ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ତତସ୍ତସ୍ଯ ମଖେ ଦେଵାଃ ଶତକ୍ରତୁପୁରୋଗମାଃ। ଗମନାଯ ସମାଗମ୍ଯ ବୁଦ୍ଧିମାପେଦିରେ ତଦା ।। ୩୦.

ତାପରେ, ଦକ୍ଷଙ୍କ ଯଜ୍ଞରେ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଦେବମାନେ ଏକସାଥି ଆସି, ସେଠାକୁ ଯିବା ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା କରିଥିଲେ।

ସ୍ଵୈର୍ଵିମାନୈର୍ମହାତ୍ମାନୋ ଜ୍ଵଲଦ୍ଭିର୍ଜ୍ଵଲନପ୍ରଭାଃ। ଦେଵସ୍ଯାନୁମନେଽଗଚ୍ଛନ୍ ଗଙ୍ଗାଦ୍ଵାର ଇତି ଶ୍ରୁତିଃ ।। ୩୦.

ନିଜ ତେଜରେ ଚମକୁଥିବା ଉଡ଼ନ୍ତା ଯାନରେ, ଅଗ୍ନିପରି ଚମକୁଥିବା ମହାତ୍ମା ଦେବମାନେ, ଦେବଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ଗଙ୍ଗାଦ୍ୱାରକୁ ଗଲେ, ଏହିପରି କଥା ପୁରାଣରେ ଶୁଣିବାକୁ ମିଳେ।

ଗନ୍ଧର୍ଵାପ୍ସରସାକୀର୍ଣଂ ନାନାଦ୍ରୁମଲତାଵୃତମ୍। ଋଷିସଙ୍ଘୈଃ ପରିଵୃତଂ ଦକ୍ଷଂ ଧର୍ମଭୃତାଂ ଵରମ୍ ।। ୩୦.

ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ଭରିଥିବା, ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଗଛ ଓ ଲତାରେ ଆଛାଦିତ ସ୍ଥାନରେ, ଋଷିମାନେ ଘେରି ରଖିଥିଲେ, ଧର୍ମରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦକ୍ଷଙ୍କୁ।

ପୃଥିଵ୍ଯାମନ୍ତରିକ୍ଷେ ଵା ଯେ ଚ ସ୍ଵର୍ଲୋକଵାସିନଃ। ସର୍ଵେ ପ୍ରାଞ୍ଜଲଯୋ ଭୂତ୍ଵା ଉପତସ୍ଥୁଃ ପ୍ରଜାପତିମ୍ ।। ୩୦.

ପୃଥିବୀ, ଆକାଶ ଓ ସ୍ୱର୍ଗରେ ବସୁଥିବା ସମସ୍ତ ଜୀବମାନେ, ହାତ ଜୋଡି ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଦେଇ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ।

ଆଦିତ୍ଯା ଵସଵୋ ରୁଦ୍ରାଃ ସାଧ୍ଯାଃ ସହ ମରୁଦ୍ଗଣୈଃ। ଜିଷ୍ଣୁନା ସହିତାଃ ସର୍ଵେ ଆଗତା ଯଜ୍ଞଭାଗିନଃ ।। ୩୦.

ଆଦିତ୍ୟ, ବସୁ, ରୁଦ୍ର, ସାଧ୍ୟ, ମରୁଦ୍ଗଣ ସହିତ, ଜିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସହ ଏକସାଥି, ସମସ୍ତେ ଯଜ୍ଞରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ଆସିଥିଲେ।

ଊଷ୍ମପାଃ ସୋମପାଶ୍ଚୈଵ ଆଜ୍ଯପା ଧୂମପାସ୍ତଥା। ଅଶ୍ଵିନୌ ପିତରଶ୍ଚୈଵ ଆଗତା ବ୍ରହ୍ମଣା ସହ ।। ୩୦.

ଉଷ୍ମପା, ସୋମପା, ଆଜ୍ୟପା, ଧୂମପା, ଅଶ୍ୱିନୀ ଦେବତା ଓ ପିତୃମାନେ ମଧ୍ୟ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସହ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ।

ଏତେ ଚାନ୍ଯେ ଚ ବହଵୋ ଭୂତଗ୍ରାମାସ୍ତଥୈଵ ଚ। ଜରାଯୁଜାଣ୍ଡଜାଶ୍ଚୈଵ ସ୍ଵେଦଜୋଦ୍ଭିଜ୍ଜକାସ୍ତଥା ।। ୩୦.

ଏମାନେ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅନେକ ଭୂତମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଗର୍ଭ, ଡିଂଗା, ପସିନା କିମ୍ବା ଅଙ୍କୁରରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ଏକସାଥି ଆସିଥିଲେ।

ଆହୂତା ମନ୍ତ୍ରତଃ ସର୍ଵେ ଦେଵାଶ୍ଚ ସହ ପତ୍ନିଭିଃ। ଵିରାଜନ୍ତେ ଵିମାନସ୍ଥା ଦୀପ୍ଯମାନା ଇଵାଗ୍ନଯଃ ।। ୩୦.

ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଡାକାଯାଇଥିବା ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ, ତାଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ, ଉଡ଼ନ୍ତା ଯାନରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ, ଅଗ୍ନିପରି ଚମକୁଥିଲେ।

ତାନ୍ ଦଷ୍ଟ୍ଵା ମନ୍ଯୁମାଵିଷ୍ଟୋ ଦଧୀଚୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍। ଅପୂଜ୍ଯପୂଜନେ ଚୈଵ ପୂଜ୍ଯାନାଂ ଚାପ୍ଯପୂଜନେ। ନରଃ ପାପମଵାପ୍ନୋତି ମହଦ୍ଵୈ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ ।। ୩୦.

ସେମାନେକୁ ଦେଖି, ଦଧୀଚି ରୁଷ୍ଟ ହୋଇ କହିଲେ: 'ଯେଉଁଠି ଅପୂଜ୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯାଏ କିମ୍ବା ପୂଜ୍ୟଙ୍କୁ ଅପୂଜା କରାଯାଏ, ସେଉଁ ଲୋକ ବଡ଼ ପାପରେ ପଡ଼େ — ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।'

ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ତୁ ଵିପ୍ରର୍ଷିଃ ପୁନର୍ଦକ୍ଷମଭାଷତ। ପୂଜ୍ଯନ୍ତୁ ପଶୁଭର୍ତ୍ତାରଂ କସ୍ମାନ୍ନାହ୍ଵଯସେ ପ୍ରଭୁମ୍ ।। ୩୦.

ଏପରି କହି, ମହାର୍ଷି ଆଉଥରେ ଦକ୍ଷଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ନ କଲେ: 'ପଶୁମାନଙ୍କର ନାଥକୁ କାହିଁକି ପୂଜା କରିବାକୁ ଡାକୁନାହାଁ?'

ସନ୍ତି ମେ ବହଵୋ ରୁଦ୍ରାଃ ଶୂଲହସ୍ତାଃ କପର୍ଦ୍ଦିନଃ। ଏକାଦଶାଵସ୍ଥଗତା ନାନ୍ଯଂ ଵେଝି ମହେଶ୍ଵରମ୍ ।। ୩୦.

ମୋ ପାଖରେ ଅନେକ ରୁଦ୍ର ଅଛନ୍ତି, ତ୍ରିଶୂଳ ଧରି, ଜଟାଧାରୀ, ଏଗାରଟି ଆକୃତିରେ ଅଛନ୍ତି; ମୁଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଜାଣେନି।

ସର୍ଵେ ନିମନ୍ତ୍ରିତା ଦେଵା ଯେନ ଈଶୋ ନିମନ୍ତ୍ରିତଃ। ଯଥାହଂ ଶଙ୍କରାଦୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ନାନ୍ଯଂ ପଶ୍ଯାମି ଦୈଵତମ୍। ତଥା ଦକ୍ଷସ୍ଯ ଵିପୁଲୋ ଯଜ୍ଞୋଽଯଂ ନ ଭଵିଷ୍ଯତି ।। ୩୦.

ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ନିମନ୍ତ୍ରଣ ଦିଆଯାଇଛି, ଏହି ମଧ୍ୟରେ ମହାପ୍ରଭୁ ମଧ୍ୟ ନିମନ୍ତ୍ରିତ। ମୁଁ ଯେପରି ଶଙ୍କରଠାରେ ଉପରେ ଆଉ କୌଣସି ଦେବତାକୁ ଦେଖିନାହିଁ, ସେପରି ଡକ୍ଷଙ୍କର ଏହି ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ ମଧ୍ୟ ସଫଳ ହେବ ନାହିଁ।

ଏତନ୍ମଖେ ଶୂର ସୁଵର୍ଣପାତ୍ରେ ହଵିଃ ସମସ୍ତଂ ଵିଧିମନ୍ତ୍ରପୂତମ୍। ଵିଷ୍ଣୋର୍ନଯାମ୍ଯପ୍ରତିମସ୍ଯ ସର୍ଵଂ ପ୍ରଭୋର୍ଵିଭୋ ହ୍ଯାହଵନୀଯନିତ୍ଯମ୍ ।। ୩୦.

ଏହି ଯଜ୍ଞରେ, ହେ ଶୂର, ମୁଁ ସମସ୍ତ ହବି, ଯାହା ମନ୍ତ୍ରରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଛି, ସୁନା ଭାଡ଼ରେ ରଖି, ଅପୂର୍ବ ମହାପ୍ରଭୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଦେଇବି, ଯିଏ ସଦା ଆହବନୀୟ ଅଗ୍ନିର ଯୋଗ୍ୟ।

ଗତାସ୍ତୁ ଦେଵତା ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଶୈଲରାଜସୁତା ତଦା। ଉଵାଚ ଵଚନଂ ସାଧ୍ଵୀ ଦେଵଂ ପଶୁପତିଂ ତଦା ।। ୩୦.

ଦେବୀମାନେ ଯେତେବେଳେ ଚାଲିଗଲେ, ଶୈଳରାଜଙ୍କ ଝିଅ ଏହି କଥା ଜାଣି, ପଶୁପତି ଦେବଙ୍କୁ ଏହିପରି ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ।

ଭଗଵନ୍ ଵ୍କ ଗତା ହ୍ଯେତେ ଦେଵା- ଶକ୍ରପୁରୋଗମାଃ । ବୂହି ତତ୍ତ୍ଵେନ ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞ ସଂଶଯୋ ମେ ମହାନଯମ୍ ।। ୩୦.

ହେ ଭଗବାନ, ଏହି ସମସ୍ତ ଦେବତା, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ, ଚାଲିଗଲେ; ଦୟାକରି ଆପଣ ସତ୍ୟ କଥା କହନ୍ତୁ, ମୋର ଏହି ବଡ଼ ସନ୍ଦେହ ଅଛି।

ଦକ୍ଷୋ ନାମ ମହାଭାଗୋ ପ୍ରଜାନାଂ ପତିରୂତ୍ତମଃ। ହଯମେଧେନ ଯଜତେ ତତ୍ର ଯାନ୍ତି ଦିଵୌକସଃ ।। ୩୦.

ଡକ୍ଷ ନାମକ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଏବଂ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କର ଉତ୍ତମ ପତି, ଏକ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରୁଛନ୍ତି, ଏହିଠାରେ ଦେବମାନେ ଯାଉଛନ୍ତି।

ଯଜ୍ଞମେତଂ ମହାଭାଗ କିମର୍ଥଂ ନ ଗତୋଽସି ଵୈ। କେନ ଵା ପ୍ରତିଷେଧେନ ଗମନଂ ପ୍ରତିଷିଧ୍ଯତେ ।। ୩୦.

ହେ ମହାଭାଗ, ଆପଣ ଏହି ବଡ଼ ଯଜ୍ଞକୁ କାହିଁକି ଯାଇନାହାନ୍ତି? କେଉଁ ନିଷେଧ ଦ୍ୱାରା ଆପଣଙ୍କର ଯିବା ଅଟକିଛି?

ସୁରୈରେଵ ମହାଭାଗେ ସର୍ଵମେତଦନୁଷ୍ଠିତମ୍। ଯଜ୍ଞେଷୁ ମମ ସର୍ଵେଷୁ ନ ଭାଗ ଉପକଲ୍ପିତଃ ।। ୩୦.

ହେ ମହାଭାଗେ, ଏହି ସମସ୍ତ କାମ ଦେବମାନେ କରିଛନ୍ତି; ମୋ ଯଜ୍ଞମାନେ ମଧ୍ୟ, ମୋତେ କେଉଁ ଭାଗ ଦିଆଯାଇନାହିଁ।

ପୂର୍ଵୋପାଯୋପପନ୍ନେନ ମାର୍ଗେଣ ଵରଵର୍ଣିନି। ନ ମେ ସୁରାଃ ପ୍ରଯଚ୍ଛନ୍ତି ଭାଗଂ ଯଜ୍ଞସ୍ଯ ଧୀମତଃ ।। ୩୦.

ପୂର୍ବରୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ରୀତି ଅନୁସାରେ, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ଦେବମାନେ ମୋତେ ଯଜ୍ଞର ଭାଗ ଦେଇନାହାନ୍ତି, ଯଦିଓ ମୁଁ ବୁଦ୍ଧିମାନ।

ଭଗଵନ୍ ସର୍ଵଦେଵେଷୁ ପ୍ରଭାଵାନଧିକୋ ଗୁଣୈଃ । ଅଜେଯଶ୍ଚାପ୍ଯଧୃଷ୍ଯଶ୍ଚ ତେଜସା ଯଶସା ଶ୍ରିଯା ।। ୩୦.

ହେ ଭଗବାନ, ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଆପଣ ଶକ୍ତି ଓ ଗୁଣରେ ସବୁଠୁ ଉପର; ଆପଣଙ୍କ ତେଜ, କୀର୍ତି ଓ ଶ୍ରୀରେ ଅଜୟ, ଅପରାଜିତ।

ଅନେନ ତୁ ମହାଭାଗ ପ୍ରତିଷେଧେନ ନାମତଃ । ଅତୀଵ ଦୁଃଖମାପନ୍ନା ଵେପଥୁଶ୍ଚ ମମାନଘ ।। ୩୦.

କିନ୍ତୁ, ହେ ମହାଭାଗ, ଏହି ନାମର ନିଷେଧ ଦ୍ୱାରା, ମୁଁ ବହୁତ ଦୁଃଖିତ ଓ କମ୍ପିତ ହେଉଛି, ହେ ନିର୍ମଳ।

କିଂ ନାମ ଦାନଂ ନିଯମନ୍ତପୋ ଵା କୁର୍ଯ୍ଯାମହଂ ଯେନ ପତିର୍ମମାଦ୍ଯ। ଲଭେତ ଭାଗଂ ଭଗଵାନଚିନ୍ତ୍ଯୋ ଯଜ୍ଞସ୍ଯ ଚାର୍ଦ୍ଧଂ ତ୍ଵଥ ଵା ତୃତୀଯମ୍ ।। ୩୦.

ମୁଁ ଏହି ଦିନ କେଉଁ ଦାନ, ନିୟମ ବା ତପ କରିବି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୋ ପତି, ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ଭଗବାନ, ଯଜ୍ଞର ଭାଗ—ଅର୍ଦ୍ଧ, କିମ୍ବା ତୃତୀୟ ଅଂଶ—ପାଇପାରିବେ?

ଏଵଂ ବ୍ରୁଵାଣାଂ ଭଗଵାନଚିନ୍ତ୍ଯଃ ପତ୍ନୀଂ ପ୍ରହୃଷ୍ଟଃ କ୍ଷୁଭିତାମୁଵାଚ। ନ ଵେତ୍ସି ଦେଵେଶି କୃଶୋଦରାଙ୍ଗି କିଂ ନାମ ଯୁକ୍ତଂ ଵଚନନ୍ତଵେଦମ୍ ।। ୩୦.

ଏପରି କହିଥିବାବେଳେ, ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ଭଗବାନ, ଖୁସି ହୋଇ, ତାଙ୍କ ଉତ୍ତେଜିତ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ହେ ଦେବୀ, ଶୋକାଳି ଦେହବତୀ, ଏହି ବିଷୟରେ କିମ୍ବା କଣ ଉଚିତ କଥା କହିବା ତୁମେ ଜାଣନାହିଁ?'

ଅହଂ ହି ଜାନାମି ଵିଶାଲନେତ୍ରେ ଧ୍ଯାନେନ ସର୍ଵଂ ହି ଵଦନ୍ତି ସନ୍ତଃ। ନ ଵାଦ୍ଯ ମୋହେନ ମହେନ୍ଦ୍ରଦେଵୋ ଲୋକତ୍ରଯଂ ସର୍ଵଥା ସଂପ୍ରମୂଢମ୍ ।। ୩୦.

ହେ ବିଶାଳ ଚକ୍ଷୁ, ମୁଁ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ସବୁ କଥା ଜାଣିଛି, ଯେପରି ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି; ଆଜି ମହେନ୍ଦ୍ର ମୂଢ଼ତାରେ ତିନି ଲୋକକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଛନ୍ତି।

ମାମଧ୍ଵରେ ଶଂସିତାରଃ ସ୍ତୁଵନ୍ତି ରଥନ୍ତରେ ସାମ ଗାଯନ୍ତି ଗେଯମ୍। ମାଂ ବ୍ରାହ୍ମଣା ବ୍ରହ୍ମସତ୍ରେ ଯଜନ୍ତେ ମାଧ୍ଵର୍ଯ୍ଯଵଃ କଲ୍ପଯନ୍ତେ ଚ ଭାଗମ୍ ।। ୩୦.

ଯଜ୍ଞରେ, ଉଚ୍ଚାରଣକାରୀମାନେ ମୋତେ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି, ରଥନ୍ତର ସାମ ଗାନ କରନ୍ତି; ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବ୍ରହ୍ମସତ୍ରରେ ମୋତେ ପୂଜନ୍ତି, ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତାମାନେ ମୋତେ ଭାଗ ଦିଆନ୍ତି।

ଅପ୍ରାକୃତୋଽପି ଭଗଵାନ୍ ସର୍ଵସ୍ତ୍ରୀଜନସଂସଦି। ସ୍ତୌତି ଗୋପା ଯତେ ଵାପି ସ୍ଵମାତ୍ମାନଂ ନ ସଂଶଯଃ ।। ୩୦.

ଯଦିଓ ଭଗବାନ ପ୍ରକୃତିରୁ ଅତିତ, ସମସ୍ତ ନାରୀ, ଗୋପ ବା ତପସ୍ୱୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ସ୍ୱୟଂ ନିଜକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

ନାତ୍ମାନଂ ସ୍ତୌମି ଦେଵେଶି ପଶ୍ଯ ତ୍ଵମୁପଗଚ୍ଛ ଚ। ଯଂ ସ୍ରକ୍ଷ୍ଯାମି ଵରାରୋହେ ଭାଗାର୍ଥଂ ଵରଵର୍ଣିନି ।। ୩୦.

ହେ ଦେବୀ, ମୁଁ ନିଜକୁ ପ୍ରଶଂସା କରିନାହିଁ; ତୁମେ ଦେଖ ଓ ଆଗକୁ ଯାଉ। ମୁଁ ଭାଗ ପାଇବା ପାଇଁ ଏକ ନୂତନ ସୃଷ୍ଟି କରିବି, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ।

ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ତୁ ଭଗଵାନ୍ ପତ୍ନୀଂ ପ୍ରାଣୈରପି ପ୍ରିଯାମ୍। ସୋଽସୃଜଦ୍ଭଗଵାନ୍ଵକ୍ରାଦ୍ଭୂତଂ କ୍ରୋଧାଗ୍ନିସନ୍ନିଭମ୍ ।। ୩୦.

ଏପରି କହି, ଭଗବାନ ତାଙ୍କ ପ୍ରାଣଠାରୁ ବଡ଼ ପ୍ରିୟା ପତ୍ନୀଙ୍କୁ, ତାଙ୍କ ବାଙ୍କି ଭୃକୁ ଠାରୁ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଭୂତ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ଯାହା କ୍ରୋଧ ଅଗ୍ନି ପରି ଜ୍ୱଳିଥିଲା।

ସହସ୍ରଶୀର୍ଷଂ ଦେଵଞ୍ଚ ସହସ୍ରଚରଣେ କ୍ଷଣମ୍। ସହସ୍ରମୁଦ୍ଗରଧରଂ ସହସ୍ରଶରପାଣିନମ୍ ।। ୩୦.

ସେ ଏକ ଦେବତା ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ଯାହାର ହଜାର ମୁଣ୍ଡ ଓ ହଜାର ପାଦ ଥିଲା, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ; ହଜାର ଗଦା ଓ ହଜାର ଶର ହାତରେ ଧରିଥିଲା।