ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଵାଯସୋ ମଙ୍ଗଲଶ୍ଚୈଵ ଯାମା ଦ୍ଵାଦଶ କୀର୍ତିତାଃ। ଅଭିମନ୍ଯୁରୁଗ୍ରଦୃଷ୍ଟିଃ ସମଯୋଽଥ ଶୁଚିଶ୍ରଵାଃ। କେଵଲୋ ଵିଶ୍ଵରୂପଶ୍ଚ ସୁପକ୍ଷୋ ମଧୁପସ୍ତଥା ।। ୩୧.

ବାୟସ ଓ ମଙ୍ଗଳ ଏବଂ ବାରଟି ଯମ ନାମକ; ଅଭିମନ୍ୟୁ, ଉଗ୍ରଦୃଷ୍ଟି, ସମୟ, ଶୁଚିଶ୍ରବା, କେବଳ, ବିଶ୍ୱରୂପ, ସୁପକ୍ଷ ଓ ମଧୁପର୍କ।

ତୁରୀଯୋ ନିର୍ହପୁଶ୍ଚୈଵ ଯୁକ୍ତୋ ଗ୍ରାଵାଜିନସ୍ତୁ ତେ। ଯମିନୋ ଵିଶ୍ଵଦେଵାଦ୍ଯଂ ଯଵିଷ୍ଠୋଽମୃତଵାନପି ।। ୩୧.

ତୁରୀୟ, ନିର୍ହପୁ, ଯୁକ୍ତ, ଗ୍ରାଭାଜିନ—ଏହିମାନେ ଯମିନ ଏବଂ ବିଶ୍ୱଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରମୁଖ। ଯବିଷ୍ଠ ଓ ଅମୃତବାନ୍ ମଧ୍ୟ।

ଅଜିରୋ ଵିଭୁର୍ଵିଭାଵଶ୍ଚ ମୃଲିକୋଽଥ ଦିଦେହକଃ। ଶ୍ରୁତିଶ୍ରୃଣୋ ବୃହଚ୍ଛୁକ୍ରୋ ଦେଵା ଦ୍ଵାଦଶ କୀର୍ତିତାଃ ।। ୩୧.

ଅଜିର, ବିଭୁ, ବିଭାବ, ମୃଳିକ, ଦିଦେହକ, ଶ୍ରୁତି, ଶ୍ରିଣ, ବୃହତ୍ଶୁକ୍ର—ଏହି ବାରଟି ଦେବତାଙ୍କ ନାମ।

ଆସନ୍ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵସ୍ଯୈତେ ଅନ୍ତରେ ସୋମପାଯିନଃ। ତ୍ଵିଷିମନ୍ତୋ ଗଣା ହ୍ଯେତେ ଵୀର୍ଯଵନ୍ତୋ ମହାବଲାଃ ।। ୩୧.

ଏହିମାନେ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ବଂଶର ସୋମପାୟୀ ଦେବତା। ଏମାନେ ତେଜସ୍ୱୀ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ବଳବାନ୍ ଥିଲେ।

ତେଷାମିନ୍ଦ୍ରଃ ସଦା ହ୍ଯାସୀଦ୍ଵିଶ୍ଵଭୁକ୍ ପ୍ରଥମୋ ଵିଭୁଃ। ଅସୁରା ଯେତଦା ତେଷାମାସନ୍ ଦାଯାଦବାନ୍ଧଵାଃ ।। ୩୧.

ଏହାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଇନ୍ଦ୍ର ସଦା ମୁଖ୍ୟ ଏବଂ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରଥମ ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବ୍ୟାପିଥିବା। ସେ ସମୟରେ ଅସୁରମାନେ ତାଙ୍କର ବାନ୍ଧବ ଏବଂ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ଥିଲେ।

ସୁପର୍ଣଯକ୍ଷଗନ୍ଧର୍ଵାଃ ପିଶାଚୋରଗରାକ୍ଷସାଃ। ଅଷ୍ଟୌ ତେ ପିତୃଭିଃ ସାର୍ଦ୍ଧଂ ନାସତ୍ଯା ଦେଵଯୋନଯଃ ।। ୩୧.

ସୁପର୍ଣ୍ଣ, ଯକ୍ଷ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ପିଶାଚ, ନାଗ, ରାକ୍ଷସ—ଏହି ଆଠଜଣ, ପିତୃମାନେ ସହିତ, ନାସତ୍ୟ ନାମକ ଦେବଯୋନି।

ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵେଽନ୍ତରେଽତୀତାଃ ପ୍ରଜାସ୍ତ୍ଵାସାଂ ସହସ୍ରଶଃ। ପ୍ରଭାଵରୂପସମ୍ପନ୍ନା ଆଯୁଷା ଚ ବଲେନ ଚ ।। ୩୧.

ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ଅନ୍ତରାଳରେ ଅନେକ ଜଣ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, ସମୃଦ୍ଧି, ରୂପ, ଆୟୁ ଓ ବଳରେ ଉତ୍ତମ।

ଵିସ୍ତରାଦିହ ନୋଚ୍ଯନ୍ତେ ମା ପ୍ରସଙ୍ଗୋ ଭଵତ୍ଵିହ। ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵୋ ନିସର୍ଗଶ୍ଚ ଵିଜ୍ଞେଯଃ ସାମ୍ପ୍ରତଂ ମନୁଃ ।। ୩୧.

ଏହାମାନଙ୍କ ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣୀ ଏଠାରେ ଦିଆଯାଉନାହିଁ, ଯେହেতୁ ଅଧିକ ବଡ଼ ହେବ। ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ଏବଂ ତାଙ୍କର ସୃଷ୍ଟି ବର୍ତ୍ତମାନ ବର୍ଣ୍ଣିତ।

ଅତୀତେ ଵର୍ତ୍ତମାନେନ ଦୃଷ୍ଟୋ ଵୈଵସ୍ଵତେନ ସଃ। ପ୍ରଜାଭିର୍ଦେଵତାଭିଶ୍ଚ ଋଷିଭିଃ ପିତୃଭିଃ ସହ ।। ୩୧.

ଏହି ଅତୀତକୁ ବର୍ତ୍ତମାନ ଭାଇବସ୍ବତ ଦେଖିପାରିଛନ୍ତି, ସହିତେ ପ୍ରଜା, ଦେବତା, ଋଷି ଓ ପିତୃମାନେ।

ତେଷାଂ ସପ୍ତର୍ଷଯଃ ପୂର୍ଵମାସନ୍ଯେ ତାନ୍ ନିବୋଧତ। ଭୃଗ୍ଵଙ୍ଗିରା ମରୀଚିଶ୍ଚ ପୁଲସ୍ତ୍ଯଃ ପୁଲହଃ କ୍ରତୁଃ ।। ୩୧.

ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପୁରୁଣା ସପ୍ତ ଋଷି ଥିଲେ—ଭୃଗୁ, ଅଙ୍ଗିରା, ମରୀଚି, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ପୁଲହ, କ୍ରତୁ।

ଅତ୍ରିଶ୍ଚୈଵ ଵସିଷ୍ଠଶ୍ଚ ସପ୍ତ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵେଽନ୍ତରେ। ଅଗ୍ନୀଧ୍ରଶ୍ଚାତିବାହୁଶ୍ଚ ମେଧା ମେଧାତିଥିର୍ଵସୁଃ ।। ୩୧.

ଏବଂ ଅତ୍ରି ଓ ବଶିଷ୍ଠ—ଏହି ସପ୍ତ ଋଷି ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ଅନ୍ତରାଳରେ। ଅଗ୍ନିଧ୍ର, ଅତିବାହୁ, ମେଧ, ମେଧାତିଥି ଓ ବସୁ।

ଜ୍ଯୋତିଷ୍ମାନ୍ ଦ୍ଯୁତିମାନ୍ ହଵ୍ଯଃ ସଵନଃ ପୁତ୍ର ଏଵ ଚ ୩୧.

ଜ୍ୟୋତିଷ୍ମାନ୍, ଦ୍ୟୁତିମାନ୍, ହବ୍ୟ, ସବନ ଓ ପୁତ୍ର।

ଵାଯୁପ୍ରୋକ୍ତା ମହାସତ୍ତ୍ଵା ରାଜାନଃ ପ୍ରଥମେଽନ୍ତରେ। ସାସୁରନ୍ତତ୍ସଗନ୍ଧର୍ଵଂ ସଯକ୍ଷୋରଗରାକ୍ଷସମ୍। ସପିଶାଚମନୁଷ୍ଯଞ୍ଚ ସୁପର୍ଣାପ୍ସରସାଙ୍ଗଣମ୍ ।। ୩୧.

ବାୟୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କହିଥିବା ମହାତ୍ମା ରାଜାମାନେ ପ୍ରଥମ ଅନ୍ତରାଳରେ ଅସୁର, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ନାଗ, ରାକ୍ଷସ, ପିଶାଚ, ମଣିଷ, ସୁପର୍ଣ୍ଣ, ଅପ୍ସରା ଓ ନାରୀମାନେ ସହିତ ଥିଲେ।

ନୋ ଶକ୍ଯମାନୁପୂର୍ଵ୍ଯେଣ ଵକ୍ତୁଂ ଵର୍ଷଶତୈରପି। ବହୁତ୍ଵାନ୍ନାମଧେଯାନାଂ ସଙ୍ଖ୍ଯା ତେଷାଂ କୁଲେ ତଥା ।। ୩୧.

ସେମାନଙ୍କର ନାମ ଓ କୁଳର ସଂଖ୍ୟା ଏତେ ଅଧିକ ଯେ, ଶତବର୍ଷ ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ ସବୁକୁ କ୍ରମକ୍ରମେ କହିହେବ ନାହିଁ।

ଯା ଵୈ ଵ୍ରଜକୁଲାଖ୍ଯାସ୍ତୁ ଆସନ୍ ସ୍ଵାଯମ୍ବୁଵେଽନ୍ତରେ। କାଲେନ ବହୁନାତୀତା ଅଯନାବ୍ଦଯୁଗକ୍ରମୈଃ ।। ୩୧.

ଯେଉଁମାନେ ବ୍ରଜ କୁଳ ନାମରେ ପରିଚିତ ଥିଲେ, ସେମାନେ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ଅନ୍ତରାଳରେ ଅଛିଥିଲେ। ସମୟ ଓ ବର୍ଷ ଯୁଗ ପରିବର୍ତ୍ତନରେ ସେମାନେ ଅତୀତ ହୋଇଗଲେ।

କ ଏଷ ଭଗଵାନ୍ କାଲଃ ସର୍ଵଭୂତାପହାରକଃ। କସ୍ଯ ଯୋନିଃ କିମାଦିଶ୍ଚ କିନ୍ତତ୍ତ୍ଵଂ ସ କିମାତ୍ମଜଃ ।। ୩୧.

ଏହି ପ୍ରଭୁ କାଳ କିଏ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ନେଇଯିବା ଜଣେ କିଏ? ତାଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି କେଉଁଠୁ, ଆରମ୍ଭ କେଉଁଠି, ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ କ'ଣ, ଏବଂ ସେ କାହାର ସନ୍ତାନ?

କିମସ୍ଯ ଚକ୍ଷୁଃ କା ମୂର୍ତିଃ କେ ଚାସ୍ଯାଵଯଵାଃ ସ୍ମୃତାଃ। କିଂନାମଧେଯଃ କୋଽସ୍ଯାତ୍ମା ଏତତ୍ ପ୍ରବ୍ରୂହି ପୃଚ୍ଛତାମ୍ ।। ୩୧.

ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ କ'ଣ, ତାଙ୍କର ରୂପ କ'ଣ, ତାଙ୍କର ଅଂଗ ଓ ଉପାଂଗ କ'ଣ କହାଯାଏ? ତାଙ୍କର ନାମ କ'ଣ, ତାଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ କିଏ? ଏହି ସବୁ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଆମକୁ କହ।

ଶ୍ରୂଯତାଂ କାଲସଦ୍ଭାଵଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଚୈଵାଵଧାର୍ଯତାମ୍। ସୂର୍ଯଯୋନିର୍ନିମେଷାଦିଃ ସଙ୍ଖ୍ଯାଚକ୍ଷୁଃ ସ ଉଚ୍ଯତେ ।। ୩୧.

ଏବେ କାଳଙ୍କର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ଶୁଣ, ଏବଂ ଶୁଣି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ବୁଝ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତିସ୍ଥଳ, ନିମେଷ ତାଙ୍କର ଆରମ୍ଭ, ସେ ହେଉଛନ୍ତି ମାପକ, ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ହେଉଛି ଗଣନା।

ମୂର୍ତ୍ତିରସ୍ଯ ତ୍ଵହୋରାତ୍ରେ ନିମେଷାଵଯଵଶ୍ଚ ସଃ। ସଂଵତ୍ସରଶତଂ ତ୍ଵସ୍ଯ ନାମ ଚାସ୍ଯ କଲାତ୍ମକମ୍। ସାମ୍ପ୍ରତାନାଗତାତୀତକାଲାତ୍ମା ସ ପ୍ରଜାପତିଃ ।। ୩୧.

ତାଙ୍କର ରୂପ ହେଉଛି ଦିନ ଓ ରାତି, ତାଙ୍କର ଅଂଗ ହେଉଛି ନିମେଷ। ତାଙ୍କର ନାମ ହେଉଛି ଶତବର୍ଷ, ଯାହା ସମୟର ଖଣ୍ଡରେ ଗଠିତ। ସେ ଏହି ବର୍ତ୍ତମାନ, ଭବିଷ୍ୟତ ଓ ଅତୀତ ସମୟର ମାଲିକ, ପ୍ରଜାପତି।

ପଞ୍ଚାନାଂ ପ୍ରଵିଭକ୍ତାନାଂ କାଲାଵସ୍ଥାଂ ନିଭୋଧତ। ଦିନାର୍ଦ୍ଧମାସମାସୈସ୍ତୁ ଋତୁଭିସ୍ତ୍ଵଯନୈସ୍ତଥା ।। ୩୧.

ପଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ଭାଗରେ ସମୟ ବିଭକ୍ତ ହୁଏ—ଦିନ, ଅର୍ଧମାସ, ମାସ, ଋତୁ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଗତି ଦ୍ୱାରା।

ସଂଵତ୍ସରସ୍ତୁ ପ୍ରଥମୋ ଦ୍ଵିତୀଯଃ ପରିଵତ୍ସରଃ। ଇଦ୍ଵତ୍ସରସ୍ତୃତୀଯସ୍ତୁ ଚତୁର୍ଥଶ୍ଚାନୁଵତ୍ସରଃ ।। ୩୧.

ପ୍ରଥମ ହେଉଛି ବର୍ଷ, ଦ୍ୱିତୀୟ ପରିବତ୍ସର, ତୃତୀୟ ଇଡ଼ବତ୍ସର, ଚତୁର୍ଥ ଅନୁବତ୍ସର।

ଵତ୍ସରଃ ପଞ୍ଚମସ୍ତେଷାଂ କାଲଃ ସ ଯୁଗସଂଜ୍ଞିତଃ। ତେଷାନ୍ତୁ ତତ୍ତ୍ଵଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି କୀର୍ତ୍ତ୍ଯମାନଂ ନିବୋଧତ ।। ୩୧.

ଏହାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପଞ୍ଚମ ହେଉଛି ବତ୍ସର; ଏହି ସମୟକୁ ଯୁଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏବେ ମୁଁ ଏହାମାନଙ୍କର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ କହିବି—ଶୁଣ।

ଋତୁରଗ୍ନିସ୍ତୁ ଯଃ ପ୍ରୋକ୍ତଃ ସ ତୁ ସଂଵତ୍ସରୋ ମତଃ। ଆଦିତ୍ଯେ ଯସ୍ତ୍ଵସୌ ସାରଃ କାଲାଗ୍ନିଃ ପରିଵତ୍ସରଃ ।। ୩୧.

ଋତୁର ଅଗ୍ନିକୁ ବର୍ଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସୂର୍ଯ୍ୟର ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ସାର ଅଛି, ସେହି କାଳାଗ୍ନିକୁ ପରିବତ୍ସର ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଶୁକ୍ଲକୃଷ୍ଣା ଗତିଶ୍ଚାପି ଅପାଂ ସାରମଯଃ ଖଗଃ। ସ ଇଡାଵତ୍ସରଃ ସୋମଃ ପୁରାଣେ ନିଶ୍ଚଯୋ ମତଃ ।। ୩୧.

ଶୁକ୍ଳ ଓ କୃଷ୍ଣ ପକ୍ଷର ଗତି, ଜଳର ସାରରେ ଗଠିତ ପକ୍ଷୀ, ଏହି ହେଉଛି ଇଡ଼ବତ୍ସର; ପୁରାଣରେ ଏହାକୁ ସୋମ ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ କରାଯାଇଛି।

ଯଶ୍ଚାଯଂ ତପତେ ଲୋକାଂସ୍ତନୁଭିଃ ସପ୍ତସପ୍ତଭିଃ। ଆଶୁକର୍ତ୍ତା ଚ ଲୋକସ୍ଯ ସଵାଯୁରିତି ଵତ୍ସରଃ ।। ୩୧.

ଯିଏ ସାତଟି କିରଣ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଆଲୋକିତ କରନ୍ତି, ଯିଏ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ତ୍ୱରିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେହି ବତ୍ସର, ଅର୍ଥାତ୍ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ବାୟୁ।

ଅହଙ୍କାରାତ୍ ରୁଦନ୍ ରୁଦ୍ରଃ ସଦ୍ଭୂତୋ ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ତ୍ରଯଃ। ସ ରୁଦ୍ରୋ ଵତ୍ସରସ୍ତେଷାଂ ଵିଜଜ୍ଞେ ନୀଲଲୋହିତଃ। ତେଷାଂ ହି ତତ୍ତ୍ଵଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି କୀର୍ତ୍ଯମାନଂ ନିବୋଧତ ।। ୩୧.

ଅହଂକାରରୁ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ରୁଦ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ସତ୍ୟରୂପେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଠାରୁ ଜନ୍ମିଲେ। ସେହି ନୀଳ ଓ ଲାଲ ରୁଦ୍ର ଏହିମାନଙ୍କର ବତ୍ସର ହେଲେ। ଏବେ ମୁଁ ଏହାମାନଙ୍କର ସତ୍ୟ କଥା କହିବି—ଶୁଣ।

ଅଙ୍ଗପ୍ରତ୍ଯଙ୍ଗସଂଯୋଗାତ୍ କାଲାତ୍ମା ପ୍ରପିତାମହଃ। ଋକ୍ସାମ ଯଜୁଷାଂ ଯୋନିଃ ପଞ୍ଚାନାଂ ପତିରୀଶ୍ଵରଃ ।। ୩୧.

ଅଂଗ ଓ ଉପାଂଗର ସଂଯୋଗରୁ କାଳର ଆତ୍ମା, ପ୍ରପିତାମହ ହେଉଛନ୍ତି; ସେ ହେଉଛନ୍ତି ଋକ୍, ସାମ, ଯଜୁର୍ବେଦର ମୂଳ, ପଞ୍ଚମାନଙ୍କର ପ୍ରଭୁ ଓ ଶାସକ।

ସୋଽଗ୍ନିର୍ଯଜୁଶ୍ଚ ସୋମଶ୍ଚ ସ ଭୂତଃ ସ ପ୍ରଜାପତିଃ। ପ୍ରୋକ୍ତଃ ସଂଵତ୍ସରଶ୍ଚେତି ସୂର୍ଯୋ ଯୋଽଗ୍ନିର୍ମନୀଷିଭିଃ ।। ୩୧.

ସେ ହେଉଛନ୍ତି ଅଗ୍ନି, ଯଜୁର୍ବେଦ, ସୋମ; ସେ ହେଉଛନ୍ତି ସମସ୍ତ ଭୂତ, ସେ ହେଉଛନ୍ତି ପ୍ରଜାପତି; ସେ ବର୍ଷ, ଏବଂ ମୁନିମାନେ ଯିଏଁ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଅଗ୍ନି ବୋଲି କହନ୍ତି, ସେଇ।

ଯସ୍ମାତ୍ କାଲଵିଭାଗାନାଂ ମାସର୍ତ୍ଵଯନଯୋରପି। ଗ୍ରହନକ୍ଷତ୍ରଶୀତୋଷ୍ଣଵର୍ଷାଯୁଃକର୍ମଣାଂ ତଥା। ଯୋଜିତଃ ପ୍ରଵିଭାଗାନାଂ ଦିଵସାନାଞ୍ଚ ଭାସ୍କରଃ ।। ୩୧.

ମାସ, ଋତୁ, ଆୟନ ଓ ଗ୍ରହ, ନକ୍ଷତ୍ର, ଶୀତ, ଉଷ୍ଣତା, ବର୍ଷା, ଆୟୁଷ୍ୟ ଏବଂ କର୍ମର ବିଭାଗ ଦ୍ୱାରା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିନମାନଙ୍କ ସହିତ ଯୋଗ ହୋଇଛି।