ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

କାମ୍ଯନୈମିତ୍ତିକାଜସ୍ରେଷ୍ଵେତେ କର୍ମସ୍ଵଵସ୍ଥିତାଃ। ପୂର୍ଵମନ୍ଵନ୍ତରେଽତୀତେ ଶୁକ୍ଲୈର୍ଯାମୈଃ ସୁତୈଃ ସହ। ଦେଵୈର୍ମହାତ୍ମଭିଃ ପୁଣ୍ଯୈଃ ପ୍ରଥମସ୍ଯାନ୍ତରେ ମନୋଃ ।। ୨୯.

ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ, ନିୟମିତ ଓ ନିତ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ, ପୂର୍ବ ମନ୍ବନ୍ତରରେ, ଶୁକ୍ଳ ଯମଙ୍କ ପୁଅମାନେ, ପୁଣ୍ୟଶୀଳ ମହାତ୍ମା ଦେବମାନେ ସହିତ, ପ୍ରଥମ ମନୁର ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ।

ଇତ୍ଯେତାନି ମଯୋକ୍ତାନି ସ୍ଥାନାନି ସ୍ଥାନିନଶ୍ଚ ହ । ତୈରେଵ ତୁ ପ୍ରସଙ୍ଖ୍ଯାତମତୀତାନାଗତେଷ୍ଵପି ।। ୨୯.

ଏହି ସ୍ଥାନମାନେ ଓ ସେମାନଙ୍କ ଅଧିପତିମାନେ ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି; ଏହିମାନେ ଦ୍ୱାରା, ପୂର୍ବ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ସମୟର ଗଣନା ହୁଏ।

ମନ୍ଵନ୍ତରେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ଲକ୍ଷଣଂ ଜାତଵେଦସାମ୍। ସର୍ଵେ ତପସ୍ଵିନୋ ହ୍ଯେତେ ସର୍ଵେ ହ୍ଯଵଭୃଥା ସ୍ତଥା। ପ୍ରଜାନାଂ ପତଯଃ ସର୍ଵେ ଜ୍ଯୋତିଷ୍ମନ୍ତଶ୍ଚ ତେ ସ୍ମୃତାଃ ।। ୨୯.

ସମସ୍ତ ମନ୍ବନ୍ତରରେ, ଏହିମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ଜାତବେଦସଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ; ସମସ୍ତେ ତପସ୍ୱୀ, ସମସ୍ତେ ଅବଭୃଥ ଅଗ୍ନି, ସମସ୍ତେ ପ୍ରଜାଙ୍କ ନାଥ ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି।

ସ୍ଵାରୋଚିଷାଦିଷୁ ଜ୍ଞେଯାଃ ସାଵର୍ଣ୍ଯନ୍ତେଷୁ ସପ୍ତସୁ। ମନ୍ଵନ୍ତରେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ନାନାରୂପପ୍ରଯୋଜନୈଃ ।। ୨୯.

ସ୍ୱାରୋଚିଷ ଆରମ୍ଭରୁ ସାବର୍ଣ୍ଣି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସପ୍ତଟି ମନ୍ବନ୍ତରରେ, ସମସ୍ତେ ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତି ଓ କାମନା ସହିତ ବୁଝିବାକୁ ହେବ।

ଵର୍ତ୍ତନ୍ତେ ଵର୍ତ୍ତମାନୈଶ୍ଚ ଦେଵୈରିହ ସହାଗ୍ନଯଃ। ଅନାଗତୈଃ ସୁରୈଃ ସାର୍ଦ୍ଧଂ ଵର୍ତ୍ତନ୍ତେଽନାଗତାଗ୍ନଯଃ ।। ୨୯.

ଏଠାରେ ବର୍ତ୍ତମାନ ଦେବତାମାନେ ସହିତ ଅଗ୍ନିମାନେ ଅଛନ୍ତି; ଆଗାମୀ ଦେବତାମାନେ ସହିତ ଆଗାମୀ ଅଗ୍ନିମାନେ ମଧ୍ୟ ଥିବେ।

ଇତ୍ଯେଷ ନିନଯୋଽଗ୍ନୀନାଂ ମଯା ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଯଥାତଥମ୍। ଵିସ୍ତରେଣାନୁପୂର୍ଵ୍ଯା ଚ ପିତୄଣାଂ ଵକ୍ଷ୍ଯତେ ତତଃ ।। ୨୯.

ଏଭଳି ଅଗ୍ନିମାନଙ୍କର ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ମୁଁ ଯଥାଯଥିକ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲି; ଏବେ ପିତୃମାନଙ୍କର ବିସ୍ତୃତ କ୍ରମ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯିବ।

ବ୍ରହ୍ମଣଃ ସୃଜତଃ ପୁତ୍ରାନ୍ ପୂର୍ଵେ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵେଽନ୍ତରେ। ଅମ୍ଭାଂସି ଜଜ୍ଞିରେ ତାନି ମନୁଷ୍ଯାସୁରଦେଵତାଃ ।। ୩୦.

ପ୍ରାଚୀନ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ବନ୍ତରରେ, ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କର ପୁଅମାନେ ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିବାବେଳେ, ପାଣି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା—ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛନ୍ତି ମଣିଷ, ଅସୁର ଓ ଦେବତା।

ପିତୃଵନ୍ମନ୍ଯମାନସ୍ଯ ଜଜ୍ଞିରେ ପିତରୋଽସ୍ଯ ଵୈ। ତେଷାନ୍ନିସର୍ଗଃ ପ୍ରାଗୁକ୍ତୋ ଵିସ୍ତରସ୍ତସ୍ଯ ଵକ୍ଷ୍ଯତେ ।। ୩୦.

ସେ ନିଜକୁ ପିତୃବନ୍ଧିତ ବୋଲି ଭାବିଲେ, ତାଙ୍କର ପିତୃମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ସେମାନଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି ପୂର୍ବରୁ କୁହାଯାଇଛି, ଏବେ ତାହାର ବିସ୍ତୃତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହେବ।

ଦେଵାସୁରମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦେଵୋଽଭ୍ଯଭାଷତ। ପିତୃଵନ୍ମନ୍ଯମାନସ୍ଯ ଜଜ୍ଞିରେ ଵୋପଯକ୍ଷିତାଃ ।। ୩୦.

ଦେବତା, ଅସୁର ଓ ମଣିଷମାନେକୁ ଦେଖି, ଦେବତା କହିଲେ: 'ସେ ନିଜକୁ ପିତୃବନ୍ଧିତ ବୋଲି ଭାବିଲେ, ସେମାନେ ପିତୃ ନିଶ୍ଚୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ ଓ ସୁରକ୍ଷିତ ହେଲେ।'

ମଧ୍ଵାଦଯଃ ଷଡୃତଵସ୍ତାନ୍ ପିତୄନ୍ ପରିଚକ୍ଷତେ। ଋତଵଃ ପିତରୋ ଦେଵା ଇତ୍ଯେଷା ଵୈଦିକୀ ଶ୍ରୁତିଃ ।। ୩୦.

ମଧୁ ଆଦି ଛଅ ଋତୁକୁ ପିତୃମାନେ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ; ଋତୁମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ପିତୃ ଓ ଦେବତା—ଏହି ହେଉଛି ବେଦର ପ୍ରମାଣ।

ମନ୍ଵନ୍ତରେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ହ୍ଯତୀତାନାଗତେଷ୍ଵପି। ଏତେ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵେ ପୂର୍ଵମୁତ୍ପନ୍ନା ହ୍ଯନ୍ତରେ ଶୁଭେ ।। ୩୦.

ସମସ୍ତ ମନ୍ବନ୍ତରରେ, ଯେଉଁଠି ଅତୀତ ଓ ଆଗାମୀ ଦୁହେଁ ଅଛି, ଏମାନେ ପୂର୍ବରୁ ଶୁଭ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲେ।

ଅଗ୍ନିଷ୍ଵାତ୍ତାଃ ସ୍ମୃତା ନାମ୍ନା ତଥା ବର୍ହିଷଦଶ୍ଚ ଵୈ। ଅଯଜ୍ଵାନସ୍ତଥା ତେଷାମାସନ୍ ଵୈ ଗୃହମେଧିନଃ। ଅଗ୍ନିଷ୍ଵାତ୍ତାଃ ସ୍ମୃତାସ୍ତେ ଵୈ ପିତରୋଽନାହିତାଗ୍ନଯଃ ।। ୩୦.

ଯେଉଁମାନେ ଅଗ୍ନିଷ୍ୱାତ୍ତ ନାମରେ ପରିଚିତ, ଏବଂ ବର୍ହିଷଦ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ଯଜ୍ଞ କରୁନଥିବା ଗୃହସ୍ଥ ଥିଲେ; ଅଗ୍ନିଷ୍ୱାତ୍ତମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ସେହି ପିତୃମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଅଗ୍ନି ରଖିନଥିଲେ।

ଯଜ୍ଵାନସ୍ତେଷୁ ଯେ ହ୍ଯାସନ୍ ପିତରଃ ସୋମପୀଥିନଃ। ସ୍ମୃତା ବର୍ହିଷଦସ୍ତେ ଵୈ ପିତରସ୍ତ୍ଵଗ୍ନିହୋତ୍ରିଣଃ। ଋତଵଃ ପିତରୋ ଦେଵାଃ ଶାସ୍ତ୍ରେଽସ୍ମିନ୍ନିଶ୍ଚଯୋ ମତଃ ।। ୩୦.

ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଯେଉଁ ପିତୃମାନେ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିଲେ ଓ ସୋମପାନ କରୁଥିଲେ, ସେମାନେ ବର୍ହିଷଦ ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ; ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରୁଥିବା ପିତୃମାନେ ବର୍ହିଷଦ ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ଏହି ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଋତୁ, ପିତୃ ଓ ଦେବତାମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ବୋଲି ମନ୍ୟ।

ମଧୁମାଧଵୌ ରସୌ ଜ୍ଞେଯୌ ଶୁଚିଶୁକ୍ରୌ ତୁ ଶୁଷ୍ମିଣୌ। ନଭଶ୍ଚୈଵ ନଭସ୍ତଶ୍ଚ ଜୀଵାଵେତାଵୁଦାହୃତୌ ।। ୩୦.

ମଧୁ ଓ ମାଧବ ଦୁଇଟି ମିଠା ଋତୁ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ; ଶୁଚି ଓ ଶୁକ୍ର ଦୁଇଟି ପବିତ୍ର ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଋତୁ; ନଭ ଓ ନଭସ୍ୟ ଦୁଇଟି ଜୀବନ୍ତ ଋତୁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଇଷଶ୍ଚୈଵ ତଥୋର୍ଜଶ୍ଚ ସୁଧାଵନ୍ତାଵୁଦାହୃତୌ। ସହଶ୍ଚୈଵ ସହସ୍ଯଶ୍ଚ ମନ୍ଯୁମନ୍ତୌ ତୁ ତୌ ସ୍ମୃତୌ। ତପଶ୍ଚୈଵ ତପସ୍ଯଶ୍ଚ ଘୋରାଵେତୌ ତୁ ଶୈଶିରୌ ।। ୩୦.

ଇଷ ଓ ଉର୍ଜା ଦୁଇଟି ପୋଷକ ଋତୁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସହ ଓ ସହସ୍ୟ ଦୁଇଟି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଋତୁ ବୋଲି ସ୍ମରଣ; ତପ ଓ ତପସ୍ୟା ଦୁଇଟି ଭୟଙ୍କର ଓ ଶୀତ ଋତୁ।

କାଲାଵସ୍ଥାସ୍ତୁ ଷଟ୍ ତେଷାମ୍ମାସାଖ୍ଯା ଵୈ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ। ତ ଇମେ ଋତଵଃ ପ୍ରୋକ୍ତାଶ୍ଚେତନାଚେତନାସ୍ତୁ ଵୈ ।। ୩୦.

ସେମାନଙ୍କର ଛଅଟି କାଳ ଅବସ୍ଥା ମାସ ନାମରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ; ଏହିମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ଋତୁ, ଜଡ଼ ଓ ଚେତନ ଦୁହେଁ।

ଋତଵୋ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପୁତ୍ରା ଵିଜ୍ଞେଯାସ୍ତେଽଭିମାନିନଃ। ମାସାର୍ଦ୍ଧମାସସ୍ଥାନେଷୁ ସ୍ଥାନଞ୍ଚ ଋତଵୋର୍ତ୍ତଵାଃ ।। ୩୦.

ଋତୁମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପୁଅ ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ସେମାନେ ନିଜ ଅଞ୍ଚଳର ଅଧିକାରୀ; ମାସ ଓ ଅର୍ଧମାସ ଥିବା ସ୍ଥାନ ହେଉଛି ଋତୁମାନଙ୍କର ଅଞ୍ଚଳ।

ସ୍ଥାନାନାଂ ଵ୍ଯତିରେକେଣ ଜ୍ଞେଯାଃ ସ୍ଥାନାଭିମାନିନଃ। ଅହୋରାତ୍ରଞ୍ଚ ମାସାଶ୍ଚ ଋତଵଶ୍ଚାଯନାନି ଚ ।। ୩୦.

ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକୁ ଛାଡ଼ି, ସ୍ଥାନର ଅଧିକାରୀମାନେ ବୁଝିବାକୁ ହେବ; ଦିନ-ରାତି, ମାସ, ଋତୁ ଓ ଆୟନ ମଧ୍ୟ।

ସଂଵତ୍ସରାଶ୍ଚ ସ୍ଥାନାନି କାଲାଵସ୍ଥାଭିମାନିନଃ। ନିମେଷାଶ୍ଚ କଲାଃ କାଷ୍ଠା ମୁହୂର୍ତ୍ତା ଵୈ ଦିନକ୍ଷପାଃ ।। ୩୦.

ବର୍ଷମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ସ୍ଥାନ, ଯାହା କାଳ ଅବସ୍ଥାର ଅଧିନ; ନିମେଷ, କଳା, କାଷ୍ଠା, ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ଦିନ ଓ ରାତି।

ଏତେଷୁ ସ୍ଥାନିନୋ ଯେ ତୁ କାଲାଵସ୍ଥାସ୍ଵଵସ୍ଥିତାଃ। ତନ୍ମଯତ୍ଵାତ୍ତଦାତ୍ମାନସ୍ତାନ୍ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ନିବୋଧତ ।। ୩୦.

ଏହି ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକରେ ଯେଉଁମାନେ ବସିଛନ୍ତି, ସେମାନେ କାଳ ଅବସ୍ଥାରେ ନିଶ୍ଚିତ; ସେମାନେ ସେହି ସ୍ୱଭାବ ଓ ତାତ୍ତ୍ୱିକତାର; ମୁଁ ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କହିବି, ଆପଣମାନେ ମନ ଦେଇ ଶୁଣନ୍ତୁ।

ପର୍ଵ୍ଵଣ୍ଯାସ୍ତିଥଯଃ ସନ୍ଧ୍ଯାଃ ପକ୍ଷା ମାସାର୍ଦ୍ଧସଂଜ୍ଞିତାଃ। ଦ୍ଵାଵର୍ଦ୍ଧମାସୌ ମାସସ୍ତୁ ଦ୍ଵୌ ମାସାଵୃତୁରୁଚ୍ଯତେ ।। ୩୦.

ପକ୍ଷର ତିଥି, ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ପକ୍ଷକୁ ଅର୍ଧମାସ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଦୁଇ ଅର୍ଧମାସ ମିଶି ଏକ ମାସ ହୁଏ, ଦୁଇ ମାସ ମିଶି ଏକ ଋତୁ ହୁଏ।

ଋତୁତ୍ରଯଂ ଚାଯନଂ ଦ୍ଵେ ଅଯନେ ଦକ୍ଷିଣୋତ୍ତରେ । ସଂଵତ୍ସରଃ ସୁମେକସ୍ତୁ ସ୍ଥାନାନ୍ଯେତାନି ସ୍ଥାନିନାମ୍ ।। ୩୦.

ତିନିଟି ଋତୁ, ଦୁଇଟି ଅୟନ — ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଉତ୍ତର — ଏବଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବର୍ଷ; ଏହିଗୁଡ଼ିକୁ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ରହୁଥିବା ଜଣେ ଜଣଙ୍କର ଅବସ୍ଥାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଋତଵଃ ସୁମେକପୁତ୍ରା ଵିଜ୍ଞେଯା ହ୍ଯଷ୍ଟଧା ତୁ ଷଟ୍। ଋତୁପୁତ୍ରାଃ ସ୍ମୃତାଃ ପଞ୍ଚ ପ୍ରଜାସ୍ତ୍ଵାର୍ତ୍ତଵଲକ୍ଷଣାଃ ।। ୩୦.

ଋତୁମାନେ ସୁମେକଙ୍କର ପୁଅ ବୋଲି ଜଣାଯାନ୍ତି, କେବେ ଆଠଭାଗରେ, କେବେ ଛଅଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ। ଋତୁମାନେ ପାଞ୍ଚଟି ପୁଅ ରଖନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ସନ୍ତାନ ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନଟ।

ଯସ୍ମାଚ୍ଚୈଵାର୍ତ୍ତଵେଯାସ୍ତୁ ଜାଯନ୍ତେ ସ୍ଥାଣୁଜଙ୍ଗମାଃ। ଆର୍ତ୍ତଵାଃ ପିତରଶ୍ଚୈଵ ଋତଵଶ୍ଚ ପିତାମହାଃ ।। ୩୦.

ଏହି କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ନେଇ ଅଚଳ ଓ ଚଳନଶୀଳ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଜନ୍ମନେଇଥାନ୍ତି। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ପିତା, ଓ ଋତୁମାନେ ପିତାମହ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ସୁମେକାତ୍ତୁ ପ୍ରସୂଯନ୍ତେ ମ୍ରିଯନ୍ତେ ଚ ପ୍ରଜାତଯଃ। ତସ୍ମାତ୍ ସ୍ମୃତଃ ପ୍ରଜାନାଂ ଵୈ ସୁମେକଃ ପ୍ରପିତାମହଃ ।। ୩୦.

ସୁମେକାଠାରୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜା ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି ଓ ଶେଷରେ ନଶିଯାନ୍ତି। ଏହିକାରଣରୁ ସୁମେକା ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାଙ୍କର ପ୍ରପିତାମହ ବୋଲି ସ୍ମରଣୀୟ।

ସ୍ଥାନେଷୁ ସ୍ଥାନିନୋ ହ୍ଯେତେ ସ୍ଥାନାତ୍ମାନଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ। ତଦାଖ୍ଯାସ୍ତନ୍ମଯତ୍ଵାଚ୍ଚ ତଦାତ୍ମନଶ୍ଚ ତେ ସ୍ମୃତାଃ ।। ୩୦.

ଏହିମାନେ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ରହୁଥିବା, ସ୍ଥାନର ଆତ୍ମା ବୋଲି ପରିଚିତ। ନାମ ଓ ସ୍ୱଭାବ ଦ୍ୱାରା, ସେମାନେ ଏହିପରି ଚିହ୍ନାଯାନ୍ତି।

ପ୍ରଜାପତିଃ ସ୍ମୃତୋ ଯସ୍ତୁ ସ ତୁ ସଂଵତ୍ସରୋ ମତଃ। ସଂଵତ୍ସରଃ ସ୍ମୃତୋ ହ୍ଯଗ୍ନିଃ ଋତମିତ୍ଯୁଚ୍ଯତେ ଦ୍ଵଜୈଃ ।। ୩୦.

ଯିଏ ପ୍ରଜାପତି ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି, ସେ ବର୍ଷ ବୋଲି ମନାଯାନ୍ତି। ବର୍ଷକୁ ଅଗ୍ନି ବୋଲି, ଓ ଋତୁକୁ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଏହିପରି କୁହନ୍ତି।

ଋତାତ୍ତୁ ଋତଵୋ ଯସ୍ମାଜ୍ଜଜ୍ଞିରେ ଋତଵସ୍ତତଃ। ମାସାଃ ଷଡୃତଵୋ ଜ୍ଞେଯାସ୍ତେଷାଂ ପଞ୍ଚାର୍ତ୍ତଵାଃ ସୁତାଃ ।। ୩୦.

ଏକ ଋତୁଠାରୁ ଅନ୍ୟ ଋତୁ ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ଏବଂ ଏହି ଋତୁମାନେ ମାସ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି। ଛଅଟି ଋତୁ ଓ ସେମାନଙ୍କର ପାଞ୍ଚଟି ପୁଅ — ଏହିମାନେ କାର୍ଯ୍ୟ ରୂପେ ଜଣାଯାନ୍ତି।

ଦ୍ଵିପଦାଞ୍ଚତୁଷ୍ପଦାଞ୍ଚୈଵ ପକ୍ଷିସଂସର୍ପତାମପି। ସ୍ଥାଵରାଣାଂ ଚ ପଞ୍ଚାନାଂ ପୁଷ୍ପଂ କାଲାର୍ତ୍ତଵଂ ସ୍ମୃତମ୍ ।। ୩୦.

ଦୁଇପାଦୀ, ଚତୁଷ୍ପାଦୀ, ପକ୍ଷୀ, ସର୍ପ, ଓ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ କାଳ ଓ କାର୍ଯ୍ୟର ଫୁଲିବାକୁ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।