ ସହ୍ଯପାଦାଦ୍ଵିନିଃସୃତାଃ ।। ୪୫.

ଗୋଦାବରୀ, ଭୀମରଥୀ, କୃଷ୍ଣା, ବୈଣ୍ୟା, ବଞ୍ଜୁଳା, ତୁଙ୍ଗଭଦ୍ରା, ସୁପ୍ରୟୋଗା ଓ କାବେରୀ—ଏହି ସବୁ ଦକ୍ଷିଣ ଅଞ୍ଚଳର ନଦୀ, ସହ୍ୟ ପାଦ ଉପରୁ ବହେ।

କୃତମାଲା ତାମ୍ରଵର୍ଣା ପୁଷ୍ପଜାତ୍ଯୁତ୍ପଲାଵତୀ। ମଲଯାଭିଜାତାସ୍ତା ନଦ୍ଯଃ ସର୍ଵାଃ ଶୀତଜଲାଃ ଶୁଭାଃ ।। ୪୫.

କୃତମାଳା, ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣା, ପୁଷ୍ପଜାତୀ, ଉତ୍ପଳାବତୀ—ଏହି ସବୁ ମଲୟ ପର୍ବତର ଉତ୍ପନ୍ନ, ତାଙ୍କର ଜଳ ଶୀତଳ ଓ ଶୁଭ।

ତ୍ରିସାମା ଋତୁକୁଲ୍ଯା ଚ ଇକ୍ଷୁଲା ତ୍ରିଦିଵା ଚ ଯା। ଲାଙ୍ଗୁଲିନୀ ଵଂଶଧରା ମହେନ୍ଦ୍ରତନଯାଃ ସ୍ମୃତାଃ ।। ୪୫.

ତ୍ରିସାମା, ଋତୁକୁଳ୍ୟା, ଇକ୍ଷୁଲା, ତ୍ରିଦିବା, ଲାଙ୍ଗୁଳିନୀ, ବଂଶଧରା—ଏହି ସବୁ ମହେନ୍ଦ୍ର ପର୍ବତର କନ୍ୟା ଭାବେ ଜଣାଶୁନା।

ଋଷୀକା ସୁକୁମାରୀ ଚ ମନ୍ଦଗା ମନ୍ଦଵାହିନୀ। କୂପା ପଲାଶିନୀ ଚୈଵ ଶୁକ୍ତିମତ୍ପ୍ରଭଵାଃ ସ୍ମୃତାଃ ।। ୪୫.

ଋଷୀକା, ସୁକୁମାରୀ, ମନ୍ଦଗା, ମନ୍ଦବାହିନୀ, କୂପା ଓ ପଳାଶିନୀ—ଏହି ସବୁ ଶୁକ୍ତିମତ ପର୍ବତର ଉତ୍ପନ୍ନ।

ସର୍ଵାଃ ପୁଣ୍ଯାଃ ସରସ୍ଵତ୍ଯଃ ସର୍ଵା ଗଙ୍ଗାଃ ସମୁଦ୍ରଗାଃ । ଵିଶ୍ଵସ୍ଯ ମାତରଃ ସର୍ଵା ଜଗତ୍ପାପହରାଃ ସ୍ମୃତାଃ ।। ୪୫.

ସମସ୍ତ ସରସ୍ୱତୀ ନଦୀ ପବିତ୍ର, ସମସ୍ତ ଗଙ୍ଗା ନଦୀ ସମୁଦ୍ରକୁ ବହେ। ସମସ୍ତେ ଜଗତର ମାଆ ଭାବେ ମନାଯାନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଓ ପାପ ଦୂର କରନ୍ତି।

ତାସାଂ ନଦ୍ଯୁପନଦ୍ଯୋଽପି ଶତଶୋଽଥ ସହସ୍ରଶଃ। ତାସ୍ତ୍ଵିମେ କୁରୁପାଞ୍ଚାଲାଃ ଶାଲ୍ଵାଶ୍ଚୈଵ ସଜାଙ୍ଗଲାଃ ।। ୪୫.

ଏହି ନଦୀମାନଙ୍କର ଶଖା ଓ ଉପନଦୀ ଶତେ ଶତେ, ସହସ୍ରେ ସହସ୍ରେ ଅଛି। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୁରୁ, ପାଞ୍ଚାଳ, ଶାଲ୍ବ ଓ ସଜାଙ୍ଗଳ ଲୋକମାନେ ବସିଥାନ୍ତି।

ଶୂରସେନା ଭଦ୍ରକାରା ବୋଧାଃ ଶତପଥେଶ୍ଵରୈଃ। ଵତ୍ସାଃ କିସଷ୍ଣାଃ କୁଲ୍ଯାଶ୍ ଚ କୁନ୍ତଲାଃ କାଶିକୋଶଲାଃ ।। ୪୫.

ଶୂରସେନ, ଭଦ୍ରକାର, ବୋଧ, ଶତପଥର ରାଜାମାନେ, ଭଲି ଭଲି ବତ୍ସ, କିସଷ୍ଣ, କୁଲ୍ୟ, କୁନ୍ତଳ ଓ କାଶିକୋଶଳ ଏହି ସମସ୍ତ ଜନପଦ ଥିଲେ।

ଅଥ ପାର୍ଶ୍ଵେ ତିଲଙ୍ଗାଶ୍ଚ ମଗଧାଶ୍ଚ ଵୃକୈଃ ସହ। ମଧ୍ଯଦେଶା ଜନପଦାଃ ପ୍ରାଯଶୋଽମୀ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ ।। ୪୫.

ଏହାପରେ ପାଖରେ ଥିବା ତିଳଙ୍ଗ ଓ ମଗଧ ଏବଂ ବୃକମାନେ, ଏହି ସମସ୍ତେ ମଧ୍ୟଦେଶର ଲୋକମାନେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।