ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ସଂଵତ୍ସରସ୍ତୁ ପ୍ରଥମୋ ଦ୍ଵିତୀଯଃ ପରିଵତ୍ସରଃ। ଇଦ୍ଵତ୍ସରସ୍ତୃତୀଯସ୍ତୁ ଚତୁର୍ଥଶ୍ଚାନୁଵତ୍ସରଃ ।। ୩୧.

ପ୍ରଥମ ହେଉଛି ବର୍ଷ, ଦ୍ୱିତୀୟ ପରିବତ୍ସର, ତୃତୀୟ ଇଡ଼ବତ୍ସର, ଚତୁର୍ଥ ଅନୁବତ୍ସର।

ଵତ୍ସରଃ ପଞ୍ଚମସ୍ତେଷାଂ କାଲଃ ସ ଯୁଗସଂଜ୍ଞିତଃ। ତେଷାନ୍ତୁ ତତ୍ତ୍ଵଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି କୀର୍ତ୍ତ୍ଯମାନଂ ନିବୋଧତ ।। ୩୧.

ଏହାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପଞ୍ଚମ ହେଉଛି ବତ୍ସର; ଏହି ସମୟକୁ ଯୁଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏବେ ମୁଁ ଏହାମାନଙ୍କର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ କହିବି—ଶୁଣ।

ଋତୁରଗ୍ନିସ୍ତୁ ଯଃ ପ୍ରୋକ୍ତଃ ସ ତୁ ସଂଵତ୍ସରୋ ମତଃ। ଆଦିତ୍ଯେ ଯସ୍ତ୍ଵସୌ ସାରଃ କାଲାଗ୍ନିଃ ପରିଵତ୍ସରଃ ।। ୩୧.

ଋତୁର ଅଗ୍ନିକୁ ବର୍ଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସୂର୍ଯ୍ୟର ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ସାର ଅଛି, ସେହି କାଳାଗ୍ନିକୁ ପରିବତ୍ସର ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଶୁକ୍ଲକୃଷ୍ଣା ଗତିଶ୍ଚାପି ଅପାଂ ସାରମଯଃ ଖଗଃ। ସ ଇଡାଵତ୍ସରଃ ସୋମଃ ପୁରାଣେ ନିଶ୍ଚଯୋ ମତଃ ।। ୩୧.

ଶୁକ୍ଳ ଓ କୃଷ୍ଣ ପକ୍ଷର ଗତି, ଜଳର ସାରରେ ଗଠିତ ପକ୍ଷୀ, ଏହି ହେଉଛି ଇଡ଼ବତ୍ସର; ପୁରାଣରେ ଏହାକୁ ସୋମ ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ କରାଯାଇଛି।

ଯଶ୍ଚାଯଂ ତପତେ ଲୋକାଂସ୍ତନୁଭିଃ ସପ୍ତସପ୍ତଭିଃ। ଆଶୁକର୍ତ୍ତା ଚ ଲୋକସ୍ଯ ସଵାଯୁରିତି ଵତ୍ସରଃ ।। ୩୧.

ଯିଏ ସାତଟି କିରଣ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଆଲୋକିତ କରନ୍ତି, ଯିଏ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ତ୍ୱରିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେହି ବତ୍ସର, ଅର୍ଥାତ୍ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ବାୟୁ।

ଅହଙ୍କାରାତ୍ ରୁଦନ୍ ରୁଦ୍ରଃ ସଦ୍ଭୂତୋ ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ତ୍ରଯଃ। ସ ରୁଦ୍ରୋ ଵତ୍ସରସ୍ତେଷାଂ ଵିଜଜ୍ଞେ ନୀଲଲୋହିତଃ। ତେଷାଂ ହି ତତ୍ତ୍ଵଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି କୀର୍ତ୍ଯମାନଂ ନିବୋଧତ ।। ୩୧.

ଅହଂକାରରୁ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ରୁଦ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ସତ୍ୟରୂପେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଠାରୁ ଜନ୍ମିଲେ। ସେହି ନୀଳ ଓ ଲାଲ ରୁଦ୍ର ଏହିମାନଙ୍କର ବତ୍ସର ହେଲେ। ଏବେ ମୁଁ ଏହାମାନଙ୍କର ସତ୍ୟ କଥା କହିବି—ଶୁଣ।

ଅଙ୍ଗପ୍ରତ୍ଯଙ୍ଗସଂଯୋଗାତ୍ କାଲାତ୍ମା ପ୍ରପିତାମହଃ। ଋକ୍ସାମ ଯଜୁଷାଂ ଯୋନିଃ ପଞ୍ଚାନାଂ ପତିରୀଶ୍ଵରଃ ।। ୩୧.

ଅଂଗ ଓ ଉପାଂଗର ସଂଯୋଗରୁ କାଳର ଆତ୍ମା, ପ୍ରପିତାମହ ହେଉଛନ୍ତି; ସେ ହେଉଛନ୍ତି ଋକ୍, ସାମ, ଯଜୁର୍ବେଦର ମୂଳ, ପଞ୍ଚମାନଙ୍କର ପ୍ରଭୁ ଓ ଶାସକ।

ସୋଽଗ୍ନିର୍ଯଜୁଶ୍ଚ ସୋମଶ୍ଚ ସ ଭୂତଃ ସ ପ୍ରଜାପତିଃ। ପ୍ରୋକ୍ତଃ ସଂଵତ୍ସରଶ୍ଚେତି ସୂର୍ଯୋ ଯୋଽଗ୍ନିର୍ମନୀଷିଭିଃ ।। ୩୧.

ସେ ହେଉଛନ୍ତି ଅଗ୍ନି, ଯଜୁର୍ବେଦ, ସୋମ; ସେ ହେଉଛନ୍ତି ସମସ୍ତ ଭୂତ, ସେ ହେଉଛନ୍ତି ପ୍ରଜାପତି; ସେ ବର୍ଷ, ଏବଂ ମୁନିମାନେ ଯିଏଁ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଅଗ୍ନି ବୋଲି କହନ୍ତି, ସେଇ।

ଯସ୍ମାତ୍ କାଲଵିଭାଗାନାଂ ମାସର୍ତ୍ଵଯନଯୋରପି। ଗ୍ରହନକ୍ଷତ୍ରଶୀତୋଷ୍ଣଵର୍ଷାଯୁଃକର୍ମଣାଂ ତଥା। ଯୋଜିତଃ ପ୍ରଵିଭାଗାନାଂ ଦିଵସାନାଞ୍ଚ ଭାସ୍କରଃ ।। ୩୧.

ମାସ, ଋତୁ, ଆୟନ ଓ ଗ୍ରହ, ନକ୍ଷତ୍ର, ଶୀତ, ଉଷ୍ଣତା, ବର୍ଷା, ଆୟୁଷ୍ୟ ଏବଂ କର୍ମର ବିଭାଗ ଦ୍ୱାରା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିନମାନଙ୍କ ସହିତ ଯୋଗ ହୋଇଛି।

ଵୈକାରିକଃ ପ୍ରସନ୍ନାତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ରଃ ପ୍ରଜାପତିଃ। ଏକେନୈକୋଽଥ ଦିଵସୋ ମାସୋଽଥର୍ତୁଃ ପିତାମହଃ ।। ୩୧.

ମନସିକ ପ୍ରକୃତି ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ ଆତ୍ମା, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପୁତ୍ର ପ୍ରଜାପତି; ଏକ ଦ୍ୱାରା ଏକ—ଦିନ, ମାସ, ଋତୁ, ପ୍ରପିତାମହ।

ଆଦିତ୍ଯଃ ସଵିତା ଭାନୁର୍ଜୀଵନୋ ବ୍ରହ୍ମସତ୍କୃତଃ। ପ୍ରଭଵଶ୍ଚାତ୍ଯ ଯଶ୍ଚୈଵ ଭୂତାନାଂ ତେନ ଭାସ୍କରଃ ।। ୩୧.

ସେ ହେଉଛନ୍ତି ଆଦିତ୍ୟ, ସବିତା, ଭାନୁ, ସମସ୍ତ ଜୀବର ଜୀବନଦାତା, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପୂଜିତ; ସେ ହେଉଛନ୍ତି ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କର ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ, ଏହିପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ।

ତାରାଭିମାନୀ ଵିଜ୍ଞେଯସ୍ତୃତୀଯଃ ପରିଵତ୍ସରଃ। ସୋମଃ ସର୍ଵୌଷଧିପତିର୍ଯସ୍ମାତ୍ସ ପ୍ରପିତାମହଃ ।। ୩୧.

ତୃତୀୟ ପରିବତ୍ସରକୁ ତାରାମାନ୍ୟ ଭାବେ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ; ସୋମ, ସମସ୍ତ ଔଷଧିର ନାଥ, ଯାହାଠାରୁ ପ୍ରପିତାମହ ଉତ୍ପନ୍ନ।

ଆଜୀଵଃ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ଯୋଗକ୍ଷେମକୃଦୀଶ୍ଵରଃ। ଅଵେକ୍ଷଣାଣଃ ସତତଂ ବିଭର୍ତି ଜଗଦଂଶୁଭିଃ ।। ୩୧.

ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଜୀବନର ଧାରକ, ସେ ମାନ୍ୟ ଓ ରକ୍ଷାକାରୀ ପ୍ରଭୁ; ସଦା ଦୃଷ୍ଟି ରଖି, ତାଙ୍କର କିରଣରେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି।

ତିଥୀନାଂ ପର୍ଵସନ୍ଧୀନାଂ ପୂର୍ଣିମାଦର୍ଶଯୋରପି। ଯୋନିର୍ନିଶାକରୋ ଯଶ୍ଚ ଯୋଽମୃତାତ୍ମା ପ୍ରଜାପତିଃ ।। ୩୧.

ତିଥି ଓ ପର୍ବ ସନ୍ଧି, ପୂର୍ଣିମା ଓ ଅମାବାସ୍ୟା ସମସ୍ତଙ୍କ ମୂଳ କାରଣ ସେଉଁଠି; ଚନ୍ଦ୍ରମାଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି, ଅମରତ୍ୱ ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ସେଉଁଠି।

ତସ୍ମାତ୍ ସ ପିତୃମାନ୍ ସୋମ ଋଗ୍ଯଜୁଶ୍ଛନ୍ଦଆତ୍ମକଃ। ପ୍ରାଣାପାନସମାନାଦ୍ଯୈର୍ଵ୍ଯାନୋଦାନାତ୍ମକୈରପି ।। ୩୧.

ତେଣୁ ସୋମ, ଯିଏ ପିତୃଗଣଙ୍କ ସହିତ, ଋକ୍, ଯଜୁସ୍, ସାମ ଛନ୍ଦ ରୂପ ଓ ପ୍ରାଣ, ଅପାନ, ସମାନ, ବ୍ୟାନ, ଉଦାନ ଭଳି ପଞ୍ଚ ପ୍ରାଣ ରୂପ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି।

କର୍ମଭିଃ ପ୍ରାଣିନାଂ ଲୋକେ ସର୍ଵଚେଷ୍ଟାପ୍ରଵର୍ତ୍ତକଃ। ପ୍ରାଣାପାନସମାନାନାଂ ଵାଯୂନାଞ୍ଚ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତକଃ ।। ୩୧.

ପ୍ରାଣୀମାନେ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଚଳଚଳା ଆରମ୍ଭ କରାଇଥାନ୍ତି; ପ୍ରାଣ, ଅପାନ, ସମାନ ଓ ବାୟୁମାନେ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଚଳିଥାନ୍ତି।

ପଞ୍ଚାନାଞ୍ଚେନ୍ଦ୍ରିଯମନୋବୁଦ୍ଧିସ୍ମୃତି ଜଲାତ୍ମନାମ୍। ସମାନକାଲକରଣଃ କ୍ରିଯାଃ ସମ୍ପାଦଯନ୍ନିଵ ।। ୩୧.

ପଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ସ୍ମୃତି ଓ ଜଳ ତତ୍ତ୍ୱର କାର୍ଯ୍ୟ ସେ ଏକ ସମୟରେ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥାନ୍ତି।

ସର୍ଵାତ୍ମା ସର୍ଵଲୋକାନାମାଵହଃ ପ୍ରଵହାଦିଭିଃ। ଵିଧାତା ସର୍ଵଭୂତାନାଂ କ୍ଷମୀ ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରଭଞ୍ଜନଃ ।। ୩୧.

ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ବାହନ କରନ୍ତି; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସଦା ଧୈର୍ୟଶୀଳ ଓ ଚିରକାଳର ବିକୀରଣ କରୁଥିବା।

ଯୋନିରଗ୍ନେରପାଂ ଭୂମେ ରଵେଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରମସଶ୍ଚଯଃ। ଵାଯୁଃ ପ୍ରଜାପିର୍ଭୂତଂ ଲୋକାତ୍ମା ପ୍ରପିତାମହଃ ।। ୩୧.

ଅଗ୍ନି, ପାଣି, ମାଟି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରମାଙ୍କ ମୂଳ କାରଣ ସେ; ବାୟୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପିତା, ସମସ୍ତ ଲୋକର ଆତ୍ମା ଓ ପ୍ରପିତାମହ।

ପ୍ରଜାପତି ମୁଖୈର୍ଦେଵୈଃ ସମ୍ଯଗିଷ୍ଟଫଲାର୍ଥିଭିଃ। ତ୍ରିଭିରେଵ କପାଲୈସ୍ତୁ ଅମ୍ବକୈରୋଷଧିକ୍ଷଯେ। ଇଜ୍ଯତେ ଭଗଵାନ୍ ଯସ୍ମାତ୍ତସ୍ମାତ୍ ତ୍ର୍ଯମ୍ବକ ଉଚ୍ଯତେ ।। ୩୧.

ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ମୁହଁ ଓ ଦେବତାମାନେ ଯେଉଁଠି ଠିକ୍ ବଳି ଯଜ୍ଞ ଫଳ ଆଶା କରନ୍ତି, ତିନି ମୁଣ୍ଡ ଓ ତିନି ଚକ୍ଷୁ ସହିତ ଔଷଧି ନାଶ ସମୟରେ ଯେଉଁଠି ପୂଜା କରାଯାଏ, ସେଠିଏ ତାଙ୍କୁ 'ତ୍ରୟମ୍ବକ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଗାଯତ୍ରୀ ଚୈଵ ତ୍ରିଷ୍ଟୁପ୍ ଚ ଜଗତୀ ଚୈଵ ଯା ସ୍ମୃତା। ତ୍ର୍ଯମ୍ବକା ନାମତଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ଯୋନଯଃ ସଵନସ୍ଯ ତାଃ ।। ୩୧.

ଗାୟତ୍ରୀ, ତ୍ରିଷ୍ଟୁପ୍ ଓ ଜଗତୀ—ଏହିମାନେ ସୋମ ଚାପିବାର ମୂଳ ଭାବେ ଜଣାଯାନ୍ତି, ଏବଂ 'ତ୍ରୟମ୍ବକ' ନାମରେ ପରିଚିତ।

ତାଭିରେକତ୍ଵଭୂତାଭିସ୍ତ୍ରିଵିଧାଭିଃ ସ୍ଵଵୀର୍ଯତଃ। ତ୍ରିସାଧନପୁରୋଡାଶସ୍ତ୍ରି କପାଲଃ ସ ଵୈ ସ୍ମୃତଃ ।। ୩୧.

ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ରୂପ ଏକତ୍ୱ ହୋଇ, ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଯୋଗ ହୋଇ, ତିନି ସାଧନା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସ୍ତୁତ ପିଠା 'ତ୍ରିକପାଳ' ବୋଲି ମନେ ରଖାଯାଏ।

ଇତ୍ଯେତତ୍ପଞ୍ଚଵର୍ଷଂ ହି ଯୁଗଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ମନୀଷିଭିଃ। ଯଚ୍ଚୈଵ ପଞ୍ଚଧାତ୍ମା ଵୈ ପ୍ରୋକ୍ତଃ ସଂଵତ୍ସରୋ ଦ୍ଵିଜୈଃ। ସୈକଂ ଷଟ୍କଂ ଵିଜଜ୍ଞେଽଥ ମଧ୍ଵାଦୀନୃତଵଃକିଲ ।। ୩୧.

ଏହି ପଞ୍ଚବର୍ଷ ଯୁଗକୁ ପଣ୍ଡିତମାନେ ଏକ ଯୁଗ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି; ଏବଂ ବର୍ଷକୁ ଦ୍ୱିଜମାନେ ପଞ୍ଚଧା ରୂପ ଭାବେ କହିଛନ୍ତି, ଏହା ଏକ ଷଟ୍କ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ, ଏବଂ ମଧୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଋତୁମାନେ।

ଋତୁପୁତ୍ରାର୍ତ୍ତଵଃ ପଞ୍ଚ ଇତି ସର୍ଗଃ ସମାସତଃ। ଇତ୍ଯେଷ ପଵମାନୋ ଵୈ ପ୍ରାଣିନାଂ ଜୀଵିତାନି ତୁ ।। ୩୧.

ଋତୁମାନେ ଯେଉଁଠି ପଞ୍ଚ ପୁତ୍ର ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି, ସେଠି ସଂକ୍ଷେପରେ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଛି; ଏହି ପବିତ୍ରକର୍ତ୍ତା ପ୍ରାଣୀମାନେ ଜୀବନ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି।

ନଦୀ ଵେଗସମାଯୁକ୍ତଂ କାଲୋ ଧାଵତି ସଂହରନ୍। ଅହୋରାତ୍ରକରସ୍ତସ୍ମାତ୍ ସ ଵାଯୁରଭଵତ୍ପୁନଃ ।। ୩୧.

ନଦୀର ବେଗ ଭଳି କାଳ ଦୌଡ଼ି ଚାଲିଯାଏ, ସମସ୍ତକୁ ସଂଗ୍ରହ କରେ; ତେଣୁ ଦିନ ଓ ରାତି ଯେଉଁଠି ହୁଏ, ସେଠି ବାୟୁ ପୁନର୍ବାର ହେଉଛନ୍ତି।

ଏତେ ପ୍ରଜାନାଂ ପତଯଃ ପ୍ରଧାନାଃ ସର୍ଵଦେହିନାମ୍ । ପିତରଃ ସର୍ଵ ଲୋକାନାଂ ଲୋକାତ୍ମାନଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ ।। ୩୧.

ଏମାନେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ନାୟକ, ସମସ୍ତ ଦେହୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ; ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ପିତା ଓ ଲୋକମାନଙ୍କ ଆତ୍ମା ଭାବେ ପରିଚିତ।

ଧ୍ଯାଯତୋ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଵକ୍ରାଦୁଦ୍ଯନ୍ ସମଭଵଦ୍ଭଵଃ। ଋଷିର୍ଵିପ୍ରୋ ମହାଦେଵୋ ଭୂତାତ୍ମା ପ୍ରପିତାମହଃ ।। ୩୧.

ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଧ୍ୟାନରେ ବାକ୍ର ମୁଁହରୁ ଭବ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ସେ ଋଷି, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମହାଦେବ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଆତ୍ମା ଓ ପ୍ରପିତାମହ।

ଈଶ୍ଵରଃ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ପ୍ରଣଵାଯୋପପଦ୍ଯତେ। ଆତ୍ମଵେଶେନ ଭୂତାନାମଙ୍ଗପ୍ରତ୍ଯଙ୍ଗସମ୍ଭଵଃ ।। ୩୧.

ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ନାଥ ପ୍ରଣବ ରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ; ସେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଙ୍ଗ ଓ ଅଂଶର ମୂଳ ହୁଅନ୍ତି।

ଅଗ୍ନିଃ ସଂଵତ୍ସରଃ ସୂର୍ଯଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରମା ଵାଯୁରେଵ ଚ। ଯୁଗାଭିମାନୀ କାଲାତ୍ମା ନିତ୍ଯଂ ସଂକ୍ଷେପକୃଦ୍ଵିଭୁଃ। ଉନ୍ମାଦକୋଽନୁଗ୍ରହକୃତ୍ସ ଇଦ୍ଵତ୍ସର ଉଚ୍ଯତେ ।। ୩୧.

ଅଗ୍ନି, ବର୍ଷ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ଓ ବାୟୁ—ସେ ଯୁଗମାନଙ୍କ ଅଧିପତି, କାଳର ଆତ୍ମା, ସଦା ସଂକ୍ଷେପ କରୁଥିବା ଓ ସମର୍ଥ; ସେ ଉତ୍ତେଜନା ଦେଇଥିବା, କୃପା କରୁଥିବା, ବର୍ଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।