ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

କଦ୍ରୂର୍ନାଗସହସ୍ରଂ ଵୈ ଚରା ଚରମଜୀଜନତ୍ । ଅନେକଶିରସାଂ ତେଷାଂ ଖେଚରାଣାଂ ମହାତ୍ମନାମ୍। ବହୁଧାନାମଧେଯାନାଂ ପ୍ରାଯଶସ୍ତୁ ନିବୋଧତ ॥ ୮.

କଦ୍ରୁ ହଜାର ନାଗକୁ ଜନ୍ମିଲେ, କେହି ଚଳନଶୀଳ, କେହି ଅଚଳ; ସେମାନେ ଅନେକ ମୁଣ୍ଡ ଓ ମହାତ୍ମା, ଆକାଶରେ ଚଳିଥିବା ଏବଂ ବହୁ ନାମରେ ପରିଚିତ। ଏବେ ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରଧାନ ନାମଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଣ।

ତେଷାଂ ପ୍ରଧାନନାଗାଶ୍ଚ ଶେଷଵାସୁକିତକ୍ଷକାଃ। ସକଣୀରଶ୍ଚ ଜମ୍ଭଶ୍ଚ ଅଞ୍ଜନୋ ଵାମନସ୍ତଥା ॥ ୮.

ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ ନାଗମାନେ ହେଲେ: ଶେଷ, ବାସୁକି, ତକ୍ଷକ, ସକଣୀର, ଜମ୍ଭ, ଅଞ୍ଜନ ଓ ଭଳି ଭଳି ବାମନ।

ଐରାଵତମହାପଝୌ କମ୍ବଲାଶ୍ଵତରାଵୁଭୌ। ଐଲପତ୍ରଶ୍ଚ ଶଙ୍ଖଶ୍ଚ କର୍କୋଟକଧନଞ୍ଜଯୌ ॥ ୮.

ଏଇରାବତ, ମହାପଜ୍ହ, କମ୍ବଳ, ଅଶ୍ୱତର, ଐଲପତ୍ର, ଶଂଖ, କର୍କୋଟକ ଓ ଧନଞ୍ଜୟ।

ମହାକର୍ଣୋ ମହାନୀଲୋ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରବଲାହକୌ। କୁମାରଃ ପୁଷ୍ପଦନ୍ତଶ୍ଚ ସୁମୁଖୋ ଦୁର୍ମୁଖସ୍ତଥା ॥ ୮.

ମହାକର୍ଣ୍ଣ, ମହାନୀଳ, ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର, ବଳାହକ, କୁମାର, ପୁଷ୍ପଦନ୍ତ, ସୁମୁଖ ଓ ଦୁର୍ମୁଖ।

ଶିଲୀମୁଖୋ ଦଧିମୁଖଃ କାଲୀଯଃ ଶାଲିପିଣ୍ଡକଃ । ବିନ୍ଦୁପାଦଃ ପୁଣ୍ଡରୀକୋ ନାଗଶ୍ଚାପୂରଣସ୍ତଥା ॥ ୮.

ଶିଳୀମୁଖ, ଦଧିମୁଖ, କାଳିୟ, ଶାଳିପିଣ୍ଡକ, ବିନ୍ଦୁପାଦ, ପୁଣ୍ଡରୀକ ଓ ନାଗ ଆପୂରଣ।

କପିଲଶ୍ଚାମ୍ବରୀଷଶ୍ଚ ଧୃତପାଦଶ୍ଚ କଚ୍ଛପଃ । ପ୍ରହ୍ଲାଦଃ ପଝଚିତ୍ରଶ୍ଚ ଗନ୍ଧର୍ଵୋଽଥ ନମସ୍ଵିକଃ ॥ ୮.

କପିଳ, ଅମ୍ବରୀଷ, ଧୃତପାଦ, କଚ୍ଛପ, ପ୍ରହ୍ଲାଦ, ପଜ୍ହଚିତ୍ର, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ନମସ୍ୱିକ।

ନହୁଷଃ ଖରରୋମା ଚ ମଣିରିତ୍ଯେଵମାଦଯଃ। କାଦ୍ରଵେଯା ମଯା ଖ୍ଯାତାଃ ଖଶାଯାଂସ୍ତୁ ନିବୋଧତ ॥ ୮.

ନହୁଷ, ଖରରୋମା ଓ ମଣି—ଏମାନେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କାଦ୍ରବେୟ; ଏବେ ଖଶମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶୁଣ।

ଖଶା ଵିଜଜ୍ଞେ ପୁତ୍ରୌ ଦ୍ଵୌ ଵିଶ୍ରୁତୌ ପୁରୁଷାଦକୌ। ଜ୍ଯେଷ୍ଠଂ ପଶ୍ଚିମସଙ୍ଖ୍ଯାଯାଂ ପୂର୍ଵସ୍ଯାଂ ମନୁଜାସ୍ତଥା ॥ ୮.

ଖଶାଙ୍କରୁ ଦୁଇଜଣ ପୁଅ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ସେମାନେ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଭକ୍ଷଣ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ। ବଡ଼ ପୁଅ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଓ ଛୋଟ ପୁଅ ପୂର୍ବ ଦିଗର ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିଲେ।

ଵିଲୋହିତଂ ଵିକର୍ଣଞ୍ଚ ପୂର୍ଵଂ ସାଽଜନଯତ୍ ସୁତମ୍। ଚତୁର୍ଭୁଜଂ ଚତୁଷ୍ପାଦଂ ଦ୍ଵିମୂର୍ଦ୍ଧାନଂ ଦ୍ଵିଧାଗତିମ୍ ॥ ୮.

ସେ ପ୍ରଥମେ ଏକ ପୁଅକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ଥିଲା ବିଲୋହିତ ବିକର୍ଣ୍ଣ। ସେ ଚାରିଟି ହାତ, ଚାରିଟି ପାଉଁ, ଦୁଇଟି ମୁଣ୍ଡ ଓ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଚଳନ ଥିଲା।

ସର୍ଵାଙ୍ଗକେଶଂ ସ୍ଥୂଲାଙ୍ଗଂ ତୁଙ୍ଗନାସଂ ମହୋଦରମ୍। ସ୍ଥୂଲଶୀର୍ଷଂ ମହାକର୍ଣଂ ମୁଞ୍ଜାକେଶଂ ମନୋରଥମ୍ ॥ ୮.

ତାଙ୍କ ଶରୀରର ସମସ୍ତ ଅଂଶରେ କେଶ ଥିଲା, ଦେହ ମୋଟା, ନାକ ଉଚ୍ଚ, ପେଟ ବଡ଼, ମୁଣ୍ଡ ମୋଟା, କାନ ବଡ଼, କେଶ ମୁଞ୍ଜ ଘାସ ଭଳି ଏବଂ ମନେ ଅନେକ ଆକାଂକ୍ଷା ଥିଲା।

ହସ୍ତ୍ଯୋଷ୍ଠଂ ଦୀର୍ଘଜଙ୍ଘଞ୍ଚ ଅଶ୍ଵଦଂଷ୍ଠ୍ରଂ ମହାହନୁମ୍। ରକ୍ତଜିହ୍ଵଂ ଜଟାକ୍ଷଞ୍ଚ ସ୍ଥୂଲାସ୍ଯଂ ଦୀର୍ଘନାସିକମ୍ ॥ ୮.

ତାଙ୍କ ଠୋଠ ହାତୀ ଭଳି, ଗୋଡ଼ ଲମ୍ବା, ଦାନ୍ତ ଘୋଡ଼ା ଭଳି, ମୁହଁ ବଡ଼, ଜିଭ ଲାଲ, ଚକ୍ଷୁ ଜଟିତ, ମୁହଁ ଚଉଡ଼ା, ନାକ ଲମ୍ବା ଥିଲା।

ଗୁହ୍ଯକଂ ଶିତିକର୍ଣଞ୍ଚ ମହାନନ୍ଦଂ ମହାମୁଖମ୍। ଏଵଂଵିଧଂ ଖଶାପୁତ୍ରଂ ଵିଜଜ୍ଞେ ସାଽତିଭୀଷଣମ୍ ॥ ୮.

ସେ ଗୁହ୍ୟକ ଥିଲେ, କାନ ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଅତି ଆନନ୍ଦିତ, ବଡ଼ ମୁହଁ ଥିଲା। ଏଭଳି ଭୟଙ୍କର ଆକୃତିର ପୁଅ ଖଶାଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ହେଲା।

ତସ୍ଯାନୁଜଂ ଦ୍ଵିତୀଯନ୍ତୁ ଖଶା ଚୈଵ ଵ୍ଯଜାଯତ। ତ୍ରିଶୀର୍ଷଞ୍ଚ ତ୍ରିପାଦଞ୍ଚ ତ୍ରିହସ୍ତଂ କୃଷ୍ଣଲୋଚନମ୍ ॥ ୮.

ଏହା ପରେ ଖଶା ତାଙ୍କ ଦ୍ୱିତୀୟ ପୁଅଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ସେ ତାଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ। ତାଙ୍କର ତିନିଟି ମୁଣ୍ଡ, ତିନିଟି ପାଉଁ, ତିନିଟି ହାତ ଓ କଳା ଚକ୍ଷୁ ଥିଲା।

ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵକେଶଂ ହରିଚ୍ଛ୍ମଶ୍ରୁଂ ଶିଲାସଂହନନଂ ଦୃଢମ୍ । ହ୍ରସ୍ଵ କାଯଂ ସୁବାହୁଞ୍ଚ ମହାକାଯଂ ମହାବଲମ୍ ॥ ୮.

ତାଙ୍କ କେଶ ଉପରକୁ ଉଠିଥିଲା, ଦାଢ଼ି ହଳଦିଆ, ଜହ୍ନ ଶିଳା ଭଳି ଦୃଢ଼, ଦେହ ଛୋଟ, ହାତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଦେହ ବଡ଼ ଓ ଶକ୍ତି ଅଧିକ ଥିଲା।

ଆକର୍ଣଦାରିତାସ୍ଯଞ୍ଚ ଲମ୍ବଭ୍ରୂଂ ସ୍ଥୂଲନାସିକମ୍। ସ୍ଥୂଲୋଷ୍ଠମଷ୍ଟଦଂଷ୍ଟ୍ରଞ୍ଚ ଦ୍ଵିଜିହ୍ଵଂ ଶଙ୍କୁକର୍ଣକମ୍ ॥ ୮.

ତାଙ୍କର ମୁହଁ କାନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଫାଟିଥିଲା, ଭୂଉଁ ଲଟକୁଥିଲା, ନାକ ଚଉଡ଼ା, ଠୋଠ ମୋଟା, ଆଠଟି ଦାନ୍ତ, ଦୁଇଟି ଜିଭ ଓ ଶଂଖ ଭଳି କାନ ଥିଲା।

ପିଙ୍ଗଲୋଦ୍ଵୃତ୍ତନଯନଂ ଜଟିଲଂ ପିଙ୍ଗଲଂ ତଥା। ମହାକର୍ଣଂ ମହୋରସ୍କଂ କଟିହୀନଂ କୃଶୋଦରମ୍। ନଖିନଂ ଲୋହିତଗ୍ରୀଵଂ ସା କନିଷ୍ଠଂ ପ୍ରସୂଯତେ ॥ ୮.

ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ପିଙ୍ଗଳ ଓ ବାହାରକୁ ଉଠିଥିଲା, କେଶ ଜଟିତ ଓ ପିଙ୍ଗଳ, କାନ ବଡ଼, ଛାତି ଚଉଡ଼ା, କମର ନଥିଲା, ପେଟ ଦୁର୍ବଳ, ନଖ ଥିଲା, ଗଳା ଲାଲ—ଏଭଳି ଛୋଟ ପୁଅ ତିନିଯିଏ ଜନ୍ମ ଦେଲେ।

ସଦ୍ଯଃ ପ୍ରସୂଯମାତ୍ରୌ ତୁ ଵିଵୃଦ୍ଧୌ ଚ ପ୍ରମାଣତଃ। ଉପଭୋଗସମର୍ଥାଭ୍ଯାଂ ଶରୀରାଭ୍ଯାମୁପସ୍ଥିତୌ। ସଦ୍ଯୋଜାତଵିଵୃଦ୍ଧାଙ୍ଗୌ ମାତରଂ ପର୍ଯଭୂଷ୍ଯତାମ୍ ॥ ୮.

ସେମାନେ ଜନ୍ମ ହେବା ସହିତ ସହିତ ବଡ଼ ହେଲେ, ଉପଭୋଗ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ଶରୀର ନେଇ ଦଢ଼ ହେଲେ; ତାଙ୍କ ଅଂଗ ତୁରନ୍ତ ବିକଶିତ ହେଲା ଏବଂ ସେମାନେ ମାଆଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଲେ।

ଜ୍ଯାଯାଂସ୍ତଯୋସ୍ତୁ ଯଃ କ୍ରୂରୋ ମାତରଂ ସୋଽଭ୍ଯକର୍ଷତ। ଅବ୍ରଵୀନ୍ମାତରାଯାହି ଭକ୍ଷାର୍ଥେ କ୍ଷୁଧଯାର୍ଦ୍ଦିତଃ ॥ ୮.

ସେ ଦୁଇଜଣ ମଧ୍ୟରୁ ବଡ଼, ଯିଏ ଅତି କ୍ରୂର ଥିଲେ, ସେ ମାଆଙ୍କୁ ଧରି କହିଲେ, 'ମା, ମୁଁ ଖୁଦାରେ ପୀଡ଼ିତ, ତୁମକୁ ଭକ୍ଷଣ କରିବାକୁ ଚାହେଁ।'

ନ୍ଯଷେଧଯତ୍ ପୁନର୍ହ୍ଯେନଂ ଜ୍ଯାଯାଂସନ୍ତୁ କନିଷ୍ଠକଃ। ଅବ୍ରଵୀତ୍ ସୋଽସକୃତ୍ତଂ ଵୈ ରକ୍ଷେମାଂ ମାତରଂ ଖଶାମ୍। ବାହୁଭ୍ଯାଂ ପରିଗୃହ୍ଯୈନଂ ମାତରଂ ତାଂ ଵ୍ଯମୋଚଯତ୍ ॥ ୮.

କିନ୍ତୁ ଛୋଟ ଭାଇ ବଡ଼କୁ ପୁନିପୁନି ରୋକିଲେ, କହିଲେ, 'ଆମେ ମାଆ ଖଶାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ।' ତାଙ୍କୁ ବାହୁ ଦେଇ ଧରି, ମାଆଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କରିଦେଲେ।

ଏତସ୍ମିନ୍ନେଵ କାଲେ ତୁ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତସ୍ତଯୋଃ ପିତା । ତୌ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିକୃତାକାରୌ ଵସତାଂ ହୀତ୍ଯଭାଷତ ॥ ୮.

ଏହି ସମୟରେ ତାଙ୍କର ବାପା ପ୍ରକଟ ହେଲେ; ପୁଅମାନଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ଆକୃତି ଦେଖି, ସେ କହିଲେ, 'ଏଠାରୁ ଚାଲିଯାଅ।'

ତୌ ତୁ ତଂ ପିତରଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ବଲଵନ୍ତୌ ତ୍ଵରାନ୍ଵିତୌ । ମାତୁରେଵ ପୁନସ୍ଵାଙ୍କେ ପ୍ରଲପେତାଂ ସ୍ଵମାଯଯା ॥ ୮.

ବାପାଙ୍କୁ ଦେଖି, ସେ ଦୁଇଜଣ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ତ୍ୱରିତ ଭାବରେ ପୁଣି ମାଆଙ୍କ ଆଂକୁରେ ଲଗିଗଲେ ଓ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ କାନ୍ଦିଲେ।

ଅଥୋଽବ୍ରଵୀଦୃଷିର୍ଭାର୍ଯାମାଵାଭ୍ଯାମୁକ୍ତଵତ୍ଯସି । ପୂର୍ଵମାଚକ୍ଷ୍ଵ ତତ୍ତ୍ଵେନ ତଥୈଵାଭ୍ଯାଂ ଵ୍ଯତିକ୍ରମମ୍ ॥ ୮.

ତାପରେ ଋଷି ତାଙ୍କ ଜନ୍ମଦାତ୍ରୀଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ତୁମେ ଆମ ସହିତ ପୂର୍ବରୁ କଥା ହୋଇଛ, ଏବେ ସତ୍ୟ କଥା କହ, ପୂର୍ବଭଳି ଏହି ଅପରାଧ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ।'

ମାତୁଲଂ ଭଜତେ ପୁତ୍ରଃ ପିତୄନ୍ ଭଜତି କନ୍ଯକା। ଯଥାଶୀଲା ଭଵେନ୍ମାତା ତଥାଶୀଲୋ ଭଵେତ୍ ସୁତଃ ॥ ୮.

ପୁଅ ମାମାଙ୍କୁ ଅନୁସରେ, ଝିଅ ବାପାଙ୍କୁ ଅନୁସରେ; ମାଆଙ୍କର ଯେମିତି ଚରିତ୍ର, ପୁଅର ଚରିତ୍ର ମଧ୍ୟ ସେମିତି ହୁଏ।

ଯଦ୍ଵର୍ଣା ତୁ ଭଵେଦ୍ଭୂମିସ୍ତଦ୍ଵର୍ଣଂ ସଲିଲଂ ଧ୍ରୁଵମ୍। ମାତୄଣାଂ ଶୀଲଦୋଷେଣ ତଥା ଶୀଲଗୁଣୈଃ ପୁନଃ। ଵିଭିନ୍ନାସ୍ତୁ ପ୍ରଜାଃ ସର୍ଵାସ୍ତଥା ଖ୍ଯାତିଵଶେନ ଚ ॥ ୮.

ମାଟିର ଯେମିତି ରଙ୍ଗ, ଜଳର ମଧ୍ୟ ସେଇ ରଙ୍ଗ ଥାଏ; ମାଆମାନଙ୍କର ଦୁଷ୍ଟ ଚରିତ୍ର କିମ୍ବା ଉତ୍ତମ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା, ସମସ୍ତ ପ୍ରଜା ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ଖ୍ୟାତି ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ।

ବଲଶୀଲାଦିଭିସ୍ତାସାମଦିତିର୍ଧର୍ମତତ୍ପରା। ଧର୍ମଶୀଲାଦିଭିଶ୍ଚୈଵ ପ୍ରବୋଧବଲଶାଲିନୀ ॥ ୮.

ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଦିତି ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ଶକ୍ତି, ଚରିତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣରେ ସମ୍ପନ୍ନ; ଧର୍ମ, ଚରିତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ସେ ଜ୍ଞାନ ଓ ଶକ୍ତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।

(ଗନ୍ଧଶୀଲା ଦିତିଶ୍ଚୈଵ ପ୍ରଵାର୍ଧ୍ଯଯନଶାଲିନୀ।) ଗୀତଶୀଲା ତଥାଽରିଷ୍ଟା ମାଯାଶୀଲା ଦନୁଃ ସ୍ମୃତା। ଵିନତା ତୁ ପୁନର୍ଦ୍ଦେଵୀ ଵୈହାଯସଗତିପ୍ରିଯା ॥ ୮.

ଗନ୍ଧଶୀଳା, ଦିତି ଏବଂ ପ୍ରବାର୍ଧ୍ୟୟନା ନିଜ ନିଜ ଚରିତ୍ରରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । ଗୀତଶୀଳା ଓ ଅରିଷ୍ଟା, ମାୟାଶୀଳା ଯାହାକୁ ଦନୁ ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ । ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଭିନତା ଏକ ଦେବୀ, ଯିଏ ଆକାଶରେ ଉଡିବାକୁ ଭଲପାଆନ୍ତି ।

ତପୋମଯେନ ଶୀଲେନ ସୁରଭିଃ ସମଲଂକୃତା। କ୍ରୋଧଶୀଲା ତଥା କଦ୍ରୂଃ କ୍ରୋଧେନାସୁଖଶୀଲକା ॥ ୮.

ସୁରଭି ତାଙ୍କର ତପସ୍ଵୀ ଚରିତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ । କଦ୍ରୁ ଦେଖିବାକୁ କ୍ରୋଧୀ ଏବଂ କ୍ରୋଧ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ଚରିତ୍ର ଅସୁଖଦାୟକ ହୋଇଯାଇଛି ।

ଦନାଯୁଷାଯାଃ ଶୀଲଂ ଵୈ ଵୈରନୁଗ୍ରହ ଲକ୍ଷଣମ୍। ତ୍ଵଞ୍ଚ ଦେଵି ମହାଭାଗେ କ୍ରୋଧଶୀଲା ମତାସି ମେ ॥ ୮.

ଦନୁଙ୍କର ସନ୍ତାନମାନଙ୍କର ସ୍ଵଭାବ ସଦା ବିରୋଧ ଓ ଦ୍ୱେଷ ପ୍ରତି ଝୁକିଥାଏ । ଏ ଦେବୀ, ମୁଁ ତୁମକୁ କ୍ରୋଧୀ ସ୍ଵଭାବର ବୋଲି ଭାବେ ।

ଇତ୍ଯେତାନି ସଶୀଲାନି ସ୍ଵଭାଵାଲ୍ଲୋକନାନ୍ନୃଣାମ୍। କର୍ମତୋ ଯତ୍ନତୋ ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ରୂପତୋ ବଲତସ୍ତଥା। କ୍ଷମାତଶ୍ଚୈଵ ଭିନ୍ନାନି ଭାଵିତାର୍ଥବଲେନ ଚ ॥ ୮.

ଏହି ସମସ୍ତ ଚରିତ୍ର ଲୋକମାନଙ୍କର ଜନ୍ମସିଦ୍ଧ ଗୁଣ, ଚର୍ଯ୍ୟା, କାର୍ଯ୍ୟ, ପ୍ରୟାସ, ବୁଦ୍ଧି, ରୂପ, ଶକ୍ତି, ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଭାବନା ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ ।