ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଅତ୍ରିଶ୍ଚୈଵ ଵସିଷ୍ଠଶ୍ଚ ସପ୍ତ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵେଽନ୍ତରେ। ଅଗ୍ନୀଧ୍ରଶ୍ଚାତିବାହୁଶ୍ଚ ମେଧା ମେଧାତିଥିର୍ଵସୁଃ ।। ୩୧.

ଏବଂ ଅତ୍ରି ଓ ବଶିଷ୍ଠ—ଏହି ସପ୍ତ ଋଷି ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ଅନ୍ତରାଳରେ। ଅଗ୍ନିଧ୍ର, ଅତିବାହୁ, ମେଧ, ମେଧାତିଥି ଓ ବସୁ।

ଜ୍ଯୋତିଷ୍ମାନ୍ ଦ୍ଯୁତିମାନ୍ ହଵ୍ଯଃ ସଵନଃ ପୁତ୍ର ଏଵ ଚ ୩୧.

ଜ୍ୟୋତିଷ୍ମାନ୍, ଦ୍ୟୁତିମାନ୍, ହବ୍ୟ, ସବନ ଓ ପୁତ୍ର।

ଵାଯୁପ୍ରୋକ୍ତା ମହାସତ୍ତ୍ଵା ରାଜାନଃ ପ୍ରଥମେଽନ୍ତରେ। ସାସୁରନ୍ତତ୍ସଗନ୍ଧର୍ଵଂ ସଯକ୍ଷୋରଗରାକ୍ଷସମ୍। ସପିଶାଚମନୁଷ୍ଯଞ୍ଚ ସୁପର୍ଣାପ୍ସରସାଙ୍ଗଣମ୍ ।। ୩୧.

ବାୟୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କହିଥିବା ମହାତ୍ମା ରାଜାମାନେ ପ୍ରଥମ ଅନ୍ତରାଳରେ ଅସୁର, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ନାଗ, ରାକ୍ଷସ, ପିଶାଚ, ମଣିଷ, ସୁପର୍ଣ୍ଣ, ଅପ୍ସରା ଓ ନାରୀମାନେ ସହିତ ଥିଲେ।

ନୋ ଶକ୍ଯମାନୁପୂର୍ଵ୍ଯେଣ ଵକ୍ତୁଂ ଵର୍ଷଶତୈରପି। ବହୁତ୍ଵାନ୍ନାମଧେଯାନାଂ ସଙ୍ଖ୍ଯା ତେଷାଂ କୁଲେ ତଥା ।। ୩୧.

ସେମାନଙ୍କର ନାମ ଓ କୁଳର ସଂଖ୍ୟା ଏତେ ଅଧିକ ଯେ, ଶତବର୍ଷ ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ ସବୁକୁ କ୍ରମକ୍ରମେ କହିହେବ ନାହିଁ।

ଯା ଵୈ ଵ୍ରଜକୁଲାଖ୍ଯାସ୍ତୁ ଆସନ୍ ସ୍ଵାଯମ୍ବୁଵେଽନ୍ତରେ। କାଲେନ ବହୁନାତୀତା ଅଯନାବ୍ଦଯୁଗକ୍ରମୈଃ ।। ୩୧.

ଯେଉଁମାନେ ବ୍ରଜ କୁଳ ନାମରେ ପରିଚିତ ଥିଲେ, ସେମାନେ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ଅନ୍ତରାଳରେ ଅଛିଥିଲେ। ସମୟ ଓ ବର୍ଷ ଯୁଗ ପରିବର୍ତ୍ତନରେ ସେମାନେ ଅତୀତ ହୋଇଗଲେ।

କ ଏଷ ଭଗଵାନ୍ କାଲଃ ସର୍ଵଭୂତାପହାରକଃ। କସ୍ଯ ଯୋନିଃ କିମାଦିଶ୍ଚ କିନ୍ତତ୍ତ୍ଵଂ ସ କିମାତ୍ମଜଃ ।। ୩୧.

ଏହି ପ୍ରଭୁ କାଳ କିଏ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ନେଇଯିବା ଜଣେ କିଏ? ତାଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି କେଉଁଠୁ, ଆରମ୍ଭ କେଉଁଠି, ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ କ'ଣ, ଏବଂ ସେ କାହାର ସନ୍ତାନ?

କିମସ୍ଯ ଚକ୍ଷୁଃ କା ମୂର୍ତିଃ କେ ଚାସ୍ଯାଵଯଵାଃ ସ୍ମୃତାଃ। କିଂନାମଧେଯଃ କୋଽସ୍ଯାତ୍ମା ଏତତ୍ ପ୍ରବ୍ରୂହି ପୃଚ୍ଛତାମ୍ ।। ୩୧.

ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ କ'ଣ, ତାଙ୍କର ରୂପ କ'ଣ, ତାଙ୍କର ଅଂଗ ଓ ଉପାଂଗ କ'ଣ କହାଯାଏ? ତାଙ୍କର ନାମ କ'ଣ, ତାଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ କିଏ? ଏହି ସବୁ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଆମକୁ କହ।

ଶ୍ରୂଯତାଂ କାଲସଦ୍ଭାଵଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଚୈଵାଵଧାର୍ଯତାମ୍। ସୂର୍ଯଯୋନିର୍ନିମେଷାଦିଃ ସଙ୍ଖ୍ଯାଚକ୍ଷୁଃ ସ ଉଚ୍ଯତେ ।। ୩୧.

ଏବେ କାଳଙ୍କର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ଶୁଣ, ଏବଂ ଶୁଣି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ବୁଝ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତିସ୍ଥଳ, ନିମେଷ ତାଙ୍କର ଆରମ୍ଭ, ସେ ହେଉଛନ୍ତି ମାପକ, ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ହେଉଛି ଗଣନା।

ମୂର୍ତ୍ତିରସ୍ଯ ତ୍ଵହୋରାତ୍ରେ ନିମେଷାଵଯଵଶ୍ଚ ସଃ। ସଂଵତ୍ସରଶତଂ ତ୍ଵସ୍ଯ ନାମ ଚାସ୍ଯ କଲାତ୍ମକମ୍। ସାମ୍ପ୍ରତାନାଗତାତୀତକାଲାତ୍ମା ସ ପ୍ରଜାପତିଃ ।। ୩୧.

ତାଙ୍କର ରୂପ ହେଉଛି ଦିନ ଓ ରାତି, ତାଙ୍କର ଅଂଗ ହେଉଛି ନିମେଷ। ତାଙ୍କର ନାମ ହେଉଛି ଶତବର୍ଷ, ଯାହା ସମୟର ଖଣ୍ଡରେ ଗଠିତ। ସେ ଏହି ବର୍ତ୍ତମାନ, ଭବିଷ୍ୟତ ଓ ଅତୀତ ସମୟର ମାଲିକ, ପ୍ରଜାପତି।

ପଞ୍ଚାନାଂ ପ୍ରଵିଭକ୍ତାନାଂ କାଲାଵସ୍ଥାଂ ନିଭୋଧତ। ଦିନାର୍ଦ୍ଧମାସମାସୈସ୍ତୁ ଋତୁଭିସ୍ତ୍ଵଯନୈସ୍ତଥା ।। ୩୧.

ପଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ଭାଗରେ ସମୟ ବିଭକ୍ତ ହୁଏ—ଦିନ, ଅର୍ଧମାସ, ମାସ, ଋତୁ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଗତି ଦ୍ୱାରା।

ସଂଵତ୍ସରସ୍ତୁ ପ୍ରଥମୋ ଦ୍ଵିତୀଯଃ ପରିଵତ୍ସରଃ। ଇଦ୍ଵତ୍ସରସ୍ତୃତୀଯସ୍ତୁ ଚତୁର୍ଥଶ୍ଚାନୁଵତ୍ସରଃ ।। ୩୧.

ପ୍ରଥମ ହେଉଛି ବର୍ଷ, ଦ୍ୱିତୀୟ ପରିବତ୍ସର, ତୃତୀୟ ଇଡ଼ବତ୍ସର, ଚତୁର୍ଥ ଅନୁବତ୍ସର।

ଵତ୍ସରଃ ପଞ୍ଚମସ୍ତେଷାଂ କାଲଃ ସ ଯୁଗସଂଜ୍ଞିତଃ। ତେଷାନ୍ତୁ ତତ୍ତ୍ଵଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି କୀର୍ତ୍ତ୍ଯମାନଂ ନିବୋଧତ ।। ୩୧.

ଏହାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପଞ୍ଚମ ହେଉଛି ବତ୍ସର; ଏହି ସମୟକୁ ଯୁଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏବେ ମୁଁ ଏହାମାନଙ୍କର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ କହିବି—ଶୁଣ।

ଋତୁରଗ୍ନିସ୍ତୁ ଯଃ ପ୍ରୋକ୍ତଃ ସ ତୁ ସଂଵତ୍ସରୋ ମତଃ। ଆଦିତ୍ଯେ ଯସ୍ତ୍ଵସୌ ସାରଃ କାଲାଗ୍ନିଃ ପରିଵତ୍ସରଃ ।। ୩୧.

ଋତୁର ଅଗ୍ନିକୁ ବର୍ଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସୂର୍ଯ୍ୟର ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ସାର ଅଛି, ସେହି କାଳାଗ୍ନିକୁ ପରିବତ୍ସର ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଶୁକ୍ଲକୃଷ୍ଣା ଗତିଶ୍ଚାପି ଅପାଂ ସାରମଯଃ ଖଗଃ। ସ ଇଡାଵତ୍ସରଃ ସୋମଃ ପୁରାଣେ ନିଶ୍ଚଯୋ ମତଃ ।। ୩୧.

ଶୁକ୍ଳ ଓ କୃଷ୍ଣ ପକ୍ଷର ଗତି, ଜଳର ସାରରେ ଗଠିତ ପକ୍ଷୀ, ଏହି ହେଉଛି ଇଡ଼ବତ୍ସର; ପୁରାଣରେ ଏହାକୁ ସୋମ ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ କରାଯାଇଛି।

ଯଶ୍ଚାଯଂ ତପତେ ଲୋକାଂସ୍ତନୁଭିଃ ସପ୍ତସପ୍ତଭିଃ। ଆଶୁକର୍ତ୍ତା ଚ ଲୋକସ୍ଯ ସଵାଯୁରିତି ଵତ୍ସରଃ ।। ୩୧.

ଯିଏ ସାତଟି କିରଣ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଆଲୋକିତ କରନ୍ତି, ଯିଏ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ତ୍ୱରିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେହି ବତ୍ସର, ଅର୍ଥାତ୍ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ବାୟୁ।

ଅହଙ୍କାରାତ୍ ରୁଦନ୍ ରୁଦ୍ରଃ ସଦ୍ଭୂତୋ ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ତ୍ରଯଃ। ସ ରୁଦ୍ରୋ ଵତ୍ସରସ୍ତେଷାଂ ଵିଜଜ୍ଞେ ନୀଲଲୋହିତଃ। ତେଷାଂ ହି ତତ୍ତ୍ଵଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି କୀର୍ତ୍ଯମାନଂ ନିବୋଧତ ।। ୩୧.

ଅହଂକାରରୁ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ରୁଦ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ସତ୍ୟରୂପେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଠାରୁ ଜନ୍ମିଲେ। ସେହି ନୀଳ ଓ ଲାଲ ରୁଦ୍ର ଏହିମାନଙ୍କର ବତ୍ସର ହେଲେ। ଏବେ ମୁଁ ଏହାମାନଙ୍କର ସତ୍ୟ କଥା କହିବି—ଶୁଣ।

ଅଙ୍ଗପ୍ରତ୍ଯଙ୍ଗସଂଯୋଗାତ୍ କାଲାତ୍ମା ପ୍ରପିତାମହଃ। ଋକ୍ସାମ ଯଜୁଷାଂ ଯୋନିଃ ପଞ୍ଚାନାଂ ପତିରୀଶ୍ଵରଃ ।। ୩୧.

ଅଂଗ ଓ ଉପାଂଗର ସଂଯୋଗରୁ କାଳର ଆତ୍ମା, ପ୍ରପିତାମହ ହେଉଛନ୍ତି; ସେ ହେଉଛନ୍ତି ଋକ୍, ସାମ, ଯଜୁର୍ବେଦର ମୂଳ, ପଞ୍ଚମାନଙ୍କର ପ୍ରଭୁ ଓ ଶାସକ।

ସୋଽଗ୍ନିର୍ଯଜୁଶ୍ଚ ସୋମଶ୍ଚ ସ ଭୂତଃ ସ ପ୍ରଜାପତିଃ। ପ୍ରୋକ୍ତଃ ସଂଵତ୍ସରଶ୍ଚେତି ସୂର୍ଯୋ ଯୋଽଗ୍ନିର୍ମନୀଷିଭିଃ ।। ୩୧.

ସେ ହେଉଛନ୍ତି ଅଗ୍ନି, ଯଜୁର୍ବେଦ, ସୋମ; ସେ ହେଉଛନ୍ତି ସମସ୍ତ ଭୂତ, ସେ ହେଉଛନ୍ତି ପ୍ରଜାପତି; ସେ ବର୍ଷ, ଏବଂ ମୁନିମାନେ ଯିଏଁ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଅଗ୍ନି ବୋଲି କହନ୍ତି, ସେଇ।

ଯସ୍ମାତ୍ କାଲଵିଭାଗାନାଂ ମାସର୍ତ୍ଵଯନଯୋରପି। ଗ୍ରହନକ୍ଷତ୍ରଶୀତୋଷ୍ଣଵର୍ଷାଯୁଃକର୍ମଣାଂ ତଥା। ଯୋଜିତଃ ପ୍ରଵିଭାଗାନାଂ ଦିଵସାନାଞ୍ଚ ଭାସ୍କରଃ ।। ୩୧.

ମାସ, ଋତୁ, ଆୟନ ଓ ଗ୍ରହ, ନକ୍ଷତ୍ର, ଶୀତ, ଉଷ୍ଣତା, ବର୍ଷା, ଆୟୁଷ୍ୟ ଏବଂ କର୍ମର ବିଭାଗ ଦ୍ୱାରା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିନମାନଙ୍କ ସହିତ ଯୋଗ ହୋଇଛି।

ଵୈକାରିକଃ ପ୍ରସନ୍ନାତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ରଃ ପ୍ରଜାପତିଃ। ଏକେନୈକୋଽଥ ଦିଵସୋ ମାସୋଽଥର୍ତୁଃ ପିତାମହଃ ।। ୩୧.

ମନସିକ ପ୍ରକୃତି ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ ଆତ୍ମା, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପୁତ୍ର ପ୍ରଜାପତି; ଏକ ଦ୍ୱାରା ଏକ—ଦିନ, ମାସ, ଋତୁ, ପ୍ରପିତାମହ।

ଆଦିତ୍ଯଃ ସଵିତା ଭାନୁର୍ଜୀଵନୋ ବ୍ରହ୍ମସତ୍କୃତଃ। ପ୍ରଭଵଶ୍ଚାତ୍ଯ ଯଶ୍ଚୈଵ ଭୂତାନାଂ ତେନ ଭାସ୍କରଃ ।। ୩୧.

ସେ ହେଉଛନ୍ତି ଆଦିତ୍ୟ, ସବିତା, ଭାନୁ, ସମସ୍ତ ଜୀବର ଜୀବନଦାତା, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପୂଜିତ; ସେ ହେଉଛନ୍ତି ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କର ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ, ଏହିପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ।

ତାରାଭିମାନୀ ଵିଜ୍ଞେଯସ୍ତୃତୀଯଃ ପରିଵତ୍ସରଃ। ସୋମଃ ସର୍ଵୌଷଧିପତିର୍ଯସ୍ମାତ୍ସ ପ୍ରପିତାମହଃ ।। ୩୧.

ତୃତୀୟ ପରିବତ୍ସରକୁ ତାରାମାନ୍ୟ ଭାବେ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ; ସୋମ, ସମସ୍ତ ଔଷଧିର ନାଥ, ଯାହାଠାରୁ ପ୍ରପିତାମହ ଉତ୍ପନ୍ନ।

ଆଜୀଵଃ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ଯୋଗକ୍ଷେମକୃଦୀଶ୍ଵରଃ। ଅଵେକ୍ଷଣାଣଃ ସତତଂ ବିଭର୍ତି ଜଗଦଂଶୁଭିଃ ।। ୩୧.

ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଜୀବନର ଧାରକ, ସେ ମାନ୍ୟ ଓ ରକ୍ଷାକାରୀ ପ୍ରଭୁ; ସଦା ଦୃଷ୍ଟି ରଖି, ତାଙ୍କର କିରଣରେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି।

ତିଥୀନାଂ ପର୍ଵସନ୍ଧୀନାଂ ପୂର୍ଣିମାଦର୍ଶଯୋରପି। ଯୋନିର୍ନିଶାକରୋ ଯଶ୍ଚ ଯୋଽମୃତାତ୍ମା ପ୍ରଜାପତିଃ ।। ୩୧.

ତିଥି ଓ ପର୍ବ ସନ୍ଧି, ପୂର୍ଣିମା ଓ ଅମାବାସ୍ୟା ସମସ୍ତଙ୍କ ମୂଳ କାରଣ ସେଉଁଠି; ଚନ୍ଦ୍ରମାଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି, ଅମରତ୍ୱ ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ସେଉଁଠି।

ତସ୍ମାତ୍ ସ ପିତୃମାନ୍ ସୋମ ଋଗ୍ଯଜୁଶ୍ଛନ୍ଦଆତ୍ମକଃ। ପ୍ରାଣାପାନସମାନାଦ୍ଯୈର୍ଵ୍ଯାନୋଦାନାତ୍ମକୈରପି ।। ୩୧.

ତେଣୁ ସୋମ, ଯିଏ ପିତୃଗଣଙ୍କ ସହିତ, ଋକ୍, ଯଜୁସ୍, ସାମ ଛନ୍ଦ ରୂପ ଓ ପ୍ରାଣ, ଅପାନ, ସମାନ, ବ୍ୟାନ, ଉଦାନ ଭଳି ପଞ୍ଚ ପ୍ରାଣ ରୂପ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି।

କର୍ମଭିଃ ପ୍ରାଣିନାଂ ଲୋକେ ସର୍ଵଚେଷ୍ଟାପ୍ରଵର୍ତ୍ତକଃ। ପ୍ରାଣାପାନସମାନାନାଂ ଵାଯୂନାଞ୍ଚ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତକଃ ।। ୩୧.

ପ୍ରାଣୀମାନେ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଚଳଚଳା ଆରମ୍ଭ କରାଇଥାନ୍ତି; ପ୍ରାଣ, ଅପାନ, ସମାନ ଓ ବାୟୁମାନେ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଚଳିଥାନ୍ତି।

ପଞ୍ଚାନାଞ୍ଚେନ୍ଦ୍ରିଯମନୋବୁଦ୍ଧିସ୍ମୃତି ଜଲାତ୍ମନାମ୍। ସମାନକାଲକରଣଃ କ୍ରିଯାଃ ସମ୍ପାଦଯନ୍ନିଵ ।। ୩୧.

ପଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ସ୍ମୃତି ଓ ଜଳ ତତ୍ତ୍ୱର କାର୍ଯ୍ୟ ସେ ଏକ ସମୟରେ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥାନ୍ତି।

ସର୍ଵାତ୍ମା ସର୍ଵଲୋକାନାମାଵହଃ ପ୍ରଵହାଦିଭିଃ। ଵିଧାତା ସର୍ଵଭୂତାନାଂ କ୍ଷମୀ ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରଭଞ୍ଜନଃ ।। ୩୧.

ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ବାହନ କରନ୍ତି; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସଦା ଧୈର୍ୟଶୀଳ ଓ ଚିରକାଳର ବିକୀରଣ କରୁଥିବା।

ଯୋନିରଗ୍ନେରପାଂ ଭୂମେ ରଵେଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରମସଶ୍ଚଯଃ। ଵାଯୁଃ ପ୍ରଜାପିର୍ଭୂତଂ ଲୋକାତ୍ମା ପ୍ରପିତାମହଃ ।। ୩୧.

ଅଗ୍ନି, ପାଣି, ମାଟି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରମାଙ୍କ ମୂଳ କାରଣ ସେ; ବାୟୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପିତା, ସମସ୍ତ ଲୋକର ଆତ୍ମା ଓ ପ୍ରପିତାମହ।