ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ନିର୍ମ୍ମଥ୍ଯ ପଵମାନସ୍ତୁ ଶୁଚିଃ ଶୌରସ୍ତୁ ଯଃ ସ୍ମୃତଃ. ପାଵକା ଵୈଦ୍ଯୁତାଶ୍ଚୈଵ ତେଷାଂ ସ୍ଥାନାନି ଯାନି ଵୈ ।। ୨୯.

ପବମାନଙ୍କୁ ମଥିଲାପରେ, ସେ ଶୁଚି ଓ ଶୌରି ଭାବେ ପରିଚିତ। ପାବକ ଓ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଅଗ୍ନିମାନେ ତାଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ସ୍ଥାନରେ ଅଛନ୍ତି।

ପଵମାନାତ୍ମଜଶ୍ଚୈଵ କଵ୍ଯଵାହନ ଉଚ୍ଯତେ। ପାଵକାତ୍ ସହରକ୍ଷସ୍ତୁ ହଵ୍ଯଵାହଃ ଶୁଚେଃ ସୁତଃ ।। ୨୯.

ପବମାନଙ୍କ ପୁଅ କବ୍ୟବାହନ ଭାବେ ଚିହ୍ନିତ। ପାବକଠାରୁ ସହରକ୍ଷ ଜନ୍ମିଲେ, ଶୁଚିଙ୍କ ପୁଅ ହବ୍ୟବାହନ।

ଦେଵାନାଂ ହଵ୍ଯଵାହୋଽଗ୍ନିଃ ପିତୄଣାଂ କଵ୍ଯଵାହନଃ। ସହରକ୍ଷୋଽସୁରାଣାନ୍ତୁ ତ୍ରଯାଣାନ୍ତୁ ତ୍ରଯୋଽଗ୍ନଯଃ ।। ୨୯.

ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ହବ୍ୟବାହନ ଅଗ୍ନି, ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ କବ୍ୟବାହନ, ଅସୁରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସହରକ୍ଷ। ଏହି ତିନି ଦଳ ପାଇଁ ତିନିଟି ଅଗ୍ନି ଅଛି।

ଏତେଷାଂ ପୁତ