ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ହିମାହ୍ଵଂ ଦକ୍ଷିଣଂ ଵର୍ଷଂ ଭରତାଯ ନ୍ଯଵେଦଯତ୍। ତସ୍ମାତ୍ତଦ୍ଭାରତଂ ଵର୍ଷଂ ତସ୍ଯ ନାମ୍ନା ଵିଦୁର୍ବୁଧାଃ ।। ୩୩.

ହିମାହ୍ବ ନାମକ ଦକ୍ଷିଣ ଦେଶ ଭାରତଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିଲା। ଏହିକାରଣରୁ, ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ମାନେ ଏହି ଦେଶକୁ ତାଙ୍କ ନାମରେ 'ଭାରତ' ବୋଲି କହନ୍ତି।

ଭରତସ୍ଯାତ୍ମଜୋ ଵିଦ୍ଵାନ୍ ସୁମତିର୍ନାମ ଧାର୍ମିକଃ। ବଭୂଵ ତସ୍ମିଂସ୍ତଦ୍ରାଜ୍ଯଂ ଭରତଃ ସଂନ୍ଯଯୋଜଯତ୍। ପୁତ୍ର ସଂକ୍ରାମିତଶ୍ରୀକୋ ଵନଂ ରାଜା ଵିଵେଶ ସଃ ।। ୩୩.

ଭାରତଙ୍କ ପୁଅ ଥିଲେ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ସୁମତି। ଭାରତ ରାଜ୍ୟ ସୁମତିଙ୍କୁ ଦେଇ, ନିଜ ରାଜ୍ୟଶ୍ରୀ ପୁଅଙ୍କୁ ହସ୍ତାନ୍ତର କରି, ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଗଲେ।

ତେଜସସ୍ତୁ ସୁତଶ୍ଚାପି ପ୍ରଜାପତିରମିତ୍ରଜିତ୍। ତୈଜସସ୍ଯାତ୍ମଜୋ ଵିଦ୍ଵାନିନ୍ଦ୍ରଦ୍ଯୁମ୍ନ ଇତି ଶ୍ରୁତଃ ।। ୩୩.

ସୁମତିଙ୍କ ପୁଅ ହେଲେ ପ୍ରଜାପତି ଅମିତ୍ରଜିତ। ତାଙ୍କ ପୁଅ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ।

ପରମେଷ୍ଠୀ ସୁତଶ୍ଚାଥ ନିଧନେ ତସ୍ଯ ଶୋଭନଃ । ପ୍ରତୀହାରକୁଲେ ତସ୍ଯ ନାମ୍ନା ଜଜ୍ଞେ ତଦନ୍ଵଯାତ୍। ପ୍ରତିହର୍ତ୍ତେତି ଵିଖ୍ଯାତୋ ଜଜ୍ଞେ ତସ୍ଯାପି ଧୀମତଃ ।। ୩୩.

ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ପୁଅ ପରମେଷ୍ଠୀ। ତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ, ପ୍ରତିହାର କୁଳରେ ଶୋଭନ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ସେହି ବଂଶରୁ ପ୍ରତିହର୍ତ୍ତା ନାମକ ଜ୍ଞାନୀ ଜନ୍ମ ନେଲେ।

ଉନ୍ନେତା ପ୍ରତିହର୍ତ୍ତୁସ୍ତୁ ଭୁଵସ୍ତସ୍ଯ ସୁତଃ ସ୍ମୃତଃ । ଉଦ୍ଗୀଥସ୍ତସ୍ଯ ପୁତ୍ରୋଽଭୂତ୍ପ୍ରତାଵିଶ୍ଚାପି ତତ୍ସୁତଃ ।। ୩୩.

ପ୍ରତିହର୍ତ୍ତାଙ୍କ ପୁଅ ଉନ୍ନେତା, ତାଙ୍କ ପୁଅ ଉଦ୍ଗୀଥ, ଉଦ୍ଗୀଥଙ୍କ ପୁଅ ପ୍ରତାବି।

ପ୍ରତାଵେସ୍ତୁ ଵିଭୁଃ ପୁତ୍ରଃ ପୃଥୁସ୍ତସ୍ଯ ସୁତୋ ମତଃ । ପୃଥୋଶ୍ଚାପି ସୁତୋ ନକ୍ତୋ ନକ୍ତସ୍ଯାପି ଗଯଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୩୩.

ପ୍ରତାବିଙ୍କ ପୁଅ ବିଭୁ, ବିଭୁଙ୍କ ପୁଅ ପୃଥୁ, ପୃଥୁଙ୍କ ପୁଅ ନକ୍ତ, ନକ୍ତଙ୍କ ପୁଅ ଗୟା।

ଗଯସ୍ଯ ତୁ ନରଃ ପୁତ୍ରୋ ନରସ୍ଯାପି ସୁତୋ ଵିରାଟ୍। ଵିରାଟ୍‌ସୁତୋ ମହାଵୀର୍ଯୋ ଦୀମାଂସ୍ତସ୍ଯ ସୁତୋଽଭଵତ୍ ।। ୩୩.

ଗୟାଙ୍କ ପୁଅ ନର, ନରଙ୍କ ପୁଅ ବିରାଟ। ବିରାଟଙ୍କ ପୁଅ ମହାବଳୀ ଦୀମାନ୍ତ।

ଧୀମତଶ୍ଚ ମହାନ୍ ପୁତ୍ରୋ ମହତଶ୍ଚାପି ଭୌଵନଃ। ଭୌଵନସ୍ଯ ସୁତସ୍ତ୍ଵଷ୍ଟା ଅରିଜସ୍ତସ୍ଯ ଚାତ୍ମଜଃ ।। ୩୩.

ଧୀମାନ୍‌ଙ୍କର ଏକ ମହାନ୍ ପୁଅ ଥିଲେ, ଭୌବନ ମଧ୍ୟ ବଡ଼ ଥିଲେ। ଭୌବନଙ୍କର ପୁଅ ଥିଲେ ତ୍ୱଷ୍ଟା, ତାଙ୍କର ପୁଅ ଥିଲେ ଅରିଜ।

ଅରିଜସ୍ଯ ରଜଃ ପୁତ୍ରଃ ଶତଜିଦ୍ରଜସୋ ମତଃ। ତସ୍ଯ ପୁତ୍ରଶତଂ ତ୍ଵାସୀଦ୍ରାଜାନଃ ସର୍ଵ ଏଵ ତେ ।। ୩୩.

ଅରିଜଙ୍କର ପୁଅ ଥିଲେ ରଜ, ରଜଙ୍କର ପୁଅ ଥିଲେ ଶତଜିତ୍। ତାଙ୍କର ଶତଟି ପୁଅ ଥିଲେ, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ରାଜା ହେଇଥିଲେ।

ଵିଶ୍ଵଜ୍ଯୋତିଃ ପ୍ରଧାନାଯୈସ୍ତୈରିମା ଵର୍ଦ୍ଧିତାଃ ପ୍ରଜାଃ। ତୈରିଦଂ ଭାରତଂ ଵର୍ଷଂ ସପ୍ତଖଣ୍ଡଂ କୃତଂ ପୁରା ।। ୩୩.

ବିଶ୍ୱଜ୍ୟୋତି ଓ ଅନ୍ୟ ମୁଖ୍ୟ ଲୋକମାନେ ଏହି ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ବଢ଼ାଇଥିଲେ। ସେମାନେ ଏହି ଭାରତ ଭୂମିକୁ ପୁରୁଣି ସାତ ଖଣ୍ଡରେ ବାଣ୍ଟିଥିଲେ।

ତେଷାଂ ଵଂଶପ୍ରକୂତୈସ୍ତୁ ଭୁକ୍ତେଯଂ ଭାରତୀ ଧରା। କୃତତ୍ରେତାଦିଯୁକ୍ତାନି ଯୁଗାଖ୍ଯାନ୍ଯେକସପ୍ତତିଃ ।। ୩୩.

ସେମାନଙ୍କ ବଂଶର ଉତ୍ତରଧିକାରୀମାନେ ଏହି ଭାରତ ଭୂମିକୁ ଉପଭୋଗ କରିଛନ୍ତି। କୃତ, ତ୍ରେତା ଓ ଅନ୍ୟ ଯୁଗ ମିଶି ସତରେକ ଯୁଗ ବିତିଯାଇଛି।

ଯେଽତୀତାସ୍ତୈର୍ଯୁଗୈଃ ସାର୍ଦ୍ଧଂ ରାଜାନସ୍ତେ ତଦନ୍ଵଯାଃ। ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵେଽନ୍ତରେ ପୂର୍ଵଂ ଶତଶୋଽଥ ସହସ୍ରଶଃ ।। ୩୩.

ଯେଉଁ ରାଜାମାନେ ଓ ତାଙ୍କର ବଂଶଜମାନେ ସେହି ଯୁଗ ସହିତ ବିତିଯାଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ପୂର୍ବ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଶତେ ଓ ସହସ୍ରେ ଥିଲେ।

ଏଷ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵଃ ସର୍ଗୋ ଯେନେଦଂ ପୂରିତଂ ଜଗତ୍। ଋଷିଭିର୍ଦୈଵତୈଶ୍ଚାପି ପିତୃଗନ୍ଧର୍ଵରାକ୍ଷସୈଃ ।। ୩୩.

ଏହି ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ସୃଷ୍ଟି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିଲା—ଋଷି, ଦେବତା, ପିତୃ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ଏହିଠାରେ ଥିଲେ।

ଯକ୍ଷଭୂତପିଶାଚୈଶ୍ଚ ମନୁଷ୍ଯମୃଗପକ୍ଷିଭିଃ । ତୈଷାଂ ସୃଷ୍ଟିରିଯଂ ଲୋକେ ଯୁଗୈଃ ସହ ଵିଵର୍ତ୍ତତେ ।। ୩୩.

ଏଠି ଯକ୍ଷ, ଭୂତ, ପିଶାଚ, ମନୁଷ୍ୟ, ପଶୁ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି ଏହି ଲୋକରେ ଯୁଗ ସହିତ ଏକାଠି ବଦଳିଯାଏ।

ଏଵଂ ପ୍ରଜାସନ୍ନିଵେଶଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଚ ଋଷିପୁଙ୍ଗଵଃ। ପପ୍ରଚ୍ଛ ନିପୁଣଃ ସୂତଂ ପୃଥିଵ୍ଯାଯାମ ଵିସ୍ତରୌ ।। ୩୪.

ଏପରି ଭାବେ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଶୁଣି, ମହାନ୍ ଋଷି ଚତୁର୍ ଭାବେ ସୂତଙ୍କୁ ପୃଥିବୀର ଆକାର ଓ ବ୍ୟାପକତା ବିଷୟରେ ପଚାରିଲେ।

କତି ଦ୍ଵୀପାଃ ସମୁଦ୍ରା ଵା ପର୍ଵତାଶ୍ଚ କତି ପ୍ରଭୋଃ। କିଯନ୍ତି ଚୈଵ ଵର୍ଷାଣି ତେଷୁ ନଦ୍ଯଶ୍ଚ କାଃ ସ୍ମୃତାଃ ।। ୩୪.

ପୃଥିବୀରେ କେତେ ଦ୍ୱୀପ ଓ ସମୁଦ୍ର ଅଛି, କେତେ ପର୍ବତ ଅଛି, ହେ ପ୍ରଭୁ? ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେତେ ଭାଗ ଅଛି, କେଉଁ ନଦୀମାନେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ?

ମହାଭୂତପ୍ରମାଣଞ୍ଚ ଲୋକା ଲୋକୌ ତଥୈଵ ଚ। ପର୍ଯାଯପାରିମାଣ୍ଯଞ୍ଚ ଗତିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରାର୍କଯୋସ୍ତଥା। ଏତତ୍ ପ୍ରବ୍ରୂହି ନଃ ସର୍ଵଂ ଵିସ୍ତରେଣ ଯଥା ତଥା ।। ୩୪.

ମହାଭୂତମାନଙ୍କର ଆକାର କେତେ, ଲୋକ ଓ ଲୋକାଲୋକର ଆକାର କେତେ, ସେମାନଙ୍କର ବିକଳ୍ପ ଆକାର କେତେ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଗତି କଣ? ଏହି ସବୁକିଛି ଆମକୁ ସଠିକ୍ ଭାବେ କହ।

ଅତ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ପୃଥିଵ୍ଯାଯାମଵିସ୍ତରମ୍। ସଙ୍ଖ୍ଯାଶ୍ଚୈଵ ସମୁଦ୍ରାଣାଂ ଦ୍ଵୀପାନାଞ୍ଚୈଵ ଵିସ୍ତରମ୍ ।। ୩୪.

ଏବେ ମୁଁ ପୃଥିବୀର ବ୍ୟାପକତା, ସମୁଦ୍ରମାନଙ୍କର ସଂଖ୍ୟା ଓ ଦ୍ୱୀପମାନଙ୍କର ବିସ୍ତୃତି ବିଷୟରେ କହିବି।

ଯାଵନ୍ତି ଚୈଵ ଵର୍ଷାଣି ତେଷୁ ନଦ୍ଯଶ୍ଚ ଯାଃ ସ୍ମୃତାଃ। ମହାଭୂତପ୍ରମାଣଞ୍ଚ ଲୋକାଲୋକୌ ତଥୈଵ ଚ। ପର୍ଯାଯପାରିମାଣ୍ଯଞ୍ଚ ଗତିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରାର୍କଯୋସ୍ତଥା ।। ୩୪.

ସେଠାରେ କେତେ ଭାଗ ଅଛି, କେଉଁ ନଦୀମାନେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ମହାଭୂତମାନଙ୍କ ଆକାର କେତେ, ଲୋକ ଓ ଲୋକାଲୋକର ଆକାର କେତେ, ସେମାନଙ୍କର ବିକଳ୍ପ ଆକାର କେତେ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଗତି କଣ?

ଦ୍ଵୀପଭେଦସହସ୍ରାଣି ସପ୍ତସ୍ଵନ୍ତର୍ଗତାନି ଵୈ। ନ ଶକ୍ଯନ୍ତେ ପ୍ରମାଣେନ ଵକ୍ତୁଂ ଵର୍ଷଶତୈରପି ।। ୩୪.

ସାତ ଦ୍ୱୀପ ଭିତରେ ଅନେକ ଭିନ୍ନ ଭାଗ ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଶତଶତ ବର୍ଷ ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ ସଠିକ୍ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିହେବ ନାହିଁ।

ସପ୍ତଦ୍ଵୀପନ୍ତୁ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଚନ୍ଦ୍ରାଦିତ୍ଯଗ୍ରହୈଃ ସହ। ଯେଷାଂ ମନୁଷ୍ଯାସ୍ତର୍କେଣ ପ୍ରମାଣାନି ପ୍ରଚକ୍ଷତେ ।। ୩୪.

ମୁଁ ସାତ ଦ୍ୱୀପ, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କହିବି, ଯାହାର ଆକାର ମନୁଷ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରନ୍ତି।

ଅଚିନ୍ତ୍ଯାଃ ଖଲୁ ଯେ ଭାଵା ନ ତାଂସ୍ତର୍କେଣ ଭାଵଯେତ୍। ପ୍ରକୃତିଭ୍ଯଃ ପରଂ ଯଚ୍ଚ ତନ୍ନିତ୍ଯଞ୍ଚ ପ୍ରଜକ୍ଷ୍ଯତେ ।। ୩୪.

ଯେଉଁ ଜିନିଷ ଚିନ୍ତା କରିହେବ ନୁହେଁ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଧରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ପ୍ରକୃତିରୁ ଯାହା ଅତିକ୍ରମ କରିଛି ଓ ନିତ୍ୟ, ତାହାକୁ କହିଯିବ।

ନଵଵର୍ଷଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଜମ୍ବୂଦ୍ଵୀପଂ ଯଥା ତଥା । ଵିସ୍ତରାନ୍ମଣ୍ଡଲାଚ୍ଚୈଵ ଯୋଜନୈସ୍ତନ୍ନିବୋଧତ ।। ୩୪.

ମୁଁ ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପର ନଉଟି ଭାଗ, ସେମାନଙ୍କର ବିସ୍ତୃତି ଓ ମଣ୍ଡଳ, ଯୋଜନାରେ ମାପି, ସଠିକ୍ ଭାବେ କହିବି, ଏହାକୁ ଶୁଣ।

ଶତମେକଂ ସହସ୍ରାଣାଂ ଯୋଜନାନାଂ ପ୍ରମାଣତଃ। ନାନାଜନପଦାକୀର୍ଣୈଃ ପୁରୈଶ୍ଚ ଵିଵିଧୈଃ ଶୁଭୈଃ ।। ୩୪.

ଏହାର ଆକାର ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନା, ଯେଉଁଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ଜନପଦ ଓ ଶୁଭ୍ର ସହର ରହିଛି।

ସିଦ୍ଧଚାରଣଗନ୍ଧର୍ଵପର୍ଵତୈରୁପଶୋଭିତମ୍। ସର୍ଵଧାତୁନିବଦ୍ଧୈଶ୍ଚ ଶିଲାଜାଲସମୁଦ୍ଭଵୈଃ । ପର୍ଵତପ୍ରଭଵାଭିଶ୍ଚ ନଦୀଭିଃ ପର୍ଵତୈସ୍ତଥା ।। ୩୪.

ଏହି ଦ୍ୱୀପ ସିଦ୍ଧ, ଚାରଣ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ପର୍ବତମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ। ସମସ୍ତ ଧାତୁ ଥିବା ପାହାଡ଼ ଓ ପର୍ବତରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ନଦୀମାନେ ଏଠି ଅଛନ୍ତି।

ଜମ୍ବୂଦ୍ଵୀପଃ ପୃଥୁଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ସର୍ଵ୍ଵତଃ ପରିଵାରିତଃ। ନଵଭିଶ୍ଚାଵୃତଃ ସର୍ଵ୍ଵୈର୍ଭୁଵନୈର୍ଭୂତଭାଵନୈଃ। ଲାଵଣେନ ସମୁଦ୍ରେଣ ସର୍ଵ୍ଵତଃ ପରିଵାରିତଃ ।। ୩୪.

ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପ ବହୁତ ବଡ଼ ଏବଂ ଶ୍ରୀମୟ, ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଘେରି ରହିଛି। ଏହି ଦ୍ୱୀପଟିକୁ ନ'ଟି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭୂମି ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ବାସସ୍ଥଳୀ ଚାରିପଟେ ଘେରିଛି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଲୁଣିଆ ସମୁଦ୍ର ରହିଛି।

ଜମ୍ବୂଦ୍ଵୀପସ୍ଯ ଵିସ୍ତାରାତ୍ ସମେନ ତୁ ସମନ୍ତତଃ। ଜମ୍ବୂଦ୍ଵୀପସ୍ଯ ଵିସ୍ତାରାତ୍ ସମେନ ତୁ ସମନ୍ତତଃ। ପ୍ରାଗାଯତାଃ ସୁପର୍ଵାଣଃ ଷଡିମେ ଵର୍ଷପର୍ଵ୍ଵତାଃ। ଅଵଗାଢା ଉଭଯତଃ ସମୁଦ୍ରୌ ପୂର୍ଵପଶ୍ଵିମୌ ।। ୩୪.

ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପର ଚଉଡ଼ା ଯେପରି, ସେପରି ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଛଅଟି ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ଦକ୍ଷିଣ ଓ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ପ୍ରସାରିତ ହୋଇଛି। ଏହି ପାହାଡ଼ଗୁଡ଼ିକ ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଗଭୀର ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଅଛି।

ହିମପ୍ରାଯଶ୍ଚ ହିମଵାନ୍ ହେମକୂଟଶ୍ଚ ହେମଵାନ୍। ତରୁଣାଦିତ୍ଯଵର୍ଣାଭୋ ହୈରଣ୍ଯୋ ନିଷଧଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୩୪.

ହିମବନ୍ତ ପାହାଡ଼ ଅଧିକାଂଶ ହିମରେ ଢାକିଥାଏ, ହେମକୂଟ ପାହାଡ଼ ସୁନା ରଙ୍ଗର, ନିଷଧ ପାହାଡ଼ ମଧ୍ୟ ସୁନା ରଙ୍ଗର ଏବଂ ତରୁଣ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଭାରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ।

ଚାତୁର୍ଵର୍ଣସ୍ତୁ ସୌଵର୍ଣୋ ମେରୁଶ୍ଚୋଚ୍ଯତମଃ ସ୍ମୃତଃ। ପ୍ଲୁତାକୃତିପ୍ରମାଣଶ୍ଚ ଚତୁରସ୍ରଃ ସମୁଚ୍ଛ୍ରିତଃ ।। ୩୪.

ମେରୁ ପାହାଡ଼କୁ ସୁନା ରଙ୍ଗର ଚାରି ପ୍ରକାର ରୂପ ଥିବା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହା ବଡ଼ ଆକୃତିର, ଚଉକୋଣା ଏବଂ ଉଚ୍ଚ।