ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଗାଯତ୍ରୀ ଚୈଵ ତ୍ରିଷ୍ଟୁପ୍ ଚ ଜଗତୀ ଚୈଵ ଯା ସ୍ମୃତା। ତ୍ର୍ଯମ୍ବକା ନାମତଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ଯୋନଯଃ ସଵନସ୍ଯ ତାଃ ।। ୩୧.

ଗାୟତ୍ରୀ, ତ୍ରିଷ୍ଟୁପ୍ ଓ ଜଗତୀ—ଏହିମାନେ ସୋମ ଚାପିବାର ମୂଳ ଭାବେ ଜଣାଯାନ୍ତି, ଏବଂ 'ତ୍ରୟମ୍ବକ' ନାମରେ ପରିଚିତ।

ତାଭିରେକତ୍ଵଭୂତାଭିସ୍ତ୍ରିଵିଧାଭିଃ ସ୍ଵଵୀର୍ଯତଃ। ତ୍ରିସାଧନପୁରୋଡାଶସ୍ତ୍ରି କପାଲଃ ସ ଵୈ ସ୍ମୃତଃ ।। ୩୧.

ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ରୂପ ଏକତ୍ୱ ହୋଇ, ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଯୋଗ ହୋଇ, ତିନି ସାଧନା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସ୍ତୁତ ପିଠା 'ତ୍ରିକପାଳ' ବୋଲି ମନେ ରଖାଯାଏ।

ଇତ୍ଯେତତ୍ପଞ୍ଚଵର୍ଷଂ ହି ଯୁଗଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ମନୀଷିଭିଃ। ଯଚ୍ଚୈଵ ପଞ୍ଚଧାତ୍ମା ଵୈ ପ୍ରୋକ୍ତଃ ସଂଵତ୍ସରୋ ଦ୍ଵିଜୈଃ। ସୈକଂ ଷଟ୍କଂ ଵିଜଜ୍ଞେଽଥ ମଧ୍ଵାଦୀନୃତଵଃକିଲ ।। ୩୧.

ଏହି ପଞ୍ଚବର୍ଷ ଯୁଗକୁ ପଣ୍ଡିତମାନେ ଏକ ଯୁଗ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି; ଏବଂ ବର୍ଷକୁ ଦ୍ୱିଜମାନେ ପଞ୍ଚଧା ରୂପ ଭାବେ କହିଛନ୍ତି, ଏହା ଏକ ଷଟ୍କ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ, ଏବଂ ମଧୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଋତୁମାନେ।

ଋତୁପୁତ୍ରାର୍ତ୍ତଵଃ ପଞ୍ଚ ଇତି ସର୍ଗଃ ସମାସତଃ। ଇତ୍ଯେଷ ପଵମାନୋ ଵୈ ପ୍ରାଣିନାଂ ଜୀଵିତାନି ତୁ ।। ୩୧.

ଋତୁମାନେ ଯେଉଁଠି ପଞ୍ଚ ପୁତ୍ର ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି, ସେଠି ସଂକ୍ଷେପରେ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଛି; ଏହି ପବିତ୍ରକର୍ତ୍ତା ପ୍ରାଣୀମାନେ ଜୀବନ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି।

ନଦୀ ଵେଗସମାଯୁକ୍ତଂ କାଲୋ ଧାଵତି ସଂହରନ୍। ଅହୋରାତ୍ରକରସ୍ତସ୍ମାତ୍ ସ ଵାଯୁରଭଵତ୍ପୁନଃ ।। ୩୧.

ନଦୀର ବେଗ ଭଳି କାଳ ଦୌଡ଼ି ଚାଲିଯାଏ, ସମସ୍ତକୁ ସଂଗ୍ରହ କରେ; ତେଣୁ ଦିନ ଓ ରାତି ଯେଉଁଠି ହୁଏ, ସେଠି ବାୟୁ ପୁନର୍ବାର ହେଉଛନ୍ତି।

ଏତେ ପ୍ରଜାନାଂ ପତଯଃ ପ୍ରଧାନାଃ ସର୍ଵଦେହିନାମ୍ । ପିତରଃ ସର୍ଵ ଲୋକାନାଂ ଲୋକାତ୍ମାନଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ ।। ୩୧.

ଏମାନେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ନାୟକ, ସମସ୍ତ ଦେହୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ; ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ପିତା ଓ ଲୋକମାନଙ୍କ ଆତ୍ମା ଭାବେ ପରିଚିତ।

ଧ୍ଯାଯତୋ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଵକ୍ରାଦୁଦ୍ଯନ୍ ସମଭଵଦ୍ଭଵଃ। ଋଷିର୍ଵିପ୍ରୋ ମହାଦେଵୋ ଭୂତାତ୍ମା ପ୍ରପିତାମହଃ ।। ୩୧.

ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଧ୍ୟାନରେ ବାକ୍ର ମୁଁହରୁ ଭବ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ସେ ଋଷି, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମହାଦେବ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଆତ୍ମା ଓ ପ୍ରପିତାମହ।

ଈଶ୍ଵରଃ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ପ୍ରଣଵାଯୋପପଦ୍ଯତେ। ଆତ୍ମଵେଶେନ ଭୂତାନାମଙ୍ଗପ୍ରତ୍ଯଙ୍ଗସମ୍ଭଵଃ ।। ୩୧.

ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ନାଥ ପ୍ରଣବ ରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ; ସେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଙ୍ଗ ଓ ଅଂଶର ମୂଳ ହୁଅନ୍ତି।

ଅଗ୍ନିଃ ସଂଵତ୍ସରଃ ସୂର୍ଯଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରମା ଵାଯୁରେଵ ଚ। ଯୁଗାଭିମାନୀ କାଲାତ୍ମା ନିତ୍ଯଂ ସଂକ୍ଷେପକୃଦ୍ଵିଭୁଃ। ଉନ୍ମାଦକୋଽନୁଗ୍ରହକୃତ୍ସ ଇଦ୍ଵତ୍ସର ଉଚ୍ଯତେ ।। ୩୧.

ଅଗ୍ନି, ବର୍ଷ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ଓ ବାୟୁ—ସେ ଯୁଗମାନଙ୍କ ଅଧିପତି, କାଳର ଆତ୍ମା, ସଦା ସଂକ୍ଷେପ କରୁଥିବା ଓ ସମର୍ଥ; ସେ ଉତ୍ତେଜନା ଦେଇଥିବା, କୃପା କରୁଥିବା, ବର୍ଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ରୁଦ୍ରାଵିଷ୍ଟୋ ଭଗଵତା ଜଗତ୍ଯସ୍ମିନ୍ ସ୍ଵତେଜସା। ଆଶ୍ରଯାଶ୍ରଯସଂଯୋଗାତ୍ତନୁଭିର୍ନାମଭିସ୍ତଥା ।। ୩୧.

ଭଗବାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅନୁପ୍ରବିଷ୍ଟ ରୁଦ୍ର, ନିଜ ତେଜରେ ଏହି ଜଗତରେ ବସିଛନ୍ତି; ଆଶ୍ରୟ ଓ ଆଶ୍ରିତଙ୍କ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା, ତାଙ୍କ ରୂପ ଓ ନାମ ଅନୁଯାୟୀ।

ତତସ୍ତସ୍ଯ ତୁ ଵୀର୍ଯେଣ ଲୋକାନୁଗ୍ରହକାରକମ୍। ଦ୍ଵିତୀଯଂ ଭଦ୍ରସଂଯୋଗଂ ସନ୍ତତସ୍ଯୈକକାରକମ୍ ।। ୩୧.

ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ଲୋକଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ, ସେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଶୁଭ ସଂଯୋଗ ଘଟାନ୍ତି, ଯାହା ସମସ୍ତ ଚଳାଚଳର ଏକମାତ୍ର କାରଣ।

ଦେଵତ୍ଵଞ୍ଚ ପିତୃତ୍ଵଞ୍ଚ କାଲତ୍ଵଞ୍ଚାସ୍ଯ ଯତ୍ପରମ୍। ତସ୍ମାଦ୍ଵୈ ସର୍ଵଥା ଭଦ୍ରସ୍ତଦ୍ଵଦ୍ଭିରଭିପୂଜ୍ଯତେ ।। ୩୧.

ତାଙ୍କର ଦେବତ୍ବ, ପିତୃତ୍ବ ଓ କାଳତ୍ବ — ଏହି ସବୁ ତାଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ରୂପ। ଏହି ହେତୁ, ସେ ସଦା ମଙ୍ଗଳମୟ ଓ ତାଙ୍କୁ ଭକ୍ତିଭାବରେ ବିଶେଷ ଭାବେ ପୂଜିତ କରାଯିବା ଉଚିତ।

ପତିଃ ପତୀନାଂ ଭଗଵାନ୍ ପ୍ରଜେଶାନାଂ ପ୍ରଜାପତିଃ। ଭଵନଃ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ସର୍ଵେଷାଂ ନୀଲଲୋହିତଃ। ଓଷଧୀଃ ପ୍ରତିସନ୍ଧତ୍ତେ ରୁଦ୍ରଃ କ୍ଷୀଣାଃ ପୁନଃ ପୁନଃ ।। ୩୧.

ସେ ସମସ୍ତ ପତିଙ୍କର ପତି, ଭଗବାନ, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କର ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ନିବାସସ୍ଥଳ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କର ନୀଳକଣ୍ଠ। ରୁଦ୍ର ନିରନ୍ତର ଶକ୍ତିହୀନ ଔଷଧିଗୁଡ଼ିକୁ ପୁନଃପୁନଃ ସଂସ୍କାର କରନ୍ତି।

ଇତ୍ଯେଷାଂ ଯଦପତ୍ଯଂ ଵୈ ନ ତଚ୍ଛକ୍ଯଂ ପ୍ରମାଣତଃ। ବହୁତ୍ଵାତ୍ ପରିସଙ୍ଖ୍ଯାତୁଂ ପୁତ୍ରପୌତ୍ରମନନ୍ତକମ୍ ।। ୩୧..

ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କର ସନ୍ତାନମାନେ ଏତେ ଅଧିକ ଯେ, ସେମାନଙ୍କର ପୁଅ ଓ ନାତିମାନେ ଅସଙ୍ଖ୍ୟ ଓ ଅନନ୍ତ; ଏହାକୁ ଗଣନା କରିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।

ଇମଂ ଵଂଶଂ ପ୍ରଜେଶାନାଂ ମହତାଂ ପୁଣ୍ଯକର୍ମଣାମ୍। କୀର୍ତ୍ତଯନ୍ ସ୍ଥିରକୀର୍ତ୍ତୀନାଂ ମହତୀଂ ସିଦ୍ଧିମାପ୍ନୁଯାତ୍ ।। ୩୧.

ଯେଉଁଠି ଏହି ପୁଣ୍ୟଶୀଳ ଓ ଦୀର୍ଘକାଳ ଖ୍ୟାତି ଥିବା ପ୍ରଜାପତିମାନଙ୍କର ବଂଶାବଳୀ କଥା କହାଯାଏ, ସେଠି ଏହି କଥା କହିବା ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟକ୍ତି ବଡ଼ ସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରେ।

ଅତ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ପ୍ରଣଵସ୍ଯ ଵିନିଶ୍ଵଯମ୍। ଓଙ୍କାରମକ୍ଷରଂ ବ୍ରହ୍ମ ତ୍ରିଵର୍ଣଞ୍ଚାଦିତଃ ସ୍ମୃତମ୍ ।। ୩୨.

ଏବେ ମୁଁ ପ୍ରଣବ ମନ୍ତ୍ରର ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହିବି। ଓଁକାର ଅକ୍ଷରଟି ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ, ଯାହା ଆରମ୍ଭରୁ ତିନି ଭାଗରେ ଜଣାଯାଇଛି।

ଯୋ ଯୋ ଯସ୍ଯ ଯଥା ଵର୍ଣୋ ଵିହିତୋ ଦେଵତାସ୍ତଥା। ଋଚୋ ଯଜୂଂଷି ସାମାନି ଵାଯୁରଗ୍ନିସ୍ତଥା ଜଲମ୍ ।। ୩୨.

