ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଵୃଷେଵ ଵିଧିଯୁକ୍ତେନ ଵିମାନେନ ଵିରାଜତେ। ଆଭୂତସଂପ୍ଲଵସ୍ଥାଯୀ ରୁଦ୍ରସ୍ଯାନୁଚରୋ ଭଵେତ୍ ।। ୩୦.

ଏହିପରି ଲୋକେ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ରଥରେ ବୃଷଭ ପରି ଉଜ୍ୱଳ ହୁଏ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ବିନାଶ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରୁଦ୍ରଙ୍କର ସେବକ ଭାବେ ରହିଥାଏ।

ଇତ୍ଯାହ ଭଗଵାନ୍ ଵ୍ଯାସଃ ପରାଶରସୁତଃ ପ୍ରଭୁଃ । ନୈତଦ୍ଵେଦଯତେ କଶ୍ଚିନ୍ନେଦଂ ଶ୍ରାଵ୍ଯନ୍ତୁ କସ୍ଯଚିତ୍ ।। ୩୦.

ଏପରି ଭାବେ ପରାଶରଙ୍କ ପୁତ୍ର ମହାପ୍ରଭୁ ବ୍ୟାସଦେବ କହିଛନ୍ତି: ଏହି ଗୁପ୍ତ ଉପଦେଶ କାହାକୁ ମଧ୍ୟ କୁହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କିମ୍ବା କାହାକୁ ଶୁଣାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

ଶ୍ରୁତ୍ଵୈତତ୍ପରମଂ ଗୁହ୍ଯଂ ଯେଽପି ସ୍ଯୁଃ ପାପକାରିଣଃ। ଵୈଶ୍ଯାଃ ସ୍ତ୍ରିଯଶ୍ଚ ଶୂଦ୍ରାଶ୍ଚ ରୁଦ୍ରଲୋକମଵାପ୍ନୁଯୁଃ ।। ୩୦.

ଏହି ଉତ୍ତମ ଗୁପ୍ତ ଗଥା ଯେଉଁମାନେ ଶୁଣନ୍ତି, ସେମାନେ ପାପୀ, ବଣିକ, ନାରୀ ଓ ଶୂଦ୍ର ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି।

ଶ୍ରାଵଯେଦ୍ଯସ୍ତୁ ଵିପ୍ରେଭ୍ଯଃ ସଦା ପର୍ଵସୁ ପର୍ଵସୁ। ରୁଦ୍ରଲୋକମଵାପ୍ନୋତି ଦ୍ଵିଜୋ ଵୈ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ ।। ୩୦.

ଯେଉଁ ଦ୍ୱିଜ ଏହି ସ୍ତବକୁ ସବୁବେଳେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ପର୍ବରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଶୁଣାନ୍ତି, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି; ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

ଇତ୍ଯେଷା ସମନୁଜ୍ଞାତା କଥା ପାପପ୍ରଣାଶିନୀ। ଯା ଦକ୍ଷମଧିକୃତ୍ଯେହ କଥା ଶର୍ଵାଦୁପାଗତା ।। ୩୧.

ଏହିପରି ଡକ୍ଷଙ୍କୁ ନେଇ ଶର୍ବଙ୍କ ଠାରୁ ଆସିଥିବା ଏହି ପାପନାଶିନୀ କଥାକୁ ଅନୁମତି ଦିଆଯାଇଛି।

ପିତୃଵଂଶପ୍ରସଙ୍ଗେନ କଥା ହ୍ଯେଷା ପ୍ରକୀର୍ତିତା। ପିତୄଣାମାନୁପୂର୍ଵ୍ଯେଣ ଦେଵାନ୍ ଵକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯତଃ ପରମ୍ ।। ୩୧.

ପିତୃବଂଶ ସନ୍ଦର୍ଭରେ ଏହି କଥା କୁହାଯାଇଛି; ଏବେ ମୁଁ ପିତୃମାନେଙ୍କର କ୍ରମ ଅନୁଯାୟୀ ଦେବମାନେଙ୍କ ବିଷୟରେ କହିବି।

ତ୍ରେତାଯୁଗମୁଖେ ପୂର୍ଵମାସନ୍ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵେଽନ୍ତରେ । ଦେଵା ଯାମା ଇତି ଖ୍ଯାତାଃ ପୂର୍ଵଂ ଯେ ଯଜ୍ଞସୂନଵଃ ।। ୩୧.

ତ୍ରେତାଯୁଗ ଆରମ୍ଭରେ, ପୂର୍ବ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ବନ୍ତରରେ, ଯଜ୍ଞଙ୍କ ପୁତ୍ର ଯେଉଁମାନେ ପୂର୍ବରୁ ଦେବତା ଯମ ଭାବେ ପରିଚିତ ଥିଲେ, ସେମାନେ ଅଛନ୍ତି।

ଅଜିତା ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପୁତ୍ରା ଜିତା ଜିଦଜିତାଶ୍ଚ ଯେ। ପୁତ୍ରାଃ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵସ୍ଯୈତେ ଶୁକ୍ରନାମ୍ନା ମାନସାଃ ।। ୩୧.

ଅଜିତ, ଜିତ ଏବଂ ଜିଦଅଜିତ ନାମକ ଯେଉଁମାନେ, ଏମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ମନସ ପୁତ୍ର। ଏହିମାନେ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବଙ୍କର ପୁତ୍ର ଏବଂ ଶୁକ୍ର ନାମରେ ପରିଚିତ।

ତୃପ୍ତିମନ୍ତୋ ଗଣା ହ୍ଯେତେ ଦେଵାନାନ୍ତୁ ତ୍ରଯଃ ସ୍ମୃତାଃ । ଛନ୍ଦୋଗାସ୍ତୁ ତ୍ରଯସ୍ତ୍ରିଂଶତ୍ସର୍ଵେ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵସ୍ଯ ହ ।। ୩୧.

ତୃପ୍ତିମନ୍ତ ନାମକ ଏହି ଗୋଷ୍ଠୀଗୁଡ଼ିକୁ ଦେବତାଙ୍କର ତିନି ଶ୍ରେଣୀ ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ। ଏବଂ ଚ୍ଛାନ୍ଦୋଗ ନାମରେ ତିରିଶି ତିନି ଜଣ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବଙ୍କ ସନ୍ତାନ।

ଯଦୁର୍ଯଯାତିର୍ଦ୍ଵୌ ଦେଵୌ ଦୀଧଯଃ ସ୍ରଵସୋ ମତିଃ। ଵିଭାସଶ୍ଚ କ୍ରତୁଶ୍ଚୈଵ ପ୍ରଜାତିର୍ଵିଶତୋ ଦ୍ଯୁତିଃ ।। ୩୧.

ଯଦୁ ଓ ଯୟାତି—ଏହି ଦୁଇ ଦେବତା; ଦୀଧୟ, ଶ୍ରବସ, ମତି, ବିଭାସ, କ୍ରତୁ, ପ୍ରଜାତି, ବିଶତ ଓ ଦ୍ୟୁତି।

ଵାଯସୋ ମଙ୍ଗଲଶ୍ଚୈଵ ଯାମା ଦ୍ଵାଦଶ କୀର୍ତିତାଃ। ଅଭିମନ୍ଯୁରୁଗ୍ରଦୃଷ୍ଟିଃ ସମଯୋଽଥ ଶୁଚିଶ୍ରଵାଃ। କେଵଲୋ ଵିଶ୍ଵରୂପଶ୍ଚ ସୁପକ୍ଷୋ ମଧୁପସ୍ତଥା ।। ୩୧.

ବାୟସ ଓ ମଙ୍ଗଳ ଏବଂ ବାରଟି ଯମ ନାମକ; ଅଭିମନ୍ୟୁ, ଉଗ୍ରଦୃଷ୍ଟି, ସମୟ, ଶୁଚିଶ୍ରବା, କେବଳ, ବିଶ୍ୱରୂପ, ସୁପକ୍ଷ ଓ ମଧୁପର୍କ।

ତୁରୀଯୋ ନିର୍ହପୁଶ୍ଚୈଵ ଯୁକ୍ତୋ ଗ୍ରାଵାଜିନସ୍ତୁ ତେ। ଯମିନୋ ଵିଶ୍ଵଦେଵାଦ୍ଯଂ ଯଵିଷ୍ଠୋଽମୃତଵାନପି ।। ୩୧.

ତୁରୀୟ, ନିର୍ହପୁ, ଯୁକ୍ତ, ଗ୍ରାଭାଜିନ—ଏହିମାନେ ଯମିନ ଏବଂ ବିଶ୍ୱଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରମୁଖ। ଯବିଷ୍ଠ ଓ ଅମୃତବାନ୍ ମଧ୍ୟ।

ଅଜିରୋ ଵିଭୁର୍ଵିଭାଵଶ୍ଚ ମୃଲିକୋଽଥ ଦିଦେହକଃ। ଶ୍ରୁତିଶ୍ରୃଣୋ ବୃହଚ୍ଛୁକ୍ରୋ ଦେଵା ଦ୍ଵାଦଶ କୀର୍ତିତାଃ ।। ୩୧.

ଅଜିର, ବିଭୁ, ବିଭାବ, ମୃଳିକ, ଦିଦେହକ, ଶ୍ରୁତି, ଶ୍ରିଣ, ବୃହତ୍ଶୁକ୍ର—ଏହି ବାରଟି ଦେବତାଙ୍କ ନାମ।

ଆସନ୍ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵସ୍ଯୈତେ ଅନ୍ତରେ ସୋମପାଯିନଃ। ତ୍ଵିଷିମନ୍ତୋ ଗଣା ହ୍ଯେତେ ଵୀର୍ଯଵନ୍ତୋ ମହାବଲାଃ ।। ୩୧.

ଏହିମାନେ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ବଂଶର ସୋମପାୟୀ ଦେବତା। ଏମାନେ ତେଜସ୍ୱୀ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ବଳବାନ୍ ଥିଲେ।

ତେଷାମିନ୍ଦ୍ରଃ ସଦା ହ୍ଯାସୀଦ୍ଵିଶ୍ଵଭୁକ୍ ପ୍ରଥମୋ ଵିଭୁଃ। ଅସୁରା ଯେତଦା ତେଷାମାସନ୍ ଦାଯାଦବାନ୍ଧଵାଃ ।। ୩୧.

ଏହାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଇନ୍ଦ୍ର ସଦା ମୁଖ୍ୟ ଏବଂ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରଥମ ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବ୍ୟାପିଥିବା। ସେ ସମୟରେ ଅସୁରମାନେ ତାଙ୍କର ବାନ୍ଧବ ଏବଂ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ଥିଲେ।

ସୁପର୍ଣଯକ୍ଷଗନ୍ଧର୍ଵାଃ ପିଶାଚୋରଗରାକ୍ଷସାଃ। ଅଷ୍ଟୌ ତେ ପିତୃଭିଃ ସାର୍ଦ୍ଧଂ ନାସତ୍ଯା ଦେଵଯୋନଯଃ ।। ୩୧.

ସୁପର୍ଣ୍ଣ, ଯକ୍ଷ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ପିଶାଚ, ନାଗ, ରାକ୍ଷସ—ଏହି ଆଠଜଣ, ପିତୃମାନେ ସହିତ, ନାସତ୍ୟ ନାମକ ଦେବଯୋନି।

ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵେଽନ୍ତରେଽତୀତାଃ ପ୍ରଜାସ୍ତ୍ଵାସାଂ ସହସ୍ରଶଃ। ପ୍ରଭାଵରୂପସମ୍ପନ୍ନା ଆଯୁଷା ଚ ବଲେନ ଚ ।। ୩୧.

ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ଅନ୍ତରାଳରେ ଅନେକ ଜଣ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, ସମୃଦ୍ଧି, ରୂପ, ଆୟୁ ଓ ବଳରେ ଉତ୍ତମ।

ଵିସ୍ତରାଦିହ ନୋଚ୍ଯନ୍ତେ ମା ପ୍ରସଙ୍ଗୋ ଭଵତ୍ଵିହ। ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵୋ ନିସର୍ଗଶ୍ଚ ଵିଜ୍ଞେଯଃ ସାମ୍ପ୍ରତଂ ମନୁଃ ।। ୩୧.

ଏହାମାନଙ୍କ ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣୀ ଏଠାରେ ଦିଆଯାଉନାହିଁ, ଯେହেতୁ ଅଧିକ ବଡ଼ ହେବ। ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ଏବଂ ତାଙ୍କର ସୃଷ୍ଟି ବର୍ତ୍ତମାନ ବର୍ଣ୍ଣିତ।

ଅତୀତେ ଵର୍ତ୍ତମାନେନ ଦୃଷ୍ଟୋ ଵୈଵସ୍ଵତେନ ସଃ। ପ୍ରଜାଭିର୍ଦେଵତାଭିଶ୍ଚ ଋଷିଭିଃ ପିତୃଭିଃ ସହ ।। ୩୧.

ଏହି ଅତୀତକୁ ବର୍ତ୍ତମାନ ଭାଇବସ୍ବତ ଦେଖିପାରିଛନ୍ତି, ସହିତେ ପ୍ରଜା, ଦେବତା, ଋଷି ଓ ପିତୃମାନେ।

ତେଷାଂ ସପ୍ତର୍ଷଯଃ ପୂର୍ଵମାସନ୍ଯେ ତାନ୍ ନିବୋଧତ। ଭୃଗ୍ଵଙ୍ଗିରା ମରୀଚିଶ୍ଚ ପୁଲସ୍ତ୍ଯଃ ପୁଲହଃ କ୍ରତୁଃ ।। ୩୧.

ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପୁରୁଣା ସପ୍ତ ଋଷି ଥିଲେ—ଭୃଗୁ, ଅଙ୍ଗିରା, ମରୀଚି, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ପୁଲହ, କ୍ରତୁ।

ଅତ୍ରିଶ୍ଚୈଵ ଵସିଷ୍ଠଶ୍ଚ ସପ୍ତ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵେଽନ୍ତରେ। ଅଗ୍ନୀଧ୍ରଶ୍ଚାତିବାହୁଶ୍ଚ ମେଧା ମେଧାତିଥିର୍ଵସୁଃ ।। ୩୧.

ଏବଂ ଅତ୍ରି ଓ ବଶିଷ୍ଠ—ଏହି ସପ୍ତ ଋଷି ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ଅନ୍ତରାଳରେ। ଅଗ୍ନିଧ୍ର, ଅତିବାହୁ, ମେଧ, ମେଧାତିଥି ଓ ବସୁ।

ଜ୍ଯୋତିଷ୍ମାନ୍ ଦ୍ଯୁତିମାନ୍ ହଵ୍ଯଃ ସଵନଃ ପୁତ୍ର ଏଵ ଚ ୩୧.

ଜ୍ୟୋତିଷ୍ମାନ୍, ଦ୍ୟୁତିମାନ୍, ହବ୍ୟ, ସବନ ଓ ପୁତ୍ର।

ଵାଯୁପ୍ରୋକ୍ତା ମହାସତ୍ତ୍ଵା ରାଜାନଃ ପ୍ରଥମେଽନ୍ତରେ। ସାସୁରନ୍ତତ୍ସଗନ୍ଧର୍ଵଂ ସଯକ୍ଷୋରଗରାକ୍ଷସମ୍। ସପିଶାଚମନୁଷ୍ଯଞ୍ଚ ସୁପର୍ଣାପ୍ସରସାଙ୍ଗଣମ୍ ।। ୩୧.

ବାୟୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କହିଥିବା ମହାତ୍ମା ରାଜାମାନେ ପ୍ରଥମ ଅନ୍ତରାଳରେ ଅସୁର, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ନାଗ, ରାକ୍ଷସ, ପିଶାଚ, ମଣିଷ, ସୁପର୍ଣ୍ଣ, ଅପ୍ସରା ଓ ନାରୀମାନେ ସହିତ ଥିଲେ।

ନୋ ଶକ୍ଯମାନୁପୂର୍ଵ୍ଯେଣ ଵକ୍ତୁଂ ଵର୍ଷଶତୈରପି। ବହୁତ୍ଵାନ୍ନାମଧେଯାନାଂ ସଙ୍ଖ୍ଯା ତେଷାଂ କୁଲେ ତଥା ।। ୩୧.

ସେମାନଙ୍କର ନାମ ଓ କୁଳର ସଂଖ୍ୟା ଏତେ ଅଧିକ ଯେ, ଶତବର୍ଷ ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ ସବୁକୁ କ୍ରମକ୍ରମେ କହିହେବ ନାହିଁ।

ଯା ଵୈ ଵ୍ରଜକୁଲାଖ୍ଯାସ୍ତୁ ଆସନ୍ ସ୍ଵାଯମ୍ବୁଵେଽନ୍ତରେ। କାଲେନ ବହୁନାତୀତା ଅଯନାବ୍ଦଯୁଗକ୍ରମୈଃ ।। ୩୧.

ଯେଉଁମାନେ ବ୍ରଜ କୁଳ ନାମରେ ପରିଚିତ ଥିଲେ, ସେମାନେ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ଅନ୍ତରାଳରେ ଅଛିଥିଲେ। ସମୟ ଓ ବର୍ଷ ଯୁଗ ପରିବର୍ତ୍ତନରେ ସେମାନେ ଅତୀତ ହୋଇଗଲେ।

କ ଏଷ ଭଗଵାନ୍ କାଲଃ ସର୍ଵଭୂତାପହାରକଃ। କସ୍ଯ ଯୋନିଃ କିମାଦିଶ୍ଚ କିନ୍ତତ୍ତ୍ଵଂ ସ କିମାତ୍ମଜଃ ।। ୩୧.

ଏହି ପ୍ରଭୁ କାଳ କିଏ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ନେଇଯିବା ଜଣେ କିଏ? ତାଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି କେଉଁଠୁ, ଆରମ୍ଭ କେଉଁଠି, ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ କ'ଣ, ଏବଂ ସେ କାହାର ସନ୍ତାନ?

କିମସ୍ଯ ଚକ୍ଷୁଃ କା ମୂର୍ତିଃ କେ ଚାସ୍ଯାଵଯଵାଃ ସ୍ମୃତାଃ। କିଂନାମଧେଯଃ କୋଽସ୍ଯାତ୍ମା ଏତତ୍ ପ୍ରବ୍ରୂହି ପୃଚ୍ଛତାମ୍ ।। ୩୧.

ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ କ'ଣ, ତାଙ୍କର ରୂପ କ'ଣ, ତାଙ୍କର ଅଂଗ ଓ ଉପାଂଗ କ'ଣ କହାଯାଏ? ତାଙ୍କର ନାମ କ'ଣ, ତାଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ କିଏ? ଏହି ସବୁ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଆମକୁ କହ।

ଶ୍ରୂଯତାଂ କାଲସଦ୍ଭାଵଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଚୈଵାଵଧାର୍ଯତାମ୍। ସୂର୍ଯଯୋନିର୍ନିମେଷାଦିଃ ସଙ୍ଖ୍ଯାଚକ୍ଷୁଃ ସ ଉଚ୍ଯତେ ।। ୩୧.

ଏବେ କାଳଙ୍କର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ଶୁଣ, ଏବଂ ଶୁଣି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ବୁଝ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତିସ୍ଥଳ, ନିମେଷ ତାଙ୍କର ଆରମ୍ଭ, ସେ ହେଉଛନ୍ତି ମାପକ, ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ହେଉଛି ଗଣନା।

ମୂର୍ତ୍ତିରସ୍ଯ ତ୍ଵହୋରାତ୍ରେ ନିମେଷାଵଯଵଶ୍ଚ ସଃ। ସଂଵତ୍ସରଶତଂ ତ୍ଵସ୍ଯ ନାମ ଚାସ୍ଯ କଲାତ୍ମକମ୍। ସାମ୍ପ୍ରତାନାଗତାତୀତକାଲାତ୍ମା ସ ପ୍ରଜାପତିଃ ।। ୩୧.

ତାଙ୍କର ରୂପ ହେଉଛି ଦିନ ଓ ରାତି, ତାଙ୍କର ଅଂଗ ହେଉଛି ନିମେଷ। ତାଙ୍କର ନାମ ହେଉଛି ଶତବର୍ଷ, ଯାହା ସମୟର ଖଣ୍ଡରେ ଗଠିତ। ସେ ଏହି ବର୍ତ୍ତମାନ, ଭବିଷ୍ୟତ ଓ ଅତୀତ ସମୟର ମାଲିକ, ପ୍ରଜାପତି।