ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ପୁଣ୍ଯତୀର୍ଥେ ହିମଵତୋ ଦକ୍ଷିଣସ୍ଯାଚଲସ୍ଯ ହି। ପୂର୍ଵପଶ୍ଚାଯତସ୍ଯାସ୍ଯ ଦକ୍ଷିଣେନ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ ।। ୪୫.

ହିମାଲୟ ପର୍ବତର ଦକ୍ଷିଣ ଢାଳରେ ପବିତ୍ର ତୀର ଅଛି, ଏହି ପାହାଡ଼ର ପୂର୍ବ ଓ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ବିସ୍ତାରିତ ଏହି ତୀର ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଅଛି, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ।

ତଥା ଜନପଦାନାଂ ଚ ଵିସ୍ତରଂ ଶ୍ରୋତୁମର୍ହଥ। ଅତ୍ର ଵୋ ଵର୍ଣଯିଷ୍ଯାମି ଵର୍ଷେଽସ୍ମିନ୍ ଭାରତେ ପ୍ରଜାଃ ।। ୪୫.

ଏହିଭଳି ଏହି ଭାରତ ଭୂମିରେ ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳ ଓ ଲୋକମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ମୁଁ ତୁମମାନେ ଶୁଣିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ଅଟେ। ଏଠାରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ଭାରତ ଦେଶର ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କହିବି।

ଇଦଂ ତୁ ମଧ୍ଯମଂ ଚିତ୍ରଂ ଶୁଭାଶୁଭଫଲୋଦଯମ୍। ଉତ୍ତରଂ ଯତ୍ସମୁଦ୍ରସ୍ଯ ହିମଵଦ୍ଦକ୍ଷିଣଂ ଚ ଯତ୍ ।। ୪୫.

ଏହି ମଧ୍ୟଭାଗ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଦ୍ଭୁତ, ଏଠାରେ ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ ଫଳ ଦୁହିଁ ମିଳେ। ଏହା ସମୁଦ୍ରର ଉତ୍ତର ଓ ହିମାଳୟର ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଅବସ୍ଥିତ।

ଵର୍ଷଂ ଯଦ୍ଭାରତଂ ନାମ ଯତ୍ରେଯଂ ଭାରତୀ ପ୍ରଜା। ଭରଣାଞ୍ଚ ପ୍ରଜାନାଂ ଵୈ ମନୁର୍ଭରତ ଉଚ୍ଯତେ। ନିରୁକ୍ତଵଚନାଚ୍ଚୈଵ ଵର୍ଷଂ ତଦ୍ଭାରତଂ ସ୍ମୃତମ୍ ।। ୪୫.

ଏହି ଦେଶକୁ 'ଭାରତ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଭାରତୀୟ ପ୍ରଜା ବସୁଛନ୍ତି। ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା ମନୁଙ୍କୁ 'ଭରତ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ଅର୍ଥରୁ ଏହି ଦେଶକୁ 'ଭାରତ' ନାମରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।

ତତଃ ସ୍ଵର୍ଗଶ୍ଚ ମୋକ୍ଷଶ୍ଚ ମଧ୍ଯଶ୍ରାନ୍ତଶ୍ଚ ଗମ୍ଯତେ। ନ ଖଲ୍ଵନ୍ଯତ୍ର ମର୍ତ୍ତ୍ଯାନାଂ ଭୂମୌ କର୍ମ ଵିଧୀଯତେ ।। ୪୫.

ଏଠାରୁ ସ୍ୱର୍ଗ, ମୋକ୍ଷ ଓ ମଧ୍ୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରାଯାଏ। ଏହି ଭୂମି ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସ୍ଥାନରେ ମାନବମାନେ କର୍ମ କରିବା ପାଇଁ ନିୟୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।

ଭାରତସ୍ଯାସ୍ଯ ଵର୍ଷସ୍ଯ ନଵ ଭେଦାଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ। ସମୁଦ୍ରାନ୍ତରିତା ଜ୍ଞେଯାସ୍ତେ ତ୍ଵଗମ୍ଯାଃ ପରସ୍ପରମ୍ ।। ୪୫.

ଏହି ଭାରତ ଭୂମିର ନଉଟି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳ ବିବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ସମୁଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଏମାନେ ପୃଥକ ହୋଇଛନ୍ତି ଏବଂ ପରସ୍ପର ଯିବାକୁ ଅସମ୍ଭବ।

ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ଵୀପଃ କସେରୁଶ୍ଚ ତାମ୍ରଵର୍ଣୋ ଗଭସ୍ତିମାନ୍। ନାଗଦ୍ଵୀପସ୍ତଥା ସୌମ୍ଯୋ ଗନ୍ଧର୍ଵସ୍ତ୍ଵଥ ଵାରୁଣଃ ।। ୪୫.

ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୱୀପ, କସେରୁ, ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ, ଗଭସ୍ତିମାନ୍, ନାଗଦ୍ୱୀପ, ସୌମ୍ୟ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ବାରୁଣ ନାମରେ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକୁ କୁହାଯାଏ।

ଅଯନ୍ତୁ ନଵମସ୍ତେଷାଂ ଦ୍ଵୀପଃ ସାଗରସଂଵୃତଃ। ଯୋଜନାଂନାଂ ସହସ୍ରଂ ତୁ ଦ୍ଵୀପୋଽଯଂ ଦକ୍ଷିଣୋତ୍ତରମ୍ ।। ୪୫.

ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଏହି ନବମ ଦ୍ୱୀପଟି ସମୁଦ୍ରରେ ଘେରାଯାଇଛି। ଏହି ଦ୍ୱୀପ ଦକ୍ଷିଣରୁ ଉତ୍ତର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହଜାର ଯୋଜନ ଲମ୍ବା।

ଆଯତୋ ହ୍ଯାକୁମାରିକ୍ଯାଦାଙ୍ଗାପ୍ରଭଵାଚ୍ଚ ଵୈ। ତିର୍ଯଗୁତ୍ତରଵିସ୍ତୀର୍ଣଃ ସହସ୍ରାଣି ନଵୈଵ ତୁ ।। ୪୫.

ଏହା କୁମାରିକା ଓ ଅଙ୍ଗ ଉତ୍ସରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ, ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଏହାର ପ୍ରସ୍ତ ନଉ ହଜାର ଯୋଜନ।

ଦ୍ଵୀପୋ ହ୍ଯୁପନିଵିଷ୍ଟୋଽଯଂ ମ୍ଲେଚ୍ଛୈରନ୍ତେଷୁ ନିତ୍ଯଶଃ। ପୂର୍ଵେ କିରାତା ହ୍ଯସ୍ଯାନ୍ତେ ପଶ୍ଚିମେ ଯଵନାଃ ସ୍ମୃତାଃ ।। ୪୫.

ଏହି ଦ୍ୱୀପର ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ସଦା ବିଦେଶୀମାନେ ବସିଛନ୍ତି। ପୂର୍ବ ଦିଗରେ କିରାତ ଓ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଯବନମାନେ ବସିଥାନ୍ତି।

ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ କ୍ଷତ୍ରିଯା ଵୈଶ୍ଯା ମଧ୍ଯେ ଶୂଦ୍ରାଶ୍ଚ ଭାଗଶଃ। ଇଜ୍ଯାଯୁଦ୍ଧଵଣିଜ୍ଯାଭିର୍ଵର୍ତ୍ତଯନ୍ତୋ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ ।। ୪୫.

ମଧ୍ୟଭାଗରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ବୈଶ୍ୟମାନେ ଓ ଅଂଶଅଂଶରେ ଶୂଦ୍ରମାନେ ରହନ୍ତି। ସେମାନେ ଯଜ୍ଞ, ଯୁଦ୍ଧ ଓ ବ୍ୟବସାୟରେ ଲିନ ରହିଛନ୍ତି।

ତେଷାଂ ସଂଵ୍ଯଵହାରୋଽଯଂ ଵର୍ତ୍ତତେ ତୁ ପରସ୍ପରମ୍। ଧର୍ମାର୍ଥକାମସଂଯୁକ୍ତୋ ଵର୍ଣାନାଂ ତୁ ସ୍ଵକର୍ମସୁ ।। ୪୫.

ସେମାନଙ୍କର ପରସ୍ପର ବ୍ୟବହାର ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ କାମ ସହିତ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜାତି ନିଜ ନିଜ କର୍ମରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ।

ସଙ୍କଲ୍ପପଞ୍ଚମାନାଂ ତୁ ଆଶ୍ରମାଣାଂ ଯଥାଵିଧି। ଇହ ସ୍ଵର୍ଗାପଵର୍ଗାର୍ଥଂ ପ୍ରଵୃତ୍ତିର୍ଯେଷୁ ମାନୁଷୀ ।। ୪୫.

ପାଞ୍ଚ ଆଶ୍ରମ ଓ ସଂକଳ୍ପ ଅନୁଯାୟୀ, ଏଠାରେ ମାନବମାନେ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି।

ଯସ୍ତ୍ଵଯଂ ନଵମୋ ଦ୍ଵୀପସ୍ତିର୍ଯଗାଯତ ଉଚ୍ଯତେ। କୃତ୍ସ୍ନଂ ଜଯତି ଯୋ ହ୍ଯେନଂ ସ ସମ୍ରାଡିହ କୀର୍ତ୍ତ୍ଯତେ ।। ୪୫.

ଏହି ନବମ ଦ୍ୱୀପଟି ଯିଏ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜୟ କରେ, ସେଠି ସେ ରାଜାଧିରାଜ ବୋଲି ପରିଚିତ।

ଅଯଂ ଲୋକସ୍ତୁ ଵୈ ସମ୍ରାଡନ୍ତରିକ୍ଷୋ ଵିରାଟ୍ ସ୍ମୃତଃ। ସ୍ଵରାଡନ୍ଯଃ ସ୍ମୃତୋ ଲୋକଃ ପୁନର୍ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଵିସ୍ତରମ୍ ।। ୪୫.

ଏହି ଲୋକକୁ ସମ୍ରାଟ୍, ମଧ୍ୟାକାଶକୁ ବିରାଟ୍ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଅନ୍ୟ ଏକ ଲୋକକୁ ସ୍ୱରାଟ୍ ବୋଲି କୁହନ୍ତି। ଏହାର ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣୀ ପୁନି କହିବି।

ସପ୍ତ ଚାସ୍ମିନ୍ ସୁପର୍ଵାଣୋ ଵିଶ୍ରୁତାଃ କୁଲପର୍ଵତାଃ। ମହେନ୍ଦ୍ରୋ ମଲଯଃ ସହ୍ଯଃ ଶୁକ୍ତିମାନୃକ୍ଷପର୍ଵତଃ। ଵିନ୍ଧ୍ଯଶ୍ଚ ପାରିଯାତ୍ରଶ୍ଚ ସପ୍ତୈତେ କୁଲପର୍ଵତାଃ ।। ୪୫.

ଏହି ଭୂମିରେ ସାତି ଖ୍ୟାତିନାମା କୁଳପର୍ବତ ଅଛି—ମହେନ୍ଦ୍ର, ମଲୟ, ସହ୍ୟ, ଶୁକ୍ତିମାନ୍, ଋକ୍ଷ, ବିନ୍ଧ୍ୟ ଓ ପାରିୟାତ୍ର। ଏହି ସାତି କୁଳପର୍ବତ।

ତେଷାଂ ସହସ୍ରଶଶ୍ଚାନ୍ଯେ ପର୍ଵତାସ୍ତୁ ସମୀପଗାଃ। ଅଭିଜାତାଃ ସର୍ଵଗୁଣା ଵିପୁଲାଶ୍ଚିତ୍ରସାନଵଃ ।। ୪୫.

ଏମାନଙ୍କ ନିକଟରେ ଅନେକ ହଜାର ପର୍ବତ ଅଛି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବିଶାଳ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଶିଖର ଥିବା।

ମନ୍ଦରଃ ପର୍ଵତ ଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ଵୈହାରୋ ଦର୍ଦୁରସ୍ତଥା। କୋଲାହଲଃ ସସୁରସଃ ମୈନାକୋ ଵୈଦ୍ଯୁତସ୍ତଥା ।। ୪୫.

ମନ୍ଦର ପର୍ବତ ସବୁଠୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ତାପରେ ବୈହାର, ଦର୍ଦ୍ଦୁର, କୋଳାହଳ, ସସୁରସ, ମୈନାକ ଓ ବୈଦ୍ୟୁତ ପର୍ବତ ଅଛି।

ପାତନ୍ଧମୋ ନାମ ଗିରିସ୍ତଥା ପାଣ୍ଡୁରପର୍ଵତଃ। ଗନ୍ତୁପ୍ରସ୍ଥଃ କୃଷ୍ଣଗିରିର୍ଗୋଧନୋ ଗିରିରେଵ ଚ ।। ୪୫.

ପାତନ୍ଧମ ନାମକ ପର୍ବତ, ପାଣ୍ଡୁର ପର୍ବତ, ଗନ୍ତୁପ୍ରସ୍ଥ, କୃଷ୍ଣଗିରି, ଗୋଧନ ଓ ଅନ୍ୟ ଗିରି ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।

ପୁଷ୍ପଗିର୍ଯୁଜ୍ଜଯନ୍ତୌ ଚ ଶୈଲୋ ରୈଵତକସ୍ତଥା। ଶ୍ରୀପର୍ଵତଶ୍ଚ କାରୁଶ୍ଚ କୂଟଶୈଲୋ ଗିରିସ୍ତଥା ।। ୪୫.

ପୁଷ୍ପଗିରି, ଉଜ୍ଜୟନ୍ତ, ରୈବତକ ପର୍ବତ, ଶ୍ରୀପର୍ବତ, କାରୁ, କୂଟଶୈଳ ଓ ଗିରି—ଏହି ପର୍ବତମାନେ ଅଛନ୍ତି।

ଅନ୍ଯେ ତେଭ୍ଯଃ ପରିଜ୍ଞାତା ହ୍ରସ୍ଵାଃ ସ୍ଵଲ୍ପୋପଜୀଵିନଃ। ତୈର୍ଵିମିଶ୍ରା ଜତପଦା ଆର୍ଯମ୍ଲେଚ୍ଛାଶ୍ଚ ନିତ୍ଯଶଃ ।। ୪୫.

ଏଠି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଛୋଟ ଛୋଟ ପର୍ବତମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଅଳ୍ପ ଜୀବିକା ଦେଇଥାନ୍ତି। ସେଠାରେ ମିଶ୍ର ଜାତିର ଲୋକମାନେ, ଆର୍ୟ ଓ ମ୍ଲେଚ୍ଛମାନେ ସଦା ବସିଥାନ୍ତି।

ପୀଯନ୍ତେ ଯୈରିମା ନଦ୍ଯୋ ଗଙ୍ଗା ସିନ୍ଧୁଃ ସରସ୍ଵତୀ। ଶତଦ୍ରୁଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା ଚ ଯମୁନା ସରଯୂସ୍ତଥା ।। ୪୫.

ଏଠି ଯେଉଁ ନଦୀମାନେ ପିଆଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ହେଉଛନ୍ତି—ଗଙ୍ଗା, ସିନ୍ଧୁ, ସରସ୍ୱତୀ, ଶତଦ୍ରୁ, ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା, ଯମୁନା ଓ ସରୟୂ।

ଇରାଵତୀ ଵିତସ୍ତା ଚ ଵିପାଶା ଦେଵିକା କୁହୂଃ । ଗୋମତୀ ଧୁତପାପା ଚ ବାହୁଦା ଚ ଦୃଷଦ୍ଵତୀ ।। ୪୫.

ଏହି ନଦୀମାନେ ହେଉଛନ୍ତି—ଇରାବତୀ, ବିତସ୍ତା, ବିପାଶା, ଦେବିକା, କୁହୂ, ଗୋମତୀ, ଧୁତପାପା, ବାହୁଦା ଓ ଦୃଷଦ୍ୱତୀ।

କୌଶିକୀ ଚ ତୃତୀଯା ତୁ ନିଶ୍ଚୀରା ଗଣ୍ଡକୀ ତଥା। ଇକ୍ଷୁ ର୍ଲୋହିତ ଇତ୍ଯେତା ହିମଵତ୍ପାଦନିଃସୃତାଃ ।। ୪୫.

କୌଶିକୀ, ତୃତୀୟା, ନିଶ୍ଚୀରା, ଗଣ୍ଡକୀ, ଇକ୍ଷୁ ଓ ଲୋହିତ—ଏହି ସବୁ ନଦୀ ହିମାଳୟ ପାଦ ଉପରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।

ଵେଦସ୍ମୃତିର୍ଵେଦଵତୀ ଵୃତ୍ରଘ୍ନୀ ସିନ୍ଧୁରେଵ ଚ। ଵର୍ଣାଶା ଚନ୍ଦନା ଚୈଵ ସତୀରା ମହତୀ ତଥା ।। ୪୫.

ବେଦ, ସ୍ମୃତି, ବେଦବତୀ, ବୃତ୍ରଘ୍ନୀ, ସିନ୍ଧୁର, ବର୍ଣ୍ଣାଶା, ଚନ୍ଦନା, ସତୀରା ଓ ମହତୀ—ଏହି ସବୁ ନଦୀ।

ପରା ଚର୍ମ୍ମଣ୍ଵତୀ ଚୈଵ ଵିଦିଶା ଵେତ୍ରଵତ୍ଯପି। ଶିପ୍ରା ହ୍ଯଵନ୍ତୀ ଚ ତଥା ପାରିଯାତ୍ରାଶ୍ରଯାଃ ସ୍ମୃତାଃ ।। ୪୫.

ପରା, ଚର୍ମ୍ମଣ୍ୱତୀ, ବିଦିଶା, ବେତ୍ରବତୀ, ଶିପ୍ରା ଓ ଅବନ୍ତୀ—ଏହି ସବୁ ପାରିୟାତ୍ର ଅଞ୍ଚଳର ନଦୀ।

ଶୋଣୋ ମହାନଦଶ୍ଚୈଵ ନର୍ମଦା ସୁମହାଦ୍ରୁମା। ମନ୍ଦାକିନୀ ଦଶାର୍ଣା ଚ ଚିତ୍ରକୂଟା ତଥୈଵ ଚ ।। ୪୫.

ଶୋଣ, ମହାନଦୀ, ବଡ଼ ବଡ଼ ଗଛ ଥିବା ନର୍ମଦା, ମନ୍ଦାକିନୀ, ଦଶାର୍ଣ୍ଣା ଓ ଚିତ୍ରକୂଟା।

ତମସା ପିପ୍ପଲା ଶ୍ରୋଣୀ କରତୋଯା ପିଶାଚିକା। ନୀଲୋତ୍ପଲା ଵିପାଶା ଚ ଜମ୍ବୁଲା ଵାଲୁଵାହିନୀ ।। ୪୫.

ତମସା, ପିପ୍ପଳା, ଶ୍ରୋଣୀ, କରତୋୟା, ପିଶାଚିକା, ନୀଳୋତ୍ପଳା, ବିପାଶା, ଜମ୍ବୁଳା ଓ ବାଲୁବାହିନୀ।

ସିତେରଜା ଶୁକ୍ତିମତୀ ମକୁଣା ତ୍ରିଦିଵା କ୍ରମାତ୍ । ଋକ୍ଷପାଦାତ୍ ପ୍ରସୂତାସ୍ତା ନଦ୍ଯୋ ମଣିନିଭୋଦକାଃ ।। ୪୫.

ସିତେରଜା, ଶୁକ୍ତିମତୀ, ମକୁଣା ଓ ତ୍ରିଦିବା—ଏହି ସବୁ ନଦୀ ଋକ୍ଷ ପାଦ ଉପରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ତାଙ୍କର ଜଳ ମଣି ପରି ଚମକେ।