ଯେଉଁଠି ଯେଉଁ ଅକ୍ଷର ରହିଛି, ସେଠି ତାହାଙ୍କ ସହିତ ଯଥାଯଥିକ ଦେବତା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ। ଋକ୍, ଯଜୁର୍, ସାମ ଓ ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି ଏବଂ ଜଳ — ଏହିମାନେ ଏହା ସହିତ ସଂପୃକ୍ତ।

ତସ୍ମାତ୍ତୁ ଅକ୍ଷରାଦେଵ ପୁନରନ୍ଯେ ପ୍ରଜଜ୍ଞିରେ। ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ମହାତ୍ମାନୋ ଦେଵାନାଂ ଯେ ତୁ ଦୈଵତାଃ ।। ୩୨.

ସେଇ ଅକ୍ଷରରୁ ପୁନି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମହାନ ଚୌଦ୍ଦ ଦେବତା, ଯେଉଁମାନେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଦେବତା, ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।

ତେଷୁ ସର୍ଵଗତଶ୍ଚୈଵ ସର୍ଵଗଃ ସର୍ଵଯୋଗଵିତ୍ । ଅନୁଗ୍ରହାଯ ଲୋକାନାମାଦିମଧ୍ଯାନ୍ତ ଉଚ୍ଯତେ ।। ୩୨.

ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯିଏ ସମସ୍ତଠାରେ ବିଦ୍ୟମାନ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜାଣିଥିବା ଓ ସମସ୍ତ ଯୋଗର ଜ୍ଞାନୀ, ସେ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଆରମ୍ଭ, ମଧ୍ୟ ଓ ଶେଷ ଭାବରେ ପରିଚିତ।

ସପ୍ତର୍ଷଯସ୍ତଥେନ୍ଦ୍ରା ଯେ ଦେଵାଶ୍ଚ ପିତୃଭିଃ ସହ। ଅକ୍ଷରାନ୍ନିଃ ସୃତାଃ ସର୍ଵେ ଦେଵଦେଵାନ୍ମହେଶ୍ଵରାତ୍ ।। ୩୨.

ସପ୍ତ ଋଷି, ଇନ୍ଦ୍ରମାନେ, ଦେବତାମାନେ ଓ ପିତୃମାନେ — ସମସ୍ତେ ଏହି ଅକ୍ଷରରୁ, ଦେବତାଙ୍କର ଦେବ, ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି।

ଇହାମୁତ୍ର ହିତାର୍ଥାଯ ଵଦନ୍ତି ପରମଂ ପଦମ୍। ପୂର୍ଵମେଵ ମଯୋକ୍ତସ୍ତେ କାଲସ୍ତୁ ଯୁଗସଂଜ୍ଞିତଃ ।। ୩୨.

ଏଠାରେ ଓ ପରଲୋକରେ ମଙ୍ଗଳ ଲାଗି ଏହି ପରମ ପଦ କଥା କୁହାଯାଏ। ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ କହିଛି, କାଳକୁ ଯୁଗ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ।

କୃତଂ ତ୍ରେତା ଦ୍ଵାପରଞ୍ଚ ଯୁଗାଦିଃ କଲିନା ସହ। ପରିଵର୍ତ୍ତମାନୈସ୍ତୈରେଵ ଭ୍ରମମାଣେଷୁ ଚକ୍ରଵତ୍ ।। ୩୨.

କୃତ, ତ୍ରେତା, ଦ୍ୱାପର ଓ କଳି — ଏହିମାନେ ଯୁଗର ଆରମ୍ଭ। ସେମାନେ ଚକ୍ରର ଭଳି ଘୂରି ଘୂରି ଚାଲିଥାନ୍ତି।

ଦେଵତାସ୍ତୁ ତଦୋଦ୍ଵିଗ୍ନାଃ କାଲସ୍ଯ ଵଶମାଗତାଃ. ନ ଶକ୍ନୁଵନ୍ତି ତନ୍ମାନଂ ସଂସ୍ସ୍ଥାପଯିତୁମାତ୍ମନା ।। ୩୨.

ତାପରେ ଦେବତାମାନେ ଅତି ଚିନ୍ତିତ ଓ କାଳର ପ୍ରଭାବରେ ଅଧୀନ ହୋଇ, ନିଜେ ଏହାର ମାପ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିପାରିନଥିଲେ।

ତଦା ତେ ଵାଗ୍ଯତା ଭୂତ୍ଵା ଆଦୌ ମନ୍ଵନ୍ତରସ୍ଯ ଵୈ। ଋଷଯଶ୍ଚୈଵ ଦେଵାଶ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରଶ୍ଚୈଵ ମହାତପାଃ ।। ୩୨.

ସେତେବେଳେ, ମନ୍ବନ୍ତରର ଆରମ୍ଭରେ, ଋଷିମାନେ, ଦେବତାମାନେ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଇନ୍ଦ୍ର ନିରବ ହୋଇ ଆସିଥିଲେ।

ସମାଧାଯ ମନସ୍ତୀଵ୍ରଂ ସହସ୍ରଂ ପରିଵତ୍ସରାନ୍। ପ୍ରପନ୍ନାସ୍ତେ ମହାଦେଵଂ ଭୀତାଃ କାଲସ୍ଯ ଵୈ ତଦା ।। ୩୨.

ସେମାନେ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରି, କାଳର ଭୟରେ, ମହାଦେବଙ୍କ ଶରଣାଗତ ହେଲେ।

ଅଯଂ ହି କାଲୋ ଦେଵେଶଶ୍ଚତୁର୍ମୂର୍ତିଶ୍ଚତୁର୍ମୁଖଃ । କୋଽସ୍ଯ ଵିଦ୍ଯାନ୍ମହାଦେଵ ଅଗାଧସ୍ଯ ମହେଶ୍ଵର ।। ୩୨.

ଏହି କାଳ ହେଉଛନ୍ତି ଦେବତାଙ୍କର ଠାକୁର, ଚାରିଟି ରୂପ ଓ ଚାରିଟି ମୁହଁ ଥିବା। ଏହି ଅପାର ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଜ୍ଞାନ କିଏ ଜାଣିପାରିବ?

ଅଥ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମହାଦେଵସ୍ତଂ ତୁ କାଲଞ୍ଚତୁର୍ମୁଖମ୍। ନ ଭେତଵ୍ଯମିତି ପ୍ରାହ କୋ ଵଃ କାମଃ ପ୍ରଦୀଯତାମ୍ ।। ୩୨.

ତାପରେ, ମହାଦେବ ଚାରିମୁଖୀ କାଳଙ୍କୁ ଦେଖି, 'ଭୟ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ, ତୁମେ କଣ ଚାହୁଁଛ?' ବୋଲି କହିଲେ।

ତତ୍କରିଷ୍ଯାମ୍ଯହଂ ସର୍ଵଂ ନ ଵୃଥାଯଂ ପରିଶ୍ରମଃ । ଉଵାଚ ଦେଵୋ ଭଗଵାନ୍ ସ୍ଵଯଙ୍କାଲଃ ସୁଦୁର୍ଜଯଃ ।। ୩୨.

'ମୁଁ ସମସ୍ତ କାମନା ପୂରଣ କରିଦେବି, ତୁମର ଏହି ପ୍ରୟାସ ବ୍ୟର୍ଥ ହେବ ନାହିଁ,' ସ୍ୱୟଂ କାଳ ଭଗବାନ ଏହିପରି କହିଲେ, ଯିଏକି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଜୟ।

ଯଦେତସ୍ଯ ମୁଖଂ ଶ୍ଵେତଂ ଚତୁର୍ଜିହ୍ଵଂ ହି ଲକ୍ଷ୍ଯତେ। ଏତତ୍ କୃତଯୁଗଂ ନାମ ତସ୍ଯ କାଲସ୍ଯ ଵୈ ମୁଖମ୍। ଅସୌ ଦେଵଃ ସୁରଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ବ୍ରହ୍ମା ଵୈଵସ୍ଵତୋ ମୁଖଃ ।। ୩୨.

ତାଙ୍କର ଯେଉଁ ମୁହଁଟି ସ୍ୱେତ ଓ ଚାରିଟି ଜିଭ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନଟ, ସେହିଠାରୁ କୃତଯୁଗ ଭାବରେ ପରିଚିତ। ସେ ଦେବତା, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅଧିକ, ବ୍ରହ୍ମା — ଏହି ମୁହଁଟିକୁ ବୈବସ୍ବତ ମୁଖ କୁହାଯାଏ।