ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ତତସ୍ତସ୍ଯ ତୁ ଵୀର୍ଯେଣ ଲୋକାନୁଗ୍ରହକାରକମ୍। ଦ୍ଵିତୀଯଂ ଭଦ୍ରସଂଯୋଗଂ ସନ୍ତତସ୍ଯୈକକାରକମ୍ ।। ୩୧.

ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ଲୋକଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ, ସେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଶୁଭ ସଂଯୋଗ ଘଟାନ୍ତି, ଯାହା ସମସ୍ତ ଚଳାଚଳର ଏକମାତ୍ର କାରଣ।

ଦେଵତ୍ଵଞ୍ଚ ପିତୃତ୍ଵଞ୍ଚ କାଲତ୍ଵଞ୍ଚାସ୍ଯ ଯତ୍ପରମ୍। ତସ୍ମାଦ୍ଵୈ ସର୍ଵଥା ଭଦ୍ରସ୍ତଦ୍ଵଦ୍ଭିରଭିପୂଜ୍ଯତେ ।। ୩୧.

ତାଙ୍କର ଦେବତ୍ବ, ପିତୃତ୍ବ ଓ କାଳତ୍ବ — ଏହି ସବୁ ତାଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ରୂପ। ଏହି ହେତୁ, ସେ ସଦା ମଙ୍ଗଳମୟ ଓ ତାଙ୍କୁ ଭକ୍ତିଭାବରେ ବିଶେଷ ଭାବେ ପୂଜିତ କରାଯିବା ଉଚିତ।

ପତିଃ ପତୀନାଂ ଭଗଵାନ୍ ପ୍ରଜେଶାନାଂ ପ୍ରଜାପତିଃ। ଭଵନଃ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ସର୍ଵେଷାଂ ନୀଲଲୋହିତଃ। ଓଷଧୀଃ ପ୍ରତିସନ୍ଧତ୍ତେ ରୁଦ୍ରଃ କ୍ଷୀଣାଃ ପୁନଃ ପୁନଃ ।। ୩୧.

ସେ ସମସ୍ତ ପତିଙ୍କର ପତି, ଭଗବାନ, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କର ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ନିବାସସ୍ଥଳ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କର ନୀଳକଣ୍ଠ। ରୁଦ୍ର ନିରନ୍ତର ଶକ୍ତିହୀନ ଔଷଧିଗୁଡ଼ିକୁ ପୁନଃପୁନଃ ସଂସ୍କାର କରନ୍ତି।

ଇତ୍ଯେଷାଂ ଯଦପତ୍ଯଂ ଵୈ ନ ତଚ୍ଛକ୍ଯଂ ପ୍ରମାଣତଃ। ବହୁତ୍ଵାତ୍ ପରିସଙ୍ଖ୍ଯାତୁଂ ପୁତ୍ରପୌତ୍ରମନନ୍ତକମ୍ ।। ୩୧..

ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କର ସନ୍ତାନମାନେ ଏତେ ଅଧିକ ଯେ, ସେମାନଙ୍କର ପୁଅ ଓ ନାତିମାନେ ଅସଙ୍ଖ୍ୟ ଓ ଅନନ୍ତ; ଏହାକୁ ଗଣନା କରିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।

ଇମଂ ଵଂଶଂ ପ୍ରଜେଶାନାଂ ମହତାଂ ପୁଣ୍ଯକର୍ମଣାମ୍। କୀର୍ତ୍ତଯନ୍ ସ୍ଥିରକୀର୍ତ୍ତୀନାଂ ମହତୀଂ ସିଦ୍ଧିମାପ୍ନୁଯାତ୍ ।। ୩୧.

ଯେଉଁଠି ଏହି ପୁଣ୍ୟଶୀଳ ଓ ଦୀର୍ଘକାଳ ଖ୍ୟାତି ଥିବା ପ୍ରଜାପତିମାନଙ୍କର ବଂଶାବଳୀ କଥା କହାଯାଏ, ସେଠି ଏହି କଥା କହିବା ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟକ୍ତି ବଡ଼ ସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରେ।

ଅତ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ପ୍ରଣଵସ୍ଯ ଵିନିଶ୍ଵଯମ୍। ଓଙ୍କାରମକ୍ଷରଂ ବ୍ରହ୍ମ ତ୍ରିଵର୍ଣଞ୍ଚାଦିତଃ ସ୍ମୃତମ୍ ।। ୩୨.

ଏବେ ମୁଁ ପ୍ରଣବ ମନ୍ତ୍ରର ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହିବି। ଓଁକାର ଅକ୍ଷରଟି ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ, ଯାହା ଆରମ୍ଭରୁ ତିନି ଭାଗରେ ଜଣାଯାଇଛି।

ଯୋ ଯୋ ଯସ୍ଯ ଯଥା ଵର୍ଣୋ ଵିହିତୋ ଦେଵତାସ୍ତଥା। ଋଚୋ ଯଜୂଂଷି ସାମାନି ଵାଯୁରଗ୍ନିସ୍ତଥା ଜଲମ୍ ।। ୩୨.

ଯେଉଁଠି ଯେଉଁ ଅକ୍ଷର ରହିଛି, ସେଠି ତାହାଙ୍କ ସହିତ ଯଥାଯଥିକ ଦେବତା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ। ଋକ୍, ଯଜୁର୍, ସାମ ଓ ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି ଏବଂ ଜଳ — ଏହିମାନେ ଏହା ସହିତ ସଂପୃକ୍ତ।

ତସ୍ମାତ୍ତୁ ଅକ୍ଷରାଦେଵ ପୁନରନ୍ଯେ ପ୍ରଜଜ୍ଞିରେ। ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ମହାତ୍ମାନୋ ଦେଵାନାଂ ଯେ ତୁ ଦୈଵତାଃ ।। ୩୨.

ସେଇ ଅକ୍ଷରରୁ ପୁନି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମହାନ ଚୌଦ୍ଦ ଦେବତା, ଯେଉଁମାନେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଦେବତା, ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।

ତେଷୁ ସର୍ଵଗତଶ୍ଚୈଵ ସର୍ଵଗଃ ସର୍ଵଯୋଗଵିତ୍ । ଅନୁଗ୍ରହାଯ ଲୋକାନାମାଦିମଧ୍ଯାନ୍ତ ଉଚ୍ଯତେ ।। ୩୨.

ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯିଏ ସମସ୍ତଠାରେ ବିଦ୍ୟମାନ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜାଣିଥିବା ଓ ସମସ୍ତ ଯୋଗର ଜ୍ଞାନୀ, ସେ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଆରମ୍ଭ, ମଧ୍ୟ ଓ ଶେଷ ଭାବରେ ପରିଚିତ।

ସପ୍ତର୍ଷଯସ୍ତଥେନ୍ଦ୍ରା ଯେ ଦେଵାଶ୍ଚ ପିତୃଭିଃ ସହ। ଅକ୍ଷରାନ୍ନିଃ ସୃତାଃ ସର୍ଵେ ଦେଵଦେଵାନ୍ମହେଶ୍ଵରାତ୍ ।। ୩୨.

ସପ୍ତ ଋଷି, ଇନ୍ଦ୍ରମାନେ, ଦେବତାମାନେ ଓ ପିତୃମାନେ — ସମସ୍ତେ ଏହି ଅକ୍ଷରରୁ, ଦେବତାଙ୍କର ଦେବ, ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି।

ଇହାମୁତ୍ର ହିତାର୍ଥାଯ ଵଦନ୍ତି ପରମଂ ପଦମ୍। ପୂର୍ଵମେଵ ମଯୋକ୍ତସ୍ତେ କାଲସ୍ତୁ ଯୁଗସଂଜ୍ଞିତଃ ।। ୩୨.

ଏଠାରେ ଓ ପରଲୋକରେ ମଙ୍ଗଳ ଲାଗି ଏହି ପରମ ପଦ କଥା କୁହାଯାଏ। ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ କହିଛି, କାଳକୁ ଯୁଗ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ।

କୃତଂ ତ୍ରେତା ଦ୍ଵାପରଞ୍ଚ ଯୁଗାଦିଃ କଲିନା ସହ। ପରିଵର୍ତ୍ତମାନୈସ୍ତୈରେଵ ଭ୍ରମମାଣେଷୁ ଚକ୍ରଵତ୍ ।। ୩୨.

