ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଵିପାଶାଂ କୌଶିକୀଞ୍ଚୈଵ ଶତଦ୍ରୁଂ ସରଯୂନ୍ତଥା। ସୀତାଂ ସରସ୍ଵତୀଞ୍ଚୈଵ ହ୍ରାଦିନୀଂ ପାଵନୀଂ ତଥା ।। ୨୯.

ବିପାଶା, କୌଶିକୀ, ଶତଦ୍ରୁ ଓ ସରୟୂ; ସୀତା, ସରସ୍ୱତୀ, ହ୍ରାଦିନୀ ଓ ପାବନୀ—

ତାସୁ ଷୋଡଶଧାତ୍ମାନଂ ପ୍ରଵିଭଜ୍ଯ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ । ଆତ୍ମାନଂ ଵ୍ଯଦଧାତ୍ତାସୁ ଧିଷ୍ଣୀଷ୍ଵଥ ବଭୂଵ ସଃ ।। ୨୯.

ଏହି ସମସ୍ତ ନଦୀମାନଙ୍କ ଭିତରେ ସେ ନିଜକୁ ସୋଳଟି ରୂପରେ ବାଣ୍ଟି, ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କଲେ; ଏହିପରି ସେ ଯଜ୍ଞକୁଣ୍ଡମାନେ ଭିତରେ ବିଦ୍ୟମାନ ହେଲେ।

ଧିଷ୍ଣଯୋ ଦିଵ୍ଯଭିଚାରିଣ୍ଯସ୍ତାସୂତ୍ପନ୍ନାସ୍ତୁ ଧିଷ୍ଣଯଃ। ଧିଷ୍ଣୀଷୁ ଜଜ୍ଞିରେ ଯସ୍ମାଦ୍ଧିଷ୍ଣଯସ୍ତେନ କୀର୍ତ୍ତିତାଃ ।। ୨୯.

ଏହି ଯଜ୍ଞକୁଣ୍ଡମାନେ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚଳିଥିବା, ଏହି ନଦୀମାନଙ୍କୁ ଆଧାର କରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ଯେହେତୁ ସେମାନେ କୁଣ୍ଡରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ତେଣୁ ସେମାନେ 'କୁଣ୍ଡ' ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ।

ଇତ୍ଯେତେ ଵୈ ନଦୀପୁତ୍ରା ଧିଷ୍ଣୀଷ୍ଵେଵ ଵିଜଜ୍ଞିରେ। ତେଷାଂ ଵିହରଣୀଯା ଯେ ଉପସ୍ଥେଯାଶ୍ଚ ଯେଽଗ୍ନଯଃ। ତାନ୍ ଶ୍ରୃଣୁଧ୍ଵଂ ସମାସେନ କୀର୍ତ୍ଯମାନାନ୍ ଯଥା ତଥା ।। ୨୯.

ଏହିପରି ଏହି ସମସ୍ତ ନଦୀପୁତ୍ରମାନେ ଯଜ୍ଞକୁଣ୍ଡରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଯେଉଁ ଅଗ୍ନିମାନେ ଉପଭୋଗ୍ୟ କିମ୍ବା ସ୍ଥାପନୀୟ, ସେମାନଙ୍କ ନାମ ଯଥାଯଥିକ ଭାବରେ ଶୁଣନ୍ତୁ।

thumb|400px|ଉତ୍ତରଵେଦୀ 400px|thumb|ସଦୋମଣ୍ଡପମ୍ thumb|400px|ଧିଷ୍ଣ୍ଯ ଋତୁଃ ପ୍ରଵାହଣୋଽଗ୍ନୀଧ୍ରଃ ପୁରସ୍ତାଦ୍ଧିଷ୍ଣଯୋଽପରୋ। ଵିଧୀଯନ୍ତେ ଯଥାସ୍ଥାନଂ ସୌତ୍ଯେଽହ୍ନି ସଵନକ୍ରମାତ୍ ।। ୨୯.

ଋତୁ, ପ୍ରବାହଣ, ଅଗ୍ନିଧ୍ର—ଏହି କୁଣ୍ଡମାନେ ସାମ୍ନାରେ ସ୍ଥାପିତ ହୁଅନ୍ତି; ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କୁଣ୍ଡମାନେ ସଠିକ୍ ସ୍ଥାନରେ, ସୋମ ଯଜ୍ଞର ଦିନରେ କ୍ରମାନୁସାରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ହୁଅନ୍ତି।

ଅନିର୍ଦ୍ଦେଶ୍ଯାନ୍ଯଵାଚ୍ଯାନାମଗ୍ନୀନାଂ ଶ୍ରୃଣୁତ କ୍ରମମ୍। ସମ୍ରାଡଗ୍ନିଃ କୃଶାନୁର୍ଯୋ ଦ୍ଵିତୀଯୋତ୍ତରଵେଦିକଃ ।। ୨୯.

ଏବେ ଯେଉଁ ଅଗ୍ନିମାନେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିହେବା ଯାଏନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କ କ୍ରମ ଶୁଣନ୍ତୁ; ସମ୍ରାଟ୍ ଅଗ୍ନି, ଜ୍ଵଳନ୍ତ ଅଗ୍ନି, ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାବେ ଉତ୍ତର ବେଦୀରେ ସ୍ଥାପିତ।

ସମ୍ରାଡଗ୍ନିଃ ସ୍ମୃତା ହ୍ଯଷ୍ଟୌ ଉପତିଷ୍ଠନ୍ତି ତାନ୍ ଦ୍ଵିଜାଃ. ଅଧସ୍ତାତ୍ପର୍ଷଦନ୍ଯସ୍ତୁ ଦ୍ଵିତୀଯଃ ସୋଽତ୍ର ଦୃଶ୍ଯତେ ।। ୨୯.

ସମ୍ରାଟ୍ ଅଗ୍ନିକୁ ଆଠଟି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଦ୍ୱିଜମାନେ ସେମାନଙ୍କୁ ସେବନ କରନ୍ତି। ତଳେ ପର୍ଷଦ ନାମକ ଅନ୍ୟ ଏକ ଅଗ୍ନି ଅଛି, ସେଠାରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ।

ପ୍ରତଦ୍ଵୋଚେ ନଭୋ ନାମ ଚତ୍ଵାରି ସ ଵିଭାଵ୍ଯତେ। ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଯୋତିର୍ଵସୁର୍ନାମ ବ୍ରହ୍ମସ୍ଥାନେ ସ ଉଚ୍ଯତେ ।। ୨୯.

ଏବେ ମୁଁ ନଭସ୍ ନାମକ ଅଗ୍ନି ବିଷୟରେ କହିବି, ଯାହା ଚାରିଟି ରୂପରେ ଦେଖାଯାଏ; ବ୍ରହ୍ମଜ୍ୟୋତି ନାମକ ବସୁର୍, ବ୍ରହ୍ମସ୍ଥାନରେ ବୋଲାଯାଏ।

ହଵ୍ଯସୂର୍ଯ୍ଯାଦ୍ଯସଂସୃଷ୍ଟଃ ଶାମିତ୍ରେ ସ ଵିଭାଵ୍ଯତେ। ଵିଶ୍ଵସ୍ଯାଥ ସମୁଦ୍ରୋଗ୍ନିର୍ବ୍ରହ୍ମସ୍ଥାନେ ସ କୀର୍ତ୍ତ୍ଯତେ ।। ୨୯.

ଯେଉଁ ଅଗ୍ନି ହବ୍ୟସୂର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ମିଶି ନାହିଁ, ସେହି ଶାମିତ୍ରି ଭାବେ ଚିହ୍ନିତ; ସମସ୍ତ ଜଗତର ସମୁଦ୍ର ଅଗ୍ନି ମଧ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମସ୍ଥାନରେ ବୋଲାଯାଏ।

ଋତୁଧାମା ଚ ସୁଜ୍ଯୋତିରୌଦୁମ୍ବର୍ଯ୍ଯାଂ ସ କୀର୍ତ୍ତ୍ଯତେ। ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଯୋତିର୍ଵସୁର୍ନାମ ବ୍ରହ୍ମସ୍ଥାନେ ସ ଉଚ୍ଯତେ ।। ୨୯.

ଋତୁଧାମା ନାମକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଅଗ୍ନି, ଉଦୁମ୍ବରରେ ବୋଲାଯାଏ; ବ୍ରହ୍ମଜ୍ୟୋତି ନାମକ ବସୁର୍, ବ୍ରହ୍ମସ୍ଥାନରେ ବୋଲାଯାଏ।

ଅଜୈକପାଦୁପସ୍ଥେଯଃ ସ ଵୈ ଶାଲାମୁଖୀଯକଃ। ଅନୁଦ୍ଦେଶ୍ଯୋପ୍ଯହିର୍ବୁଧ୍ନ୍ଯଃ ସୋଽଗ୍ନିର୍ଗୃହପତିଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୨୯.

ଅଜଏକପାଦ ନାମକ ଅଗ୍ନିକୁ ଶାଳାମୁଖୀୟ ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କରାଯିବା ଉଚିତ; ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଭାବେ ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଅହିର୍ବୁଧ୍ନ୍ୟ ଅଗ୍ନିକୁ ଗୃହପତି ଭାବେ ମନାଯାଏ।

ଶଂସ୍ଯସ୍ଯୈଵ ସୁତାଃ ସର୍ଵ୍ଵେ ଉପସ୍ଥେଯା ଦ୍ଵିଜୈଃ ସ୍ମୃତାଃ। ତତୋ ଵିହରଣୀଯାଂଶ୍ଚ ଵକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯଷ୍ଟୌ ତୁ ତତ୍ସୁତାନ୍ ।। ୨୯.

ସମସ୍ତ ଶଂସ୍ୟ ଅଗ୍ନିଙ୍କର ପୁଅମାନେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ସ୍ଥାପନ କରିବାକୁ କହିଛନ୍ତି; ଏବେ ମୁଁ ଏଠାରେ ଅଷ୍ଟ ଉପଭୋଗ୍ୟ ପୁଅମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କହିବି।

କ୍ରତୁପ୍ରଵାହଣୋଽଗ୍ନୀଧ୍ରସ୍ତତ୍ରସ୍ଥା ଧିଷ୍ଣଯୋଽପରେ। ଵିହ୍ରିଯନ୍ତେ ଯଥାସ୍ଥାନଂ ସୌତ୍ଯୋହ୍ନି ସଵନକ୍ରମାତ୍ ।। ୨୯.

କ୍ରତୁ, ପ୍ରବାହଣ, ଅଗ୍ନିଧ୍ର—ଏହି କୁଣ୍ଡମାନେ ସେଠାରେ ସ୍ଥାପିତ; ସେମାନେ ସଠିକ୍ ସ୍ଥାନରେ, ସୋମ ଯଜ୍ଞର ଦିନରେ କ୍ରମାନୁସାରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ହୁଅନ୍ତି।

ପୌତ୍ରେଯସ୍ତୁ ତତୋ ହ୍ଯଗ୍ନିଃ ସ୍ମୃତୋ ଯୋ ହଵ୍ଯଵାହନଃ। ଶାନ୍ତିସ୍ଵାଗ୍ନିଃ ପ୍ରଚେତାସ୍ତୁ ଦ୍ଵିତୀଯଃ ସତ୍ଯ ଉଚ୍ଯତେ ।। ୨୯.

ପୌତ୍ରେୟ ଅଗ୍ନି ପରେ ହବ୍ୟବାହନ ଭାବେ ପରିଚିତ; ଶାନ୍ତିର ଅଗ୍ନି, ପ୍ରଚେତାସ୍, ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାବେ 'ସତ୍ୟ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ତଥାଗ୍ନିର୍ଵିଶ୍ଵଦେଵସ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମସ୍ଥାନେ ସ ଉଚ୍ଯତେ। ଅଵକ୍ଷୁରଚ୍ଛାଵାକସ୍ତୁ ଭୁଵଃ ସ୍ଥାନେ ଵିଭାଵ୍ଯତେ ।। ୨୯.

ଏହିପରି, ବିଶ୍ୱଦେବ ନାମକ ଅଗ୍ନିକୁ ବ୍ରହ୍ମସ୍ଥାନରେ ବୋଲାଯାଏ; ଅବକ୍ଷୁର ଓ ଅଚ୍ଛାବାକ ଭୂମିସ୍ଥାନରେ ବିଚାରିତ।

ଉଶୀରାଗ୍ନିଃ ସଵୀର୍ଯସ୍ତୁ ନେଷ୍ଠୀଯଃ ସଂଵିଭାଵ୍ଯତେ। ଅଷ୍ଟମସ୍ତୁ ଵ୍ଯରତ୍ନିସ୍ତୁ ମାର୍ଜାଲୀଯଃ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତଃ ।। ୨୯.

ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଉଶୀରାଗ୍ନିକୁ ନେଷ୍ଠୀୟ ଭାବରେ ବଣ୍ଟନ କରାଯାଏ; ଏହାର ଅଷ୍ଟମ, ରତ୍ନବିହୀନ ଅଗ୍ନିକୁ ମାର୍ଜାଳୀୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଧିଷ୍ଣ୍ଯା ଵିହରଣୀଯା ଯେ ସୌମ୍ଯେନାନ୍ଯେନ ଚୈଵ ହି। ତଯୋର୍ଯଃ ପାଵକୋ ନାମ ସ ଚାପାଂ ଗର୍ଭ ଉଚ୍ଯତେ ।। ୨୯.

ଯେଉଁ ଧିଷ୍ଣ୍ୟା ଅଗ୍ନିଗୁଡ଼ିକୁ ମୃଦୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପାୟରେ ଘୁଞ୍ଚାଯିବାକୁ ହୁଏ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପାବକ ନାମକ ଅଗ୍ନିକୁ ଜଳର ଗର୍ଭ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଅଗ୍ନିଃ ସୋଽଵଭୃଥୋ ଜ୍ଞେଯଃ ସମ୍ଯକ୍ ପ୍ରାପ୍ଯାପ୍ସୁ ହୂଯତେ। ହୃଚ୍ଛଯସ୍ତତ୍ସୁତୋ ହ୍ଯଗ୍ନିର୍ଜଠରେ ଯୋ ନୃଣାଂ ସ୍ଥିତଃ ।। ୨୯.

ଯେଉଁ ଅଗ୍ନିକୁ ଠିକ୍‌ଭାବେ ଲାଭ କରି, ଜଳରେ ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ, ସେଉଁଠି ଅବଭୃଥ ଅଗ୍ନି ଭାବେ ଜଣାଯାଏ; ହୃଦୟର ଆକାଂକ୍ଷାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଅଗ୍ନି ମାନବଙ୍କ ଜଠରରେ ବସିଥାଏ।

ମନ୍ଯୁମାନ୍ ଜାଠରସ୍ଯାଗ୍ନେର୍ଵିଦ୍ଵାନଗ୍ନିଃ ସୁତଃ ସ୍ମୃତଃ। ପରସ୍ପରୋଚ୍ଛ୍ରିତଃ ସୋଽଗ୍ନିର୍ଭୂତାନାଂ ହ ଵିଭୁର୍ମହାନ୍ ।। ୨୯.

ଜଠରର ଅଗ୍ନି, କ୍ରୋଧ ଓ ଜ୍ଞାନ ସହିତ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଅଗ୍ନିଙ୍କ ପୁଅ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ; ସେଉଁଠି ଅଗ୍ନି, ପରସ୍ପର ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଡ଼ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ।

ପୁତ୍ରଃ ସୋଽଗ୍ନେର୍ମନ୍ଯୁମତୋ ଘୋରଃ ସଂଵର୍ତ୍ତକଃ ସ୍ମୃତଃ । ପିବନ୍ନପଃ ସ ଵସତି ସମୁଦ୍ରେ ଵଢଵାମୁଖଃ ।। ୨୯.

କ୍ରୋଧରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଅଗ୍ନିଙ୍କ ପୁଅ, ଭୟଙ୍କର ସଂବର୍ତ୍ତକ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ; ସେ ଜଳକୁ ପିଇ ଦେଇ, ଘୋଡ଼ିର ମୁହଁ ଭଳି ରୂପ ଧାରଣ କରି ସମୁଦ୍ରରେ ବସିଥାଏ।

ସମୁଦ୍ର ଵାସିନଃ ପୁତ୍ରଃ ସହରକ୍ଷୋ ଵିଭାଵ୍ଯତେ। ସହରକ୍ଷସୁତଃ କ୍ଷାମୋ ଗୃହାଣି ସ ଦହେନ୍ନୄଣାମ୍ ।। ୨୯.

ସମୁଦ୍ରରେ ବସୁଥିବା ଅଗ୍ନିଙ୍କ ପୁଅ, ସହରକ୍ଷ ସହିତ ପରିଚିତ; ସହରକ୍ଷଙ୍କ ପୁଅ, ଦୁର୍ବଳ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମାନବଙ୍କ ଘରକୁ ଜଳାଇ ଦିଏ।

କ୍ରଵ୍ଯାଦୋଽଗ୍ନିଃ ସୁତସ୍ତସ୍ଯ ପୁରୁଷାନତ୍ତି ଯୋ ମୃତାନ୍ । ଇତ୍ଯେତେ ପାଵକସ୍ଯାଗ୍ନେଃ ପୁତ୍ରା ହ୍ଯେଵଂ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ ।। ୨୯.

ତାଙ୍କ ପୁଅ କ୍ରବ୍ୟାଦ ଅଗ୍ନି, ମୃତ ମାନବଙ୍କୁ ଭକ୍ଷଣ କରେ; ଏଭଳି ପାବକ ଅଗ୍ନିଙ୍କ ପୁଅମାନେ ବିବରଣ କରାଯାଇଛନ୍ତି।

ତତଃ ଶୁଚେସ୍ତୁ ଯୈଃ ସୌରେର୍ଗନ୍ଧର୍ଵୈରସୁରାଵୃତୈଃ। ମଥିତୋ ଯସ୍ତ୍ଵରଣ୍ଯାଂ ଵୈ ସୋଽଗ୍ନିରଗ୍ନିଃ ସମିଧ୍ଯତେ ।। ୨୯.

ତାପରେ, ଶୁଚିଙ୍କ ଅଗ୍ନି, ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଅସୁରମାନେ ଘେରି ଅରଣ୍ୟରେ ମଥନ କରିଥିବା, ଅଗ୍ନି ଭାବେ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ହୁଏ।

ଆଯୁର୍ନାମାଥ ଭଗଵାନ୍ ପଶୌ ଯସ୍ତୁ ପ୍ରଣୀଯତେ। ଆଯୁଷୋ ମହିମାନ୍ ପୁତ୍ରଃ ସ ଶାଵାନ୍ନାମତଃ ସୁତଃ ।। ୨୯.

ତାପରେ, ଆୟୁଷ୍ ନାମକ ପୂଜ୍ୟ, ପଶୁଯାଜ୍ଞରେ ଯିଏ ନେଇଯାଯିବେ, ସେ ଆୟୁଷଙ୍କ ପୁଅ; ତାଙ୍କର ପୁଅ ଶାବାନ୍ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।

ପାକଯଜ୍ଞେଷ୍ଵଭିମାନୀ ସୋଽଗ୍ନିସ୍ତୁ ସଵନଃ ସ୍ମୃତଃ। ପୁତ୍ରଶ୍ଚ ସଵନସ୍ଯାଗ୍ନେରଦ୍ଭୁତଃ ସ ମହାଯଶାଃ ।। ୨୯.

ପାକଯାଜ୍ଞରେ ଅଧିପତି ଅଗ୍ନି ସବନ ଭାବେ ପରିଚିତ; ସବନ ଅଗ୍ନିଙ୍କ ପୁଅ ଅଦ୍ଭୁତ, ଯିଏ ବଡ଼ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

ଵିଵିଚିସ୍ତ୍ଵଦ୍ଭୁତସ୍ଯାପି ପୁତ୍ରୋଽଗ୍ନେଃ ସ ମହାନ୍ ସ୍ମୃତଃ। ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତେଽଥ ଭୀମାନାଂ ହୁତଂ ଭୁହ୍କ୍ତେ ହଵିଃ ସଦା ।। ୨୯.

ଅଦ୍ଭୁତଙ୍କ ପୁଅ ବିବିଚି, ଏହି ଅଗ୍ନି ବଡ଼ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ; ଭୟଙ୍କର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କ୍ରିୟାରେ, ସେ ସଦା ହବିଷ୍ୟ ଭକ୍ଷଣ କରେ।

ଵିଵିଚେସ୍ତୁ ସୁତୋ ହ୍ଯର୍କୋ ଯୋଽଗ୍ନିସ୍ତସ୍ଯ ସୁତାସ୍ତ୍ଵିମେ। ଅନୀକଵାନ୍ ଵାସୃଜଵାଂଶ୍ଚ ରକ୍ଷୋହା ପିତୃକୃତ୍ତଥା। ସୁରଭିର୍ଵସୁରତ୍ନାଦୌ ପ୍ରଵିଷ୍ଟୋ ଯଶ୍ଚ ରୁକ୍ମଵାନ୍ ।। ୨୯.

ବିବିଚିଙ୍କ ପୁଅ ଅର୍କ; ତାଙ୍କର ପୁଅମାନେ ହେଲେ: ଅନୀକବାନ୍, ବାସୃଜବାନ୍, ରକ୍ଷୋହା, ପିତୃକୃତ୍, ସୁରଭି, ବସୁରତ୍ନ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ଏବଂ ରୁକ୍ମବାନ୍।

ଶୁଚେରଗ୍ନେଃ ପ୍ରଜା ଵହ୍ନଯସ୍ତୁ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ। ଇତ୍ଯେତେ ଵହ୍ନଯଃ ପ୍ରୋକ୍ତାଃ ପ୍ରଣୀଯନ୍ତେଽଧ୍ଵରେଷୁ ଯେ ।। ୨୯.

ଶୁଚି ଅଗ୍ନିଙ୍କ ସନ୍ତାନ ଚଉଦ ଅଗ୍ନି; ଏହି ଅଗ୍ନିମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଯାଜ୍ଞରେ ନେଇଯାଯିବେ, ସେମାନଙ୍କ ବିବରଣ ଏଭଳି ଦିଆଯାଇଛି।

ଆଦିସର୍ଗେ ହ୍ଯତୀତା ଵୈ ଯାମୈଃ ସହ ସୁରୋତ୍ତମୈଃ। ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁ ଵେଽନ୍ତରେ ପୂର୍ଵମଗ୍ନଯସ୍ତେଽଭିମାନିନଃ ।। ୨୯.

ଆଦି ସୃଷ୍ଟିରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବମାନେ ଓ ଯମମାନେ ସହିତ, ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ, ସେମାନେ ଗର୍ବିତ ଅଗ୍ନି ଭାବେ ପୂର୍ବେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ।