ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ନାନାରତ୍ନାକରାପୂର୍ଣଂ ନାନାସତ୍ତ୍ଵନିଷେଵିତମ୍। ନାନାନଦୀସହସ୍ରାଣାଂ ସମ୍ଭଵଂ ଵରପର୍ଵତମ୍ ।। ୪୧.

ସେହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପର୍ବତରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ରତ୍ନ ଭରିଛି, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାଣୀମାନେ ସେବା କରନ୍ତି, ଏଠାରୁ ହଜାର ହଜାର ନଦୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ପଶ୍ଚିମସ୍ଯାଚଲେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ନିଷଧସ୍ଯ ଯଥାର୍ଥଵତ୍। କୀର୍ତ୍ତ୍ଯମାନମଶେଷେଣ ଵିଶେଷଂ ଶ୍ରୃଣୁତ ଦ୍ଵିଜାଃ ।। ୪୧.

ଏବେ, ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ପଶ୍ଚିମ ଦିଗର ନିଷଧ ପର୍ବତର ବିଶେଷତା ବିସ୍ତାରରେ ଯଥାଯଥ ଭାବେ କେମିତି ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଏ, ତାହା ଶୁଣ।

ଵିସ୍ତୀର୍ଣେ ମଧ୍ଯମେ କୂଟେ ହେମଧା ତୁଵିବୂଷିତେ। ଦୀପ୍ତମାଯତନଂ ଵିଷ୍ଣୋଃ ସିଦ୍ଧର୍ଷିଗଣସେଵିତମ୍। ଯକ୍ଷାପ୍ସରଃସମାକୀର୍ଣଂ ଗନ୍ଧର୍ଵଗଣସେଵିତମ୍ ।। ୪୧.

ବିସ୍ତୃତ ମଧ୍ୟମ ଶିଖରରେ, ସୁନାର ଆଭାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଅଛି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଚମକୁଥିବା ନିବାସ, ଯେଉଁଠି ସିଦ୍ଧ ଋଷିମାନେ, ଯକ୍ଷ, ଅପ୍ସରା ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଭିଡ଼ ଲାଗିଛନ୍ତି।

ତତ୍ର ସାକ୍ଷାନ୍ମହାଦେଵଃ ପୀତାମ୍ବରଧରୋ ହରିଃ। ଵରଦଃ ସେଵ୍ଯତେ ସିର୍ଦ୍ଧୈର୍ଲୋକକର୍ତ୍ତା ସନାତନଃ ।। ୪୧.

ସେଠି, ସ୍ୱୟଂ ମହାଦେବ, ପୀତବସ୍ତ୍ରଧାରୀ ହରି, ସନାତନ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଓ ବରଦାତା, ସିଦ୍ଧମାନେ ପୂଜା କରନ୍ତି।

ତସ୍ଯୈଵାବ୍ଯନ୍ତରେ କୂଟେ ନାନାଧାତୁଵିଭୂଷିତେ। ତଟେ ନିଷଧକୂଟସ୍ଯ ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣଚାରୁଶିଲାତଲେ ।। ୪୧.

ସେହି ଶିଖର ଭିତରେ, ବିଭିନ୍ନ ଧାତୁରେ ଶୋଭିତ, ନିଷଧ ପର୍ବତର ମୃଦୁ ଓ ସୁନ୍ଦର ଢାଳରେ ଏକ ଚଉକ ଅଛି।

ରୁକ୍ମକାଞ୍ଚନନିର୍ଯୂହଂ ତପ୍ତକାଞ୍ଚନତୋରଣମ୍। ଅନେକଵଲଭୀକୂଟପ୍ରଲୋଲୀଶତସଙ୍କଟମ୍ ।। ୪୧.

ସେଠି ସୁନାର ପ୍ରାଚୀର, ଗଳିତ ସୁନାର ଦ୍ୱାର, ଅନେକ ବାଲକନି ଶାରି, ଭିଡ଼ ଓ ଜଟିଳତାରେ ଭରିଛି।

ହର୍ମ୍ଯପ୍ରାସାଦମତୁଲଂ ତପ୍ତକାଞ୍ଚନଭୂଷିତମ୍। ହର୍ମ୍ଯପ୍ରାସାଦବଦ୍ଧଞ୍ଚ ମୁଦିତଞ୍ଚାତିଵିସ୍ତରମ୍ ।। ୪୧.

ସେଠି ଅପୂର୍ବ ହର୍ମ୍ୟ-ମହଳ ଅଛି, ଗଳିତ ସୁନାରେ ଶୋଭିତ, ହର୍ମ୍ୟ ମନ୍ଦିରରେ ଗଠିତ, ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଓ ବିଶାଳ।

ଉଦ୍ଯାନମାଲାକଲିତଂ ତ୍ରିଂଶଦ୍ଯୋଜନମାଯତମ୍। ଦୁଃପ୍ରସହ୍ଯମମିତ୍ରୈସ୍ତତ୍ ପୂର୍ଣମାଶୀଵିଷୋପମୈଃ। ଉଲଙ୍ଘୀନାଂ ପ୍ରମୁଦିତଂ ରକ୍ଷସାଂ ରାକ୍ଷସଂ ପୁରମ୍ ।। ୪୧.

ଉଦ୍ୟାନମାଳାରେ ଘେରାଯାଇଛି, ତିରିଶ ଯୋଜନ ଆୟତନରେ ବିସ୍ତୃତ, ବିଷସମ ନାଗମାନେ ଭରିଛନ୍ତି, ଶତ୍ରୁମାନେ ଜିତିପାରିବେ ନାହିଁ, ଏହା ଉଲଂଘି ଚଳିଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ବସୁଥିବା ସହର।

ତସ୍ଯୈଵ ଦକ୍ଷିଣେ ପାର୍ଶ୍ଵେ ନୈକଦୈତ୍ଯଗଣାଲଯେ। ଗୁହାପ୍ରଵେଶଂ ନଗରଂ ଶୈଲକୁକ୍ଷୌ ଦୁରାସଦମ୍ ।। ୪୧.

ସେହି ପର୍ବତର ଦକ୍ଷିଣ ପାଶରେ ଅନେକ ଦୈତ୍ୟମାନେ ବସୁଥିବା ଗୁହା ମୁଖର ଏକ ନଗର ଅଛି, ପର୍ବତ ଗର୍ଭରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ।

ତଥୈଵ ପଶ୍ଚିମେ କୂଟେ ପାରିଜାତଶିଲୋଚ୍ଚଯେ। ଦେଵଦାନଵଭାଗାନାଂ ସମୃଦ୍ଧାନି ପୁରାଣି ତୁ ।। ୪୧.

ପଶ୍ଚିମ ଶୃଙ୍ଗରେ, ପାରିଜାତ ପାଥରର ଉଚ୍ଚ ଗଠାଣି ମଧ୍ୟରେ, ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନଙ୍କର ପୁରାତନ ନଗରଗୁଡ଼ିକ ଅଧିକ ସଂଖ୍ୟାରେ ବିସ୍ତୃତ ଅଛି।

ତତ୍ର ସୋମଶିଲା ନାମ ଗିରେସ୍ତସ୍ଯ ମହାତଟେ। ସୋମୋ ଯତ୍ରାଵତରତି ସଦା ପର୍ଵସୁ ପର୍ଵସୁ ।। ୪୧.

ସେଠାରେ, ସେଇ ପାହାଡ଼ର ବଡ଼ ଢାଳରେ, 'ସୋମ' ନାମକ ପାଥର ଅଛି, ଯେଉଁଠି ପ୍ରତ୍ୟେକ ପର୍ବ ଦିନରେ ସୋମ ନିରନ୍ତର ଅବତରଣ କରନ୍ତି।

ଉପାସତେଽତ୍ର ଶ୍ରୀମନ୍ତଂ ତାରା ପତିମନିନ୍ଦିତମ୍। ଋଷିକିନ୍ନରଗନ୍ଧର୍ଵାଃ ସାକ୍ଷାଦ୍ଦେଵଂ ତମୋନୁଦମ୍ ।। ୪୧.

ସେଠି ଋଷି, କିନ୍ନର ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ତାରାଙ୍କ ପତି, ଅପରାଧହୀନ, ଅନ୍ଧକାର ଦୂରକରୁଥିବା ଦେବତାଙ୍କୁ ସକ୍ଷାତ୍ ପୂଜା କରନ୍ତି।

ତତ୍ରୈଵ ଚୋତ୍ତରେ କୂଟେ ବ୍ରହ୍ମପାର୍ଶ୍ଵମିତି ସ୍ମୃତମ୍। ସ୍ଥାନଂ ତତ୍ର ସୁରେଶସ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପ୍ରଥିତଂ ଦିଵି ।। ୪୧.

ସେଠି ଉତ୍ତର ଶୃଙ୍ଗରେ, ଯାହାକୁ 'ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପାର୍ଶ୍ୱ' ବୋଲି ଅଭିଧାନ କରାଯାଏ, ସେଠି ସ୍ୱର୍ଗରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଦେବତାମାନଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ନିବାସ ସ୍ଥାନ ଅଛି।

ଇଜ୍ଯାପୂଜାନମସ୍କାରୈସ୍ତତ୍ର ସିଦ୍ଧାଃ ସ୍ଵଯମ୍ଭୁଵମ୍। ଉପାସତେ ମହାତ୍ମାନଂ ଯକ୍ଷଗନ୍ଧର୍ଵଦାନଵାଃ ।। ୪୧.

ସେଠି, ଯକ୍ଷ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଦାନବମାନେ, ବିଭିନ୍ନ ଉପଚାର, ପୂଜା ଓ ନମସ୍କାର ସହିତ, ମହାନ୍ ଆତ୍ମା, ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି।

ତଥୈଵାଯତନଂ ଵହ୍ନେଃ ସର୍ଵଲୋକେଷୁ ଵିଶ୍ରୁତମ୍। ତତ୍ର ଵିଗ୍ରହଵାନ୍ ଵାହ୍ନିଃ ସେଵ୍ଯତେ ସିଦ୍ଧଚାରଣୈଃ ।। ୪୧.

ଏହିପରି, ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଅଗ୍ନିଙ୍କ ଆୟତନ ସେଠି ଅଛି; ସେଠି ଦେହଧାରୀ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ସିଦ୍ଧ ଚାରଣମାନେ ସେବନ କରନ୍ତି।

ତଥୈଵ ଚୋତ୍ତରେ ରମ୍ଯେ ତ୍ରିଶ୍ରୃଙ୍ଗେ ଵରପର୍ଵତେ। ଋଷିସିଦ୍ଧାନୁଚରିତେ ନାନାଭୂତଗଣାଲଯେ। ପୁରଂ ତତ୍ ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ହେମଚିତ୍ରନ୍ତୁ ଵିଶ୍ରୁତମ୍ ।। ୪୧.

ଏହିପରି, ଉତ୍ତର ଦିଗର ସୁନ୍ଦର ତିନି ଶୃଙ୍ଗ ଥିବା ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପାହାଡ଼ରେ, ଯେଉଁଠି ଋଷି ଓ ସିଦ୍ଧମାନେ ଯାଆନ୍ତି, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ନିବାସ ଅଛି, ସେଠି ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ରେ ଶୋଭିତ ଏକ ନଗର ଅଛି।

ତ୍ରଯାଣାଂ ଦେଵମୁଖ୍ଯାନାଂ ତ୍ରୀଣ୍ଯେଵାଯତନାନି ଚ। ନାରାଯଣସ୍ଯାଯତନଂ ପୂର୍ଵକୂଟେ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ । ମଧ୍ଯମେ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ସ୍ଥାନଂ ଶଙ୍କରସ୍ଯ ତୁ ପଶ୍ଚିମେ ।। ୪୧.

ତିନି ମୁଖ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ତିନିଟି ଆୟତନ ଅଛି: ପୂର୍ବ ଶୃଙ୍ଗରେ ନାରାୟଣଙ୍କ ଆୟତନ, ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସ୍ଥାନ, ଓ ପଶ୍ଚିମରେ ଶଙ୍କରଙ୍କ ଆୟତନ।

ଦୈତ୍ଯଦାନଵଗନ୍ଧର୍ଵୈର୍ଯକ୍ଷରାକ୍ଷସପନ୍ନଗୈଃ। ଇଜାନା ଅଭିପୂଜ୍ଯନ୍ତେ ଦେଵଦେଵା ମହାବଲାଃ ।। ୪୧.

ଦାନବ, ଦେତ୍ୟ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ ଓ ସର୍ପମାନେ, ଇଜ୍ୟା ଓ ପୂଜା ସହିତ, ମହାଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି।

ତଥା ପୁରାଣି ରମ୍ଯାଣି ଦେଶେ ଚୈଵ ଵ୍କଚିତ୍ ଵ୍କଚିତ୍। ଯକ୍ଷଗନ୍ଧର୍ଵନାଗାନାଂ ତ୍ରିଶ୍ରୃଙ୍ଗେ ଵରପର୍ଵତେ ।। ୪୧.

ଏହିପରି, ତିନି ଶୃଙ୍ଗ ଥିବା ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପାହାଡ଼ର ଅଞ୍ଚଳରେ, ଯକ୍ଷ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ନାଗମାନଙ୍କର ଆନନ୍ଦଦାୟକ ପୁରାତନ ନଗରଗୁଡ଼ିକ କେଉଁଠି କେଉଁଠି ଦେଖାଯାଏ।

ତଥୈଵ ଚୋତ୍ତରେ ଦେଶେ ଚାରୁଧୌ ଦେଵପର୍ଵତେ। ଅନେକଶ୍ରୃଙ୍ଗକଲିତେ ସିଦ୍ଧସାଧୁ ନିଷେଵିତେ ।। ୪୧.

ଏହିପରି, ଉତ୍ତର ଦିଗର ଚମତ୍କାର ଦେବପାହାଡ଼ରେ, ଅନେକ ଶୃଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ସିଦ୍ଧ ଓ ସାଧୁମାନେ ଯେଉଁଠି ବାସ କରନ୍ତି।

ଯକ୍ଷାଣାଂ କିନ୍ନରାଣାଞ୍ଚ ଗନ୍ଧର୍ଵାଣାଂ ସହସ୍ରଶଃ। ନାଗାନାଂ ରାକ୍ଷସାନାଞ୍ଚ ଦୈତ୍ଯାନାଞ୍ଚ ମହାବଲେ ।। ୪୧.

ସେଠି ଯକ୍ଷ, କିନ୍ନର, ଗନ୍ଧର୍ବ, ନାଗ, ରାକ୍ଷସ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେତ୍ୟମାନଙ୍କର ହଜାର ହଜାର ସଂଖ୍ୟାରେ ବାସ ଅଛି।

କୂଟେ ତୁ ମଧ୍ଯମେ ତସ୍ଯ ସିଦ୍ଧସଙ୍ଘ ନିଷେଵିତେ। ରମ୍ଯେ ଦେଵର୍ଷିଚରିତେ ରତ୍ନଧାତୁଵିଭୂଷିତେ ।। ୪୧.

ସେଇ ପାହାଡ଼ର ମଧ୍ୟ ଶୃଙ୍ଗରେ, ସିଦ୍ଧମାନଙ୍କ ଦଳ ଯେଉଁଠି ବାସ କରନ୍ତି, ଦେବ ଋଷିମାନେ ଯାଆନ୍ତି, ରତ୍ନ ଓ ଧାତୁ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଏକ ସୁନ୍ଦର ସ୍ଥାନ ଅଛି।

ପଝୋତ୍ପଲଵନୈଃ ଫୁଲ୍ଲୈଃ ସୌଗନ୍ଧିକଵନୈସ୍ତଥା। ତଥା କୁମୁଦଖଣ୍ଡୈଶ୍ଚ ଵିକଚୈରୁପଶୋଭିତେ ।। ୪୧.

ଫୁଲିଥିବା ପଦ୍ମପୋଖରୀ, ସୁଗନ୍ଧିତ ଉଦ୍ୟାନ ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଖିଳିଥିବା କୁମୁଦ ଫୁଲର ଦଳ ଦ୍ୱାରା ସେଠି ଶୋଭା ବଢ଼ିଯାଇଛି।

ଵିହଙ୍ଗସଙ୍ଘସଂଘୁଷ୍ଟଂ ନାନାସତ୍ଵନିଷେଵିତମ୍। ହଂସକାରଣ୍ଡଵାକୀର୍ଣଂ ମତ୍ତଷଟ୍‌ପଦସେଵିତମ୍ ।। ୪୧.

ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ଦଳର ଶବ୍ଦରେ ଗଞ୍ଜିଉଠିଛି, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାଣୀମାନେ ବାସ କରନ୍ତି, ହଂସ ଓ କାରଣ୍ଡବ ପକ୍ଷୀ ଭରିଥିବା, ମଦମସ୍ତ ମଧୁମକ୍ଷିକାମାନେ ଘୁରୁଛନ୍ତି।

ନାନାସତ୍ଵଗଣାକୀର୍ଣଂ ଵିହଙ୍ଗୈରୁପଶୋଭିତମ୍। ଚାରୁତୀର୍ଥସୁସମ୍ବାଧଂ ତ୍ରିଂଶଦ୍ଯୋଜନମଣ୍ଡଲମ୍ ।। ୪୧.

ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଦଳରେ ଭରିଯାଇଛି, ପକ୍ଷୀମାନେ ଶୋଭାଯୁକ୍ତ କରିଛନ୍ତି, ଆକର୍ଷଣୀୟ ତୀର୍ଥମାନେ ଘନ ଭାବେ ଅଛି, ଏହା ତିରିଶି ଯୋଜନା ପରିମାଣର ଏକ ବୃତ୍ତାକାର ସ୍ଥାନ।

ସିଦ୍ଧୈରୁପସ୍ପୃଷ୍ଟଜଲଂ ଜଲଦୋଷଵିଵର୍ଜିତମ୍। ତତ୍ରାନନ୍ଦଜଲନ୍ନାମ ମହାପୁଣ୍ଯଜଲଂ ସରଃ ।। ୪୧.

ସିଦ୍ଧମାନେ ଯେଉଁଠି ଜଳକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରନ୍ତି, ଏହି ଜଳ କୌଣସି ଦୋଷରୁ ମୁକ୍ତ; ସେଠି 'ଆନନ୍ଦଜଳ' ନାମକ ମହାପୁଣ୍ୟ ହ୍ରଦ ଅଛି।

ତତ୍ର ନାଗପତି ଶ୍ଚଣ୍ଡ ଶ୍ଚଣ୍ଡୋ ନାମ ଦୁରାସଦଃ। ଶତଶୀର୍ଷା ମହାଭାଗୋ ଵିଷ୍ଣୁଚକ୍ରାଙ୍କଚିହ୍ନିତଃ। ଇତ୍ଯେଵମଷ୍ଟୌ ଵିଜ୍ଞେଯା ଵିଚିତ୍ରା ଦେଵପର୍ଵତାଃ ।। ୪୧.

ସେଠି ନାଗମାନଙ୍କର ପ୍ରଭୁ ଚଣ୍ଡ ନାମକ, ଭୟଙ୍କର ଓ ଦୁର୍ଲଭ, ଶତମୁଣ୍ଡି, ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଚକ୍ର ଚିହ୍ନ ଥିବା; ଏପରି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଆଠଟି ଦିବ୍ୟ ପାହାଡ଼ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ।

ପୁରୈରାଯତନୈଃ ପୁଣ୍ଯୈଃ ପୁଣ୍ଯୋଦୈଶ୍ଚ ସରୋଵରୈଃ। ସୁଵର୍ଣପର୍ଵତୈର୍ନୈକୈସ୍ତଥା ରଜତପର୍ଵତୈଃ ।। ୪୧.

ପବିତ୍ର ସହର, ତୀର୍ଥ, ପୁଣ୍ୟ ନଦୀ ଓ ସରୋବର, ଏବଂ ଅନେକ ସୁନା ପାହାଡ଼ ଓ ରୌପ୍ୟ ପାହାଡ଼ ସହିତ ଏହି ଭୂମି ଶୋଭିତ ହୋଇଛି।

ନାନାରତ୍ନପ୍ରଭାସୈଶ୍ଚ ନୈକୈଶ୍ଚ ମଣିପର୍ଵତୈଃ। ହରିତାଲପର୍ଵତୈର୍ନୈକୈସ୍ତଥା ହିଙ୍ଗୁଲକାଞ୍ଚନୈଃ ।। ୪୧.

ନାନା ପ୍ରକାର ମଣିର ଆଭାରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଅନେକ ମଣିପର୍ବତ, ହରିତାଳ ଓ ହିଙ୍ଗୁଳ ଓ ସୁନାର ପାହାଡ଼ ଏଠାରେ ଅଛି।