କୃତ, ତ୍ରେତା, ଦ୍ୱାପର ଓ କଳି — ଏହିମାନେ ଯୁଗର ଆରମ୍ଭ। ସେମାନେ ଚକ୍ରର ଭଳି ଘୂରି ଘୂରି ଚାଲିଥାନ୍ତି।

ଦେଵତାସ୍ତୁ ତଦୋଦ୍ଵିଗ୍ନାଃ କାଲସ୍ଯ ଵଶମାଗତାଃ. ନ ଶକ୍ନୁଵନ୍ତି ତନ୍ମାନଂ ସଂସ୍ସ୍ଥାପଯିତୁମାତ୍ମନା ।। ୩୨.

ତାପରେ ଦେବତାମାନେ ଅତି ଚିନ୍ତିତ ଓ କାଳର ପ୍ରଭାବରେ ଅଧୀନ ହୋଇ, ନିଜେ ଏହାର ମାପ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିପାରିନଥିଲେ।

ତଦା ତେ ଵାଗ୍ଯତା ଭୂତ୍ଵା ଆଦୌ ମନ୍ଵନ୍ତରସ୍ଯ ଵୈ। ଋଷଯଶ୍ଚୈଵ ଦେଵାଶ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରଶ୍ଚୈଵ ମହାତପାଃ ।। ୩୨.

ସେତେବେଳେ, ମନ୍ବନ୍ତରର ଆରମ୍ଭରେ, ଋଷିମାନେ, ଦେବତାମାନେ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଇନ୍ଦ୍ର ନିରବ ହୋଇ ଆସିଥିଲେ।

ସମାଧାଯ ମନସ୍ତୀଵ୍ରଂ ସହସ୍ରଂ ପରିଵତ୍ସରାନ୍। ପ୍ରପନ୍ନାସ୍ତେ ମହାଦେଵଂ ଭୀତାଃ କାଲସ୍ଯ ଵୈ ତଦା ।। ୩୨.

ସେମାନେ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରି, କାଳର ଭୟରେ, ମହାଦେବଙ୍କ ଶରଣାଗତ ହେଲେ।

ଅଯଂ ହି କାଲୋ ଦେଵେଶଶ୍ଚତୁର୍ମୂର୍ତିଶ୍ଚତୁର୍ମୁଖଃ । କୋଽସ୍ଯ ଵିଦ୍ଯାନ୍ମହାଦେଵ ଅଗାଧସ୍ଯ ମହେଶ୍ଵର ।। ୩୨.

ଏହି କାଳ ହେଉଛନ୍ତି ଦେବତାଙ୍କର ଠାକୁର, ଚାରିଟି ରୂପ ଓ ଚାରିଟି ମୁହଁ ଥିବା। ଏହି ଅପାର ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଜ୍ଞାନ କିଏ ଜାଣିପାରିବ?

ଅଥ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମହାଦେଵସ୍ତଂ ତୁ କାଲଞ୍ଚତୁର୍ମୁଖମ୍। ନ ଭେତଵ୍ଯମିତି ପ୍ରାହ କୋ ଵଃ କାମଃ ପ୍ରଦୀଯତାମ୍ ।। ୩୨.

ତାପରେ, ମହାଦେବ ଚାରିମୁଖୀ କାଳଙ୍କୁ ଦେଖି, 'ଭୟ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ, ତୁମେ କଣ ଚାହୁଁଛ?' ବୋଲି କହିଲେ।

ତତ୍କରିଷ୍ଯାମ୍ଯହଂ ସର୍ଵଂ ନ ଵୃଥାଯଂ ପରିଶ୍ରମଃ । ଉଵାଚ ଦେଵୋ ଭଗଵାନ୍ ସ୍ଵଯଙ୍କାଲଃ ସୁଦୁର୍ଜଯଃ ।। ୩୨.

'ମୁଁ ସମସ୍ତ କାମନା ପୂରଣ କରିଦେବି, ତୁମର ଏହି ପ୍ରୟାସ ବ୍ୟର୍ଥ ହେବ ନାହିଁ,' ସ୍ୱୟଂ କାଳ ଭଗବାନ ଏହିପରି କହିଲେ, ଯିଏକି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଜୟ।

ଯଦେତସ୍ଯ ମୁଖଂ ଶ୍ଵେତଂ ଚତୁର୍ଜିହ୍ଵଂ ହି ଲକ୍ଷ୍ଯତେ। ଏତତ୍ କୃତଯୁଗଂ ନାମ ତସ୍ଯ କାଲସ୍ଯ ଵୈ ମୁଖମ୍। ଅସୌ ଦେଵଃ ସୁରଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ବ୍ରହ୍ମା ଵୈଵସ୍ଵତୋ ମୁଖଃ ।। ୩୨.

ତାଙ୍କର ଯେଉଁ ମୁହଁଟି ସ୍ୱେତ ଓ ଚାରିଟି ଜିଭ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନଟ, ସେହିଠାରୁ କୃତଯୁଗ ଭାବରେ ପରିଚିତ। ସେ ଦେବତା, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅଧିକ, ବ୍ରହ୍ମା — ଏହି ମୁହଁଟିକୁ ବୈବସ୍ବତ ମୁଖ କୁହାଯାଏ।

ଯଦେତଦ୍ରକ୍ତଵର୍ଣାଭଂ ତୃତୀଯଂ ଵଃ ସ୍ମୃତଂ ମଯା । ତ୍ରିଜିହ୍ଵଂ ଲେଲିହାନଂ ତୁ ଏତତ୍ ତ୍ରେତାଯୁଗଂ ଦ୍ଵିଜାଃ ।। ୩୨.

ମୁଁ ତୃତୀୟ ଯୁଗକୁ ରକ୍ତ ରଙ୍ଗ ସଦୃଶ, ତିନିଟି ଜିଭ ଥିବା ଏବଂ ଚଟେଇବା ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି। ଏହି ତିନିଟି ଜିଭ ଥିବା ଯୁଗଟିଏ ହେଉଛି ତ୍ରେତାଯୁଗ, ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ।

ଅତ୍ର ଯଜ୍ଞପ୍ରଵୃତ୍ତିସ୍ତୁ ଜାଯତେ ହି ମହେଶ୍ଵରାତ୍। ତତୋଽତ୍ର ଇଜ୍ଯତେ ଯଜ୍ଞସ୍ତିସ୍ରୋ ଜିହ୍ଵାସ୍ତ୍ରଯୋଽଗ୍ନଯଃ । ଇଷ୍ଟ୍ଵା ଚୈଵାଗ୍ନଯୋ ଵିପ୍ରାଃ କାଲଜିହ୍ଵା ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ ।। ୩୨.

ଏହି ଯୁଗରେ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ତେଣୁ ଏଠାରେ ତିନିଟି ଜିଭ ଓ ତିନିଟି ଅଗ୍ନିରେ ଯଜ୍ଞ କରାଯାଏ। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଅଗ୍ନିକୁ ଅର୍ପଣ କରିବା ପରେ କାଳର ଜିଭ ଚଳିତ ହୁଏ।

ଯଦେତଦ୍ଵୈ ମୁଖଂ ଭୀମଂ ଦ୍ଵିଜିହ୍ଵଂ ରକ୍ତପିଙ୍ଗଲମ୍। ଦ୍ଵିପାଦୋଽତ୍ର ଭଵିଷ୍ଯାମି ଦ୍ଵାପରଂ ନାମ ତଦ୍ଯୁଗମ୍ ।। ୩୨.

ଏହି ଭୟଙ୍କର ମୁହଁ, ଦୁଇଟି ଜିଭ ଓ ରକ୍ତ-ପିଙ୍ଗଳ ରଙ୍ଗରେ ଯେଉଁଠାରେ ମୁଁ ଦୁଇଟି ପାଦ ଧାରଣ କରିବି, ସେଠି ତାହାକୁ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଯଦେତତ୍ କୃଷ୍ଣଵର୍ଣାଭଂ ତୁରୀଯଂ ରକ୍ତଲୋଚନମ୍। ଏକଜିହ୍ଵଂ ପୃଥୁଶ୍ଯାମଂ ଲେଲିହାନଂ ପୁନଃ ପୁନଃ ।। ୩୨.

ଏହି ଚତୁର୍ଥ ଯୁଗଟିଏ କଳା ରଙ୍ଗ ସଦୃଶ, ଲାଲ ଆଖି, ଏକ ଜିଭ ଓ ପ୍ରଶସ୍ତ ଶ୍ୟାମ ଦେହ ଥିବା, ପୁନିପୁନି ଚଟେଇବା ଭାବରେ ଅଛି—

ତତଃ କଲିଯୁଗଂ ଘୋରଂ ସର୍ଵଲୋକଭଯଙ୍କରମ୍। କଲ୍ପସ୍ଯ ତୁ ମୁଖଂ ହ୍ଯେତଚ୍ଚତୁର୍ଥଂ ନାମ ଭୀଷଣମ୍ ।। ୩୨.

ତାପରେ ଆସେ ଭୟଙ୍କର କଳିଯୁଗ, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ଭୟ ଦେଇଥାଏ। ଏହି ହେଉଛି କଳ୍ପର ଚତୁର୍ଥ, ଭୀଷଣ ମୁହଁ।

ନ ମୁଖଂ ନାପି ନିର୍ଵାଣଂ ତସ୍ମିନ୍ ଭଵତି ଵୈ ଯୁଗେ। କାଲଗ୍ରସ୍ତା ପ୍ରଜା ଚାପି ଯୁଗେ ତସ୍ମିନ୍ ଭଵିଷ୍ଯତି ।। ୩୨.

ସେଠାରେ ମୁହଁ ନାହିଁ, ମୋକ୍ଷ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ସେଯୁଗରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜା କାଳର ଗ୍ରାସ ହେବେ।

ବ୍ରହ୍ମା କୃତଯୁଗେ ପୂଜ୍ଯସ୍ତ୍ରେତାଯାଂ ଯଜ୍ଞ ଇଚ୍ଯତେ। ଦ୍ଵାପରେ ପୂଜ୍ଯତେ ଵିଷ୍ଣୁରହମ୍ପୂଜ୍ଯଶ୍ଚତୁର୍ଷ୍ଵପି ।। ୩୨.

କୃତଯୁଗରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯାଏ, ତ୍ରେତାରେ ଯଜ୍ଞ ହୁଏ, ଦ୍ୱାପରରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯାଏ, ଏବଂ ଚାରିଯୁଗରେ ମୁଁ ପୂଜ୍ୟ।

ବ୍ରହ୍ମା ଵିଷ୍ଣୁଶ୍ଚ ଯଜ୍ଞଶ୍ଚ କାଲସ୍ଯୈଵ କଲାସ୍ତ୍ରଯଃ। ସର୍ଵେଷ୍ଵେଵ ହି କାଲେଷୁ ଚତୁର୍ମୂର୍ତିର୍ମହେଶ୍ଵରଃ ।। ୩୨.

ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଯଜ୍ଞ—ଏମାନେ କାଳର ତିନିଟି ଅଂଶ। ସମସ୍ତ ଯୁଗରେ ମହେଶ୍ୱର ଚାରି ରୂପରେ ଅଛନ୍ତି।

ଅହଂ ଜନୋ ଜନଯିତା (ଵଃ) କାଲଃ କାଲପ୍ରଵର୍ତ୍ତକଃ। ଯୁଗକର୍ତା ତଥା ଚୈଵ ପରଂ ପରପରାଯଣଃ ।। ୩୨.

ମୁଁ ଲୋକମାନେ, ତୁମମାନଙ୍କର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, କାଳ ଓ କାଳକୁ ଚଳାଇଥିବା, ଯୁଗର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଏବଂ ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ସମସ୍ତଙ୍କର ଶରଣ।

ତସ୍ମାତ୍ କଲିଯୁଗଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଲୋକାନାଂ ହିତକାରଣାତ୍। ଅଭଯାର୍ଥଞ୍ଚ ଦେଵାନାମୁଭଯୋର୍ଲୋକଯୋରପି ।। ୩୨.

ତେଣୁ, କଳିଯୁଗ ଆସିଲେ, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ଏବଂ ଦେବତାମାନେ ଭୟହୀନ ହେବା ପାଇଁ, ଉଭୟ ଲୋକର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ—