ପୁତ୍ରଃ ସୋଽଗ୍ନେର୍ମନ୍ଯୁମତୋ ଘୋରଃ ସଂଵର୍ତ୍ତକଃ ସ୍ମୃତଃ । ପିବନ୍ନପଃ ସ ଵସତି ସମୁଦ୍ରେ ଵଢଵାମୁଖଃ ।। ୨୯.
କ୍ରୋଧରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଅଗ୍ନିଙ୍କ ପୁଅ, ଭୟଙ୍କର ସଂବର୍ତ୍ତକ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ; ସେ ଜଳକୁ ପିଇ ଦେଇ, ଘୋଡ଼ିର ମୁହଁ ଭଳି ରୂପ ଧାରଣ କରି ସମୁଦ୍ରରେ ବସିଥାଏ।
ସମୁଦ୍ର ଵାସିନଃ ପୁତ୍ରଃ ସହରକ୍ଷୋ ଵିଭାଵ୍ଯତେ। ସହରକ୍ଷସୁତଃ କ୍ଷାମୋ ଗୃହାଣି ସ ଦହେନ୍ନୄଣାମ୍ ।। ୨୯.
ସମୁଦ୍ରରେ ବସୁଥିବା ଅଗ୍ନିଙ୍କ ପୁଅ, ସହରକ୍ଷ ସହିତ ପରିଚିତ; ସହରକ୍ଷଙ୍କ ପୁଅ, ଦୁର୍ବଳ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମାନବଙ୍କ ଘରକୁ ଜଳାଇ ଦିଏ।
କ୍ରଵ୍ଯାଦୋଽଗ୍ନିଃ ସୁତସ୍ତସ୍ଯ ପୁରୁଷାନତ୍ତି ଯୋ ମୃତାନ୍ । ଇତ୍ଯେତେ ପାଵକସ୍ଯାଗ୍ନେଃ ପୁତ୍ରା ହ୍ଯେଵଂ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ ।। ୨୯.
ତାଙ୍କ ପୁଅ କ୍ରବ୍ୟାଦ ଅଗ୍ନି, ମୃତ ମାନବଙ୍କୁ ଭକ୍ଷଣ କରେ; ଏଭଳି ପାବକ ଅଗ୍ନିଙ୍କ ପୁଅମାନେ ବିବରଣ କରାଯାଇଛନ୍ତି।
ତତଃ ଶୁଚେସ୍ତୁ ଯୈଃ ସୌରେର୍ଗନ୍ଧର୍ଵୈରସୁରାଵୃତୈଃ। ମଥିତୋ ଯସ୍ତ୍ଵରଣ୍ଯାଂ ଵୈ ସୋଽଗ୍ନିରଗ୍ନିଃ ସମିଧ୍ଯତେ ।। ୨୯.
ତାପରେ, ଶୁଚିଙ୍କ ଅଗ୍ନି, ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଅସୁରମାନେ ଘେରି ଅରଣ୍ୟରେ ମଥନ କରିଥିବା, ଅଗ୍ନି ଭାବେ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ହୁଏ।
ଆଯୁର୍ନାମାଥ ଭଗଵାନ୍ ପଶୌ ଯସ୍ତୁ ପ୍ରଣୀଯତେ। ଆଯୁଷୋ ମହିମାନ୍ ପୁତ୍ରଃ ସ ଶାଵାନ୍ନାମତଃ ସୁତଃ ।। ୨୯.
ତାପରେ, ଆୟୁଷ୍ ନାମକ ପୂଜ୍ୟ, ପଶୁଯାଜ୍ଞରେ ଯିଏ ନେଇଯାଯିବେ, ସେ ଆୟୁଷଙ୍କ ପୁଅ; ତାଙ୍କର ପୁଅ ଶାବାନ୍ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।
ପାକଯଜ୍ଞେଷ୍ଵଭିମାନୀ ସୋଽଗ୍ନିସ୍ତୁ ସଵନଃ ସ୍ମୃତଃ। ପୁତ୍ରଶ୍ଚ ସଵନସ୍ଯାଗ୍ନେରଦ୍ଭୁତଃ ସ ମହାଯଶାଃ ।। ୨୯.
ପାକଯାଜ୍ଞରେ ଅଧିପତି ଅଗ୍ନି ସବନ ଭାବେ ପରିଚିତ; ସବନ ଅଗ୍ନିଙ୍କ ପୁଅ ଅଦ୍ଭୁତ, ଯିଏ ବଡ଼ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ଵିଵିଚିସ୍ତ୍ଵଦ୍ଭୁତସ୍ଯାପି ପୁତ୍ରୋଽଗ୍ନେଃ ସ ମହାନ୍ ସ୍ମୃତଃ। ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତେଽଥ ଭୀମାନାଂ ହୁତଂ ଭୁହ୍କ୍ତେ ହଵିଃ ସଦା ।। ୨୯.
ଅଦ୍ଭୁତଙ୍କ ପୁଅ ବିବିଚି, ଏହି ଅଗ୍ନି ବଡ଼ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ; ଭୟଙ୍କର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କ୍ରିୟାରେ, ସେ ସଦା ହବିଷ୍ୟ ଭକ୍ଷଣ କରେ।
ଵିଵିଚେସ୍ତୁ ସୁତୋ ହ୍ଯର୍କୋ ଯୋଽଗ୍ନିସ୍ତସ୍ଯ ସୁତାସ୍ତ୍ଵିମେ। ଅନୀକଵାନ୍ ଵାସୃଜଵାଂଶ୍ଚ ରକ୍ଷୋହା ପିତୃକୃତ୍ତଥା। ସୁରଭିର୍ଵସୁରତ୍ନାଦୌ ପ୍ରଵିଷ୍ଟୋ ଯଶ୍ଚ ରୁକ୍ମଵାନ୍ ।। ୨୯.
ବିବିଚିଙ୍କ ପୁଅ ଅର୍କ; ତାଙ୍କର ପୁଅମାନେ ହେଲେ: ଅନୀକବାନ୍, ବାସୃଜବାନ୍, ରକ୍ଷୋହା, ପିତୃକୃତ୍, ସୁରଭି, ବସୁରତ୍ନ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ଏବଂ ରୁକ୍ମବାନ୍।
ଶୁଚେରଗ୍ନେଃ ପ୍ରଜା ଵହ୍ନଯସ୍ତୁ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ। ଇତ୍ଯେତେ ଵହ୍ନଯଃ ପ୍ରୋକ୍ତାଃ ପ୍ରଣୀଯନ୍ତେଽଧ୍ଵରେଷୁ ଯେ ।। ୨୯.
ଶୁଚି ଅଗ୍ନିଙ୍କ ସନ୍ତାନ ଚଉଦ ଅଗ୍ନି; ଏହି ଅଗ୍ନିମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଯାଜ୍ଞରେ ନେଇଯାଯିବେ, ସେମାନଙ୍କ ବିବରଣ ଏଭଳି ଦିଆଯାଇଛି।
ଆଦିସର୍ଗେ ହ୍ଯତୀତା ଵୈ ଯାମୈଃ ସହ ସୁରୋତ୍ତମୈଃ। ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁ ଵେଽନ୍ତରେ ପୂର୍ଵମଗ୍ନଯସ୍ତେଽଭିମାନିନଃ ।। ୨୯.
ଆଦି ସୃଷ୍ଟିରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବମାନେ ଓ ଯମମାନେ ସହିତ, ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ, ସେମାନେ ଗର୍ବିତ ଅଗ୍ନି ଭାବେ ପୂର୍ବେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ।
ଏତେ ଵିହରଣୀଯାସ୍ତୁ ଚେତନାଚେତନେଷ୍ଵିହ। ସ୍ଥାନାଭିମାନିନୋ ଲୋକେ ପ୍ରାଗାସନ୍ ହଵ୍ଯଵାହନାଃ ।। ୨୯.
ଏହି ଅଗ୍ନିମାନେ, ଜଡ଼ ଓ ଚେତନ ସମସ୍ତ ଜଗତରେ, ପୂର୍ବେ ସ୍ଥାନର ଅଧିପତି ଭାବେ ଥିଲେ, ହବିଷ୍ୟ ବହନ କରୁଥିଲେ।
କାମ୍ଯନୈମିତ୍ତିକାଜସ୍ରେଷ୍ଵେତେ କର୍ମସ୍ଵଵସ୍ଥିତାଃ। ପୂର୍ଵମନ୍ଵନ୍ତରେଽତୀତେ ଶୁକ୍ଲୈର୍ଯାମୈଃ ସୁତୈଃ ସହ। ଦେଵୈର୍ମହାତ୍ମଭିଃ ପୁଣ୍ଯୈଃ ପ୍ରଥମସ୍ଯାନ୍ତରେ ମନୋଃ ।। ୨୯.
ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ, ନିୟମିତ ଓ ନିତ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ, ପୂର୍ବ ମନ୍ବନ୍ତରରେ, ଶୁକ୍ଳ ଯମଙ୍କ ପୁଅମାନେ, ପୁଣ୍ୟଶୀଳ ମହାତ୍ମା ଦେବମାନେ ସହିତ, ପ୍ରଥମ ମନୁର ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ।
ଇତ୍ଯେତାନି ମଯୋକ୍ତାନି ସ୍ଥାନାନି ସ୍ଥାନିନଶ୍ଚ ହ । ତୈରେଵ ତୁ ପ୍ରସଙ୍ଖ୍ଯାତମତୀତାନାଗତେଷ୍ଵପି ।। ୨୯.
ଏହି ସ୍ଥାନମାନେ ଓ ସେମାନଙ୍କ ଅଧିପତିମାନେ ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି; ଏହିମାନେ ଦ୍ୱାରା, ପୂର୍ବ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ସମୟର ଗଣନା ହୁଏ।
ମନ୍ଵନ୍ତରେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ଲକ୍ଷଣଂ ଜାତଵେଦସାମ୍। ସର୍ଵେ ତପସ୍ଵିନୋ ହ୍ଯେତେ ସର୍ଵେ ହ୍ଯଵଭୃଥା ସ୍ତଥା। ପ୍ରଜାନାଂ ପତଯଃ ସର୍ଵେ ଜ୍ଯୋତିଷ୍ମନ୍ତଶ୍ଚ ତେ ସ୍ମୃତାଃ ।। ୨୯.
ସମସ୍ତ ମନ୍ବନ୍ତରରେ, ଏହିମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ଜାତବେଦସଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ; ସମସ୍ତେ ତପସ୍ୱୀ, ସମସ୍ତେ ଅବଭୃଥ ଅଗ୍ନି, ସମସ୍ତେ ପ୍ରଜାଙ୍କ ନାଥ ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି।
ସ୍ଵାରୋଚିଷାଦିଷୁ ଜ୍ଞେଯାଃ ସାଵର୍ଣ୍ଯନ୍ତେଷୁ ସପ୍ତସୁ। ମନ୍ଵନ୍ତରେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ନାନାରୂପପ୍ରଯୋଜନୈଃ ।। ୨୯.
ସ୍ୱାରୋଚିଷ ଆରମ୍ଭରୁ ସାବର୍ଣ୍ଣି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସପ୍ତଟି ମନ୍ବନ୍ତରରେ, ସମସ୍ତେ ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତି ଓ କାମନା ସହିତ ବୁଝିବାକୁ ହେବ।
ଵର୍ତ୍ତନ୍ତେ ଵର୍ତ୍ତମାନୈଶ୍ଚ ଦେଵୈରିହ ସହାଗ୍ନଯଃ। ଅନାଗତୈଃ ସୁରୈଃ ସାର୍ଦ୍ଧଂ ଵର୍ତ୍ତନ୍ତେଽନାଗତାଗ୍ନଯଃ ।। ୨୯.
ଏଠାରେ ବର୍ତ୍ତମାନ ଦେବତାମାନେ ସହିତ ଅଗ୍ନିମାନେ ଅଛନ୍ତି; ଆଗାମୀ ଦେବତାମାନେ ସହିତ ଆଗାମୀ ଅଗ୍ନିମାନେ ମଧ୍ୟ ଥିବେ।
ଇତ୍ଯେଷ ନିନଯୋଽଗ୍ନୀନାଂ ମଯା ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଯଥାତଥମ୍। ଵିସ୍ତରେଣାନୁପୂର୍ଵ୍ଯା ଚ ପିତୄଣାଂ ଵକ୍ଷ୍ଯତେ ତତଃ ।। ୨୯.
ଏଭଳି ଅଗ୍ନିମାନଙ୍କର ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ମୁଁ ଯଥାଯଥିକ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲି; ଏବେ ପିତୃମାନଙ୍କର ବିସ୍ତୃତ କ୍ରମ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯିବ।
ବ୍ରହ୍ମଣଃ ସୃଜତଃ ପୁତ୍ରାନ୍ ପୂର୍ଵେ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵେଽନ୍ତରେ। ଅମ୍ଭାଂସି ଜଜ୍ଞିରେ ତାନି ମନୁଷ୍ଯାସୁରଦେଵତାଃ ।। ୩୦.
ପ୍ରାଚୀନ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ବନ୍ତରରେ, ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କର ପୁଅମାନେ ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିବାବେଳେ, ପାଣି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା—ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛନ୍ତି ମଣିଷ, ଅସୁର ଓ ଦେବତା।
ପିତୃଵନ୍ମନ୍ଯମାନସ୍ଯ ଜଜ୍ଞିରେ ପିତରୋଽସ୍ଯ ଵୈ। ତେଷାନ୍ନିସର୍ଗଃ ପ୍ରାଗୁକ୍ତୋ ଵିସ୍ତରସ୍ତସ୍ଯ ଵକ୍ଷ୍ଯତେ ।। ୩୦.
ସେ ନିଜକୁ ପିତୃବନ୍ଧିତ ବୋଲି ଭାବିଲେ, ତାଙ୍କର ପିତୃମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ସେମାନଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି ପୂର୍ବରୁ କୁହାଯାଇଛି, ଏବେ ତାହାର ବିସ୍ତୃତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହେବ।
ଦେଵାସୁରମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦେଵୋଽଭ୍ଯଭାଷତ। ପିତୃଵନ୍ମନ୍ଯମାନସ୍ଯ ଜଜ୍ଞିରେ ଵୋପଯକ୍ଷିତାଃ ।। ୩୦.
ଦେବତା, ଅସୁର ଓ ମଣିଷମାନେକୁ ଦେଖି, ଦେବତା କହିଲେ: 'ସେ ନିଜକୁ ପିତୃବନ୍ଧିତ ବୋଲି ଭାବିଲେ, ସେମାନେ ପିତୃ ନିଶ୍ଚୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ ଓ ସୁରକ୍ଷିତ ହେଲେ।'
ମଧ୍ଵାଦଯଃ ଷଡୃତଵସ୍ତାନ୍ ପିତୄନ୍ ପରିଚକ୍ଷତେ। ଋତଵଃ ପିତରୋ ଦେଵା ଇତ୍ଯେଷା ଵୈଦିକୀ ଶ୍ରୁତିଃ ।। ୩୦.
ମଧୁ ଆଦି ଛଅ ଋତୁକୁ ପିତୃମାନେ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ; ଋତୁମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ପିତୃ ଓ ଦେବତା—ଏହି ହେଉଛି ବେଦର ପ୍ରମାଣ।
ମନ୍ଵନ୍ତରେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ହ୍ଯତୀତାନାଗତେଷ୍ଵପି। ଏତେ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵେ ପୂର୍ଵମୁତ୍ପନ୍ନା ହ୍ଯନ୍ତରେ ଶୁଭେ ।। ୩୦.
ସମସ୍ତ ମନ୍ବନ୍ତରରେ, ଯେଉଁଠି ଅତୀତ ଓ ଆଗାମୀ ଦୁହେଁ ଅଛି, ଏମାନେ ପୂର୍ବରୁ ଶୁଭ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲେ।
ଅଗ୍ନିଷ୍ଵାତ୍ତାଃ ସ୍ମୃତା ନାମ୍ନା ତଥା ବର୍ହିଷଦଶ୍ଚ ଵୈ। ଅଯଜ୍ଵାନସ୍ତଥା ତେଷାମାସନ୍ ଵୈ ଗୃହମେଧିନଃ। ଅଗ୍ନିଷ୍ଵାତ୍ତାଃ ସ୍ମୃତାସ୍ତେ ଵୈ ପିତରୋଽନାହିତାଗ୍ନଯଃ ।। ୩୦.
ଯେଉଁମାନେ ଅଗ୍ନିଷ୍ୱାତ୍ତ ନାମରେ ପରିଚିତ, ଏବଂ ବର୍ହିଷଦ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ଯଜ୍ଞ କରୁନଥିବା ଗୃହସ୍ଥ ଥିଲେ; ଅଗ୍ନିଷ୍ୱାତ୍ତମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ସେହି ପିତୃମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଅଗ୍ନି ରଖିନଥିଲେ।
ଯଜ୍ଵାନସ୍ତେଷୁ ଯେ ହ୍ଯାସନ୍ ପିତରଃ ସୋମପୀଥିନଃ। ସ୍ମୃତା ବର୍ହିଷଦସ୍ତେ ଵୈ ପିତରସ୍ତ୍ଵଗ୍ନିହୋତ୍ରିଣଃ। ଋତଵଃ ପିତରୋ ଦେଵାଃ ଶାସ୍ତ୍ରେଽସ୍ମିନ୍ନିଶ୍ଚଯୋ ମତଃ ।। ୩୦.
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଯେଉଁ ପିତୃମାନେ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିଲେ ଓ ସୋମପାନ କରୁଥିଲେ, ସେମାନେ ବର୍ହିଷଦ ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ; ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରୁଥିବା ପିତୃମାନେ ବର୍ହିଷଦ ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ଏହି ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଋତୁ, ପିତୃ ଓ ଦେବତାମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ବୋଲି ମନ୍ୟ।
ମଧୁମାଧଵୌ ରସୌ ଜ୍ଞେଯୌ ଶୁଚିଶୁକ୍ରୌ ତୁ ଶୁଷ୍ମିଣୌ। ନଭଶ୍ଚୈଵ ନଭସ୍ତଶ୍ଚ ଜୀଵାଵେତାଵୁଦାହୃତୌ ।। ୩୦.
ମଧୁ ଓ ମାଧବ ଦୁଇଟି ମିଠା ଋତୁ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ; ଶୁଚି ଓ ଶୁକ୍ର ଦୁଇଟି ପବିତ୍ର ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଋତୁ; ନଭ ଓ ନଭସ୍ୟ ଦୁଇଟି ଜୀବନ୍ତ ଋତୁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଇଷଶ୍ଚୈଵ ତଥୋର୍ଜଶ୍ଚ ସୁଧାଵନ୍ତାଵୁଦାହୃତୌ। ସହଶ୍ଚୈଵ ସହସ୍ଯଶ୍ଚ ମନ୍ଯୁମନ୍ତୌ ତୁ ତୌ ସ୍ମୃତୌ। ତପଶ୍ଚୈଵ ତପସ୍ଯଶ୍ଚ ଘୋରାଵେତୌ ତୁ ଶୈଶିରୌ ।। ୩୦.
ଇଷ ଓ ଉର୍ଜା ଦୁଇଟି ପୋଷକ ଋତୁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସହ ଓ ସହସ୍ୟ ଦୁଇଟି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଋତୁ ବୋଲି ସ୍ମରଣ; ତପ ଓ ତପସ୍ୟା ଦୁଇଟି ଭୟଙ୍କର ଓ ଶୀତ ଋତୁ।
କାଲାଵସ୍ଥାସ୍ତୁ ଷଟ୍ ତେଷାମ୍ମାସାଖ୍ଯା ଵୈ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ। ତ ଇମେ ଋତଵଃ ପ୍ରୋକ୍ତାଶ୍ଚେତନାଚେତନାସ୍ତୁ ଵୈ ।। ୩୦.
ସେମାନଙ୍କର ଛଅଟି କାଳ ଅବସ୍ଥା ମାସ ନାମରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ; ଏହିମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ଋତୁ, ଜଡ଼ ଓ ଚେତନ ଦୁହେଁ।
ଋତଵୋ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପୁତ୍ରା ଵିଜ୍ଞେଯାସ୍ତେଽଭିମାନିନଃ। ମାସାର୍ଦ୍ଧମାସସ୍ଥାନେଷୁ ସ୍ଥାନଞ୍ଚ ଋତଵୋର୍ତ୍ତଵାଃ ।। ୩୦.
ଋତୁମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପୁଅ ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ସେମାନେ ନିଜ ଅଞ୍ଚଳର ଅଧିକାରୀ; ମାସ ଓ ଅର୍ଧମାସ ଥିବା ସ୍ଥାନ ହେଉଛି ଋତୁମାନଙ୍କର ଅଞ୍ଚଳ।
ସ୍ଥାନାନାଂ ଵ୍ଯତିରେକେଣ ଜ୍ଞେଯାଃ ସ୍ଥାନାଭିମାନିନଃ। ଅହୋରାତ୍ରଞ୍ଚ ମାସାଶ୍ଚ ଋତଵଶ୍ଚାଯନାନି ଚ ।। ୩୦.
ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକୁ ଛାଡ଼ି, ସ୍ଥାନର ଅଧିକାରୀମାନେ ବୁଝିବାକୁ ହେବ; ଦିନ-ରାତି, ମାସ, ଋତୁ ଓ ଆୟନ ମଧ୍ୟ।
ସଂଵତ୍ସରାଶ୍ଚ ସ୍ଥାନାନି କାଲାଵସ୍ଥାଭିମାନିନଃ। ନିମେଷାଶ୍ଚ କଲାଃ କାଷ୍ଠା ମୁହୂର୍ତ୍ତା ଵୈ ଦିନକ୍ଷପାଃ ।। ୩୦.
ବର୍ଷମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ସ୍ଥାନ, ଯାହା କାଳ ଅବସ୍ଥାର ଅଧିନ; ନିମେଷ, କଳା, କାଷ୍ଠା, ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ଦିନ ଓ ରାତି।