ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଦଶଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ତେଷାମାଯୁଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତମ୍। ଧର୍ମାଧର୍ମଵିଶେଷଶ୍ଚ ନ ତେଷ୍ଵସ୍ତି ମହାତ୍ମସୁ। ଅହିଂସା ସତ୍ଯଵାକ୍ଯଞ୍ଚ ପ୍ରକୃତ୍ଯୈଵ ହି ଵର୍ତ୍ତତେ ।। ୪୩.

ସେମାନଙ୍କ ଆୟୁଷ୍ୟ ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେମାନେ ମହାନ୍ ଆତ୍ମା, ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମର କୌଣସି ଭେଦ ନାହିଁ, ଅହିଂସା ଓ ସତ୍ୟବାଦିତା ସ୍ୱଭାବତଃ ଅଛି।

ତେ ଭକ୍ତ୍ଯା ଶଙ୍କରଂ ଦେଵଂ ଗୌରୀଂ ପରମଵୈଷ୍ଣଵୀମ୍। ଇଜ୍ଯାପୂଜାନମସ୍କାରାଂସ୍ତାଭ୍ଯାଂ ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରଯୁଞ୍ଜତେ ।। ୪୩.

ସେମାନେ ଭକ୍ତି ସହିତ ଶଂକର ଦେବ ଓ ଗୌରୀଙ୍କୁ, ଯିଏ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତିନୀ, ସଦା ପୂଜା, ଅର୍ଚ୍ଚନା ଓ ନମସ୍କାର କରନ୍ତି।

ଇତି ଶ୍ରୀମହାପୁରାଣେ ଵାଯୁପ୍ରୋକ୍ତେ ଭୁଵନଵିନ୍ଯାସୋ ନାମ ତ୍ରିଚତ୍ଵାରିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ

ଏଭଳି ଶ୍ରୀମହାପୁରାଣରେ ବାୟୁଙ୍କ କଥାନୁସାରେ 'ଭୁବନ ବିନ୍ୟାସ' ନାମକ ତେତାଳିସ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା।

ନିସର୍ଗ ଏଷ ଵିଖ୍ଯାତୋ ଭଦ୍ରାଶ୍ଵାନାଂ ଯଥାର୍ଥଵତ୍ । ଶ୍ରୃଣୁଧ୍ଵଂ କେତୁମାଲାନାଂ ଵିସ୍ତରେଣ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତନମ୍ ।। ୪୪.

ଭଦ୍ରାଶ୍ବମାନଙ୍କ ସ୍ୱଭାବ ଏପରି ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ବର୍ତ୍ତମାନ କେତୁମାଳମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଶୁଣନ୍ତୁ।

ନିଷଧସ୍ଯାଚଲେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ପଶ୍ଚିମସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ। ପଶ୍ଚିମେନ ହି ଯତ୍ତତ୍ର ଦିକ୍ଷୁ ସର୍ଵାସୁ କୀର୍ତିତମ୍ ।। ୪୪.

ପଶ୍ଚିମ ଦିଗର ମହାନ ନିଷଧ ପାହାଡ଼ର, ତାହାର ପଶ୍ଚିମ ପଟେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଯାହା ଅଛି, ସେସବୁ ଏଠାରେ ବର୍ଣ୍ଣନା ହେଉଛି।

କୁଲାଚଲାନାଂ ସପ୍ତାନାଂ ନଦୀନାଞ୍ଚ ଵିଶେଷତଃ। ତଥା ଜନପଦାନାଞ୍ଚ ଵିସ୍ତରଂ ଶ୍ରୋତୁମର୍ହଥ ।। ୪୪.

ସାତଟି କୁଳାଚଳ ପାହାଡ଼ ଓ ସେଠାର ନଦୀମାନଙ୍କ ବିଶେଷ ଏବଂ ନାନା ଜନପଦ ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ।

ଵିଶାଲଃ କମ୍ବଲଃ କୃଷ୍ଣୋ ଜଯନ୍ତୋ ହରିପର୍ଵତଃ। ଅଶୋକୋ ଵର୍ଦ୍ଧମାନଶ୍ଚ ସପ୍ତୈତେ କୁଲପର୍ଵ୍ଵତାଃ ।। ୪୪.

ବିଶାଳ, କମ୍ବଳ, କୃଷ୍ଣ, ଜୟନ୍ତ, ହରିପର୍ବତ, ଅଶୋକ ଓ ବର୍ଦ୍ଧମାନ—ଏହି ସାତଟି କୁଳପାହାଡ଼।

ତେଷାଂ ପ୍ରସୂତିରନ୍ଯେଽପି ପର୍ଵତା ବହୁଵିସ୍ତରାଃ। କୋଟିକୋଟିଶତା ଜ୍ଞେଯାଃ ଶତଶୋଽଥ ସହସ୍ରଶଃ ।। ୪୪.

ଏହାଛଡ଼ା ଅନେକ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବଡ଼ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ଅଛନ୍ତି, କୋଟି କୋଟି, ଶତଶଃ ଏବଂ ସହସ୍ରଶଃ ଗଣନା ହେଉଛି।

ତୈର୍ଵିମିଶ୍ରା ଜନପଦା ନାନାଜାତିସମାକୁଲାଃ। ନାନାପ୍ରକାରଵିଜ୍ଞେଯାସ୍ତ୍ଵନେକନୃପପାଲିତାଃ ।। ୪୪.

ସେହି ପାହାଡ଼ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଭିନ୍ନ ଜନପଦ ମିଶିଥାଏ, ବିଭିନ୍ନ ଜାତିର ଲୋକେ ଭରିଆ, ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏବଂ ଅନେକ ରାଜାଙ୍କ ଶାସନରେ ଅଛି।

ତେ ନାମଧେଯୈର୍ଵିକ୍ରାନ୍ତା ଵିଵିଧାଃ ପ୍ରଥିତାଃ ଭୁଵି। ଅଧ୍ଯାସିତା ଜନପଦୈଃ କୀର୍ତ୍ତନୈଶ୍ଚ ଵିଭୂଷିତାଃ ।। ୪୪.

ସେମାନେ ନାନା ନାମରେ ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଖ୍ୟାତ, ଜନପଦମାନେ ରହିଛନ୍ତି ଏବଂ ଅନେକ ପ୍ରଶଂସା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ।

ତେଷାଂ ସନାମଧେଯାନି ରାଷ୍ଟ୍ରାଣି ଵିଵିଧାନି ଚ। ଗିର୍ଯ୍ଯନ୍ତରନିଵିଷ୍ଟାନି ସମେଷୁ ଵିଷମେଷୁ ଚ ।। ୪୪.

ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଭିନ୍ନ ନାମର ଅନେକ ଦେଶ ଅଛି, କେତେକ ପାହାଡ଼ ମଧ୍ୟରେ, କେତେକ ସମତଳ ଏବଂ କେତେକ ଅସମ ଭୂମିରେ ଅବସ୍ଥିତ।

ଯଥୈହ କଥିତାଃ ପୌରା ଗୋମନୁଷ୍ଯକପୋତକାଃ। ତତ୍ସୁଖା ଭ୍ରମରା ଯୂଥା ମାହେଯାଚଲକୂଟକାଃ ।। ୪୪.

ଏଠାରେ ଯେପରି ଗାଁର ଗୋମାନ୍ୟ, ମନୁଷ୍ୟ ଓ ପରାବ ପ୍ରଜା ଦେଖାଯାଇଛି, ସେପରି ମାହେୟ ପାହାଡ଼ର ଚୂଡ଼ାରେ ରହୁଥିବା ମଧୁମକ୍ଷୀ ଓ ତାଙ୍କର ଦଳ ମଧ୍ୟ ଖୁସିରେ ଅଛନ୍ତି।

ସୁମୌଲାଃ ସ୍ତାଵକାଃ କ୍ରୌଞ୍ଚାଃ କୃଷ୍ଣାଙ୍ଗମଣିପୁଞ୍ଜକାଃ. କୂଟକମ୍ବଲମୌଷୀଯାଃ ସମୁଦ୍ରାନ୍ତରକାସ୍ତଥା ।। ୪୪.

ସୁମୌଳ, ସ୍ତାବକ, କ୍ରଉଞ୍ଚ, କଳା ମଣିର ଗୁଚ୍ଛ, କୁଟକମ୍ବଳ, ମୌଷୀୟ ଓ ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ରହୁଥିବା ପ୍ରଜାମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।

କରମ୍ଭଵାଃ କୁଚାଃ ଶ୍ଵେତାଃ ସୁଵର୍ଣକଟକାଃ ଶୁଭାଃ। ଶ୍ଵେତାଙ୍ଗାଃ କୃଷ୍ଣପାଦାଶ୍ଚ ଵିହଗା କପିଲକର୍ଣିକାଃ ।। ୪୪.

କରମ୍ଭବ, କୁଚ, ଧଳା, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ବାନ୍ଧା ଶୁଭ ପ୍ରଜା, ଧଳା ଦେହ ଓ କଳା ପାଦ ଥିବା ପକ୍ଷୀ, ଏବଂ କପିଳ କାନ ଥିବା ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।

ଅତ୍ଯାକରାଲଗୋଜ୍ଵାଲା ହୀନାନାଵନପାତକାଃ। ମହିଷାଃ କୁମୁଦାଭାଶ୍ଚ କରଵାଟାଃ ସହୋତ୍କଚାଃ ।। ୪୪.

ଅତି ଭୟାନକ ଗୋ ଆଗ୍ନି, ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଜଙ୍ଗଲ ରହୁଥିବା ପ୍ରଜା, କମଳ ଦେଖା ମହିଷ, କରବାଟ ଓ ଉତ୍କଚ ସହିତ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।

ଶୁ(ନକା) କନାସା ମହାନାସା ଵନାସଗଜଭୂମିକାଃ। କରଞ୍ଜମଞ୍ଜମା ଵାହାଃ କିଷ୍କିଣ୍ଡୀପାଣ୍ଡୁଭୂମିକୀଃ ।। ୪୪.

ଶୁନକା, କନାସା, ମହାନାସା, ଜଙ୍ଗଲ ଓ ହାତୀ ଭୂମିର ପ୍ରଜା, କରଞ୍ଜମଞ୍ଜମା ଯାନ, କିଷ୍କିଣ୍ଡି ଓ ପାଣ୍ଡୁ ଭୂମିର ପ୍ରଜାମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।

କୁବେରା ଧୂମଜା ଜଙ୍ଗା ଵଙ୍ଗା ରାଜୀଵକୋକିଲାଃ। ଵାଚାଙ୍ଗାଶ୍ଚ ମହାଙ୍ଗାଶ୍ଚ ମଧୌରେଯାଃ ସୁରେଚକାଃ ।। ୪୪.

କୁବେର, ଧୂମଜ, ଜଙ୍ଗା, ବଙ୍ଗ, ରାଜୀବ କୋକିଳ, ବାଚାଙ୍ଗ, ମହାଙ୍ଗ, ମଧୌରେୟ ଓ ସୁରେଚକ ପ୍ରଜାମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।

ପିତ୍ତଲାଃ କାଚଲାଶ୍ଚୈଵ ଶ୍ରଵଣା ମତ୍ତକାସିକାଃ। ଗୋଦାଵା ବକୁଲା ଵାଙ୍ଗା ଵଙ୍ଗକା ମୋଦକାଃ କଲାଃ ।। ୪୪.

ପିତ୍ତଳ, କାଚଳ, ଶ୍ରବଣ, ମଦ ଭରା କାଶିକା, ଗୋଦାବ, ବକୁଳ, ବଙ୍ଗ, ବଙ୍ଗକ, ମୋଦକ ଓ କଳା ପ୍ରଜାମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।

ତେ ପିବନ୍ତି ମହାଭାଗାଃ ପ୍ରଥମାନ୍ତୁ ମହାନଦୀମ୍। ସୁଵପ୍ରାଂ ପୁଣ୍ଯସଲିଲାଂ ମହାନାଗନିଷେଵିତାମ୍ ।। ୪୪.

ଏହି ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ପ୍ରଜାମାନେ ପ୍ରଥମେ ମହା ନଦୀର ପବିତ୍ର ଜଳ ପିଉନ୍ତି, ଯାହାକୁ ମହା ଋଷିମାନେ ଆଦର କରନ୍ତି।

କମ୍ବଲାଂ ତାମସୀଂ ଶ୍ଯାମାଂ ସୁମେଧାଂ ବକୁଲାଂ ନଦୀମ୍। ଵିକୀର୍ଣାଂ ଶିଖିମାଲାଞ୍ଚ ତଥା ଦର୍ଭାଵତୀମପି ।। ୪୪.

ସେମାନେ କମ୍ବଳା, ତାମସୀ, ଶ୍ୟାମା, ସୁମେଧା, ବକୁଳା ନଦୀ, ବିକୀର୍ଣ୍ଣ ଶିଖିମାଳା ଓ ଦର୍ଭାବତୀ ନଦୀର ଜଳ ପିଉନ୍ତି।

ଭଦ୍ରାନଦୀଂ ଶୁକନଦୀଂ ପଲାଶାଞ୍ଚ ମହାନଦୀମ୍। ଭୀମାଂ ପ୍ରଭଞ୍ଜନାଂ କାଞ୍ଚୀଂ ପୁଣ୍ଯାଞ୍ଚୈଵ କୁଶାଵତୀମ୍ ।। ୪୩.

ସେମାନେ ଭଦ୍ରା ନଦୀ, ଶୁକ ନଦୀ, ପଲାଶା ଓ ମହା ନଦୀ, ଭୀମା, ପ୍ରଭଞ୍ଜନା, କାଞ୍ଚୀ ଓ ପବିତ୍ର କୁଶାବତୀ ନଦୀର ଜଳ ପିଉନ୍ତି।

ଦକ୍ଷାଂ ଶାକଵତୀଞ୍ଚୈଵ ପୁଣ୍ଯୋ ଦାଞ୍ଚ ମହାନଦୀମ୍। ଚନ୍ଦ୍ରାଵତୀଂ ସୁମୂଲାଞ୍ଚ ଋଷଭାଞ୍ଚାପଗୋତ୍ତମାମ୍ ।। ୪୪.

ସେମାନେ ଦକ୍ଷା, ଶାକବତୀ, ପବିତ୍ର ଦା ନଦୀ, ଚନ୍ଦ୍ରାବତୀ, ସୁମୂଳା ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଋଷଭା ନଦୀର ଜଳ ପିଉନ୍ତି।

ନଦୀଂ ସମୁଦ୍ରମାଲାଞ୍ଚ ତଥା ଚମ୍ପାଵତୀମପି। ଏକାକ୍ଷାଂ ପୁଷ୍କଲାଂ ଵାହାଂ ସୁଵର୍ଣାଂ ନନ୍ଦି ନୀମପି ।। ୪୪.

ସେମାନେ ସମୁଦ୍ରମାଳା ନଦୀ, ଚମ୍ପାବତୀ, ଏକାକ୍ଷା, ପୁଷ୍କଳା, ବାହା, ସୁବର୍ଣ୍ଣା ଓ ନନ୍ଦିନୀ ନଦୀର ଜଳ ପିଉନ୍ତି।

କାଲିନ୍ଦୀଞ୍ଚୈଵ ପୁଣ୍ଯୋଦାଂ ଭାରତୀଞ୍ଚ ମହାନଦୀମ୍ । ସୀତୋଦାମ୍ପାତିକାଂ ବ୍ରାହ୍ମୀଂ ଵିଶାଲାଞ୍ଚ ମହାନଦୀମ୍ ।। ୪୪.

ସେମାନେ କାଲିନ୍ଦୀ, ପବିତ୍ର ପୁଣ୍ୟୋଦା, ଭାରତୀ ମହା ନଦୀ, ସୀତୋଦାମ୍ପାତିକା, ବ୍ରାହ୍ମୀ ଓ ବିଶାଳ ମହା ନଦୀର ଜଳ ପିଉନ୍ତି।

ପୀଵରୀଂ କୁମ୍ଭକାରୀଞ୍ଚ ରୁଷା ଞ୍ଚୈଵାପଗୋତ୍ତମାମ୍। ମହିଷୀଂ ମାନୁଷୀଂ ଦଣ୍ଡାଂ ତଥା ନଦନଦୀଂ ଶୁଭାମ୍ ।। ୪୪.

ସେମାନେ ପୀବରୀ, କୁମ୍ଭକାରୀ, ରୁଷା ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ନଦୀ, ମହିଷୀ, ମାନୁଷୀ, ଦଣ୍ଡା ଓ ଶୁଭ ନଦନଦୀର ଜଳ ପିଉନ୍ତି।

ଏତାଞ୍ଚାନ୍ଯାଞ୍ଚ ପୀଯନ୍ତେ ବହ୍ଵଯୋ ହି ସରିତୋତ୍ତମାଃ । ଦେଵର୍ଷିସିଦ୍ଧଚରିତାଃ ପୁଣ୍ଯୋଦାଃ ପାପହାଃ ଶୁଭାଃ ।। ୪୪.

ଏହି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅନେକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ନଦୀମାନେ ଅନେକ ପ୍ରଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପିତାଯାଉଛନ୍ତି; ଏହି ନଦୀମାନେ ପବିତ୍ର, ପାପ ଦୂର କରିଥିବା ଓ ଶୁଭ, ଦେବତା, ଋଷି ଓ ସିଦ୍ଧମାନେ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି।

ନାନାଜନପଦାସ୍ଫୀତଂ ମହାପଗାଵିଭୂଷିତମ୍। ନାନାରତ୍ନୌଘସମ୍ପୂର୍ଣଂ ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରମୁଦିତଂ ଶିଵମ୍ ।। ୪୪.

ଏଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ଜନପଦର ଲୋକ ଅଛନ୍ତି, ମହା ନଦୀମାନେ ଏଠାକୁ ଶୋଭା ଦେଇଛନ୍ତି, ବିଭିନ୍ନ ରତ୍ନର ଭଣ୍ଡାର ସଦା ଭରି ରହିଛି, ଏଠା ସଦା ଆନନ୍ଦ ଓ ଶିବମୟ।

ଉଦୀର୍ଣଂ ଧନଧାନ୍ଯାର୍ଥୈର୍ନରଵାସୈଃ ସମନ୍ତତଃ। ସନ୍ନିଵିଷ୍ଟଂ ମହାଦ୍ଵୀପଂ ପଶ୍ଚିମଂ ସୁକୃତାତ୍ମନାମ୍ । ନିସର୍ଗଃ କେତୁମାଲାନାମେଷ ଵଃ ପରିକୀର୍ତ୍ତିତଃ ।। ୪୪.

ଏଠା ଧନ ଓ ଧାନ୍ୟରେ ଉନ୍ନତ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଲୋକ ରହୁଛନ୍ତି, ଏହି ପଶ୍ଚିମ ମହାଦ୍ୱୀପ ଶୁଭ କର୍ମବାନ୍ଧା ଲୋକଙ୍କର; କେତୁମାଳାର ଏହି ସ୍ୱଭାବ ତୁମକୁ ବର୍ଣ୍ନନା କରାଯାଇଛି।

ଇତି ଶ୍ରୀମହାପୁରାଣେ ଵାଯୁପ୍ରୋକ୍ତେ ଭୁଵନଵିନ୍ଯାସୋ ନାମ ଚତୁଶ୍ଵତ୍ଵାରିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ

ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାପୁରାଣରେ ବାୟୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କହାଯାଇଥିବା 'ଭୁବନ ବିନ୍ୟାସ' ନାମକ ଚଉଉଁଚାଳିଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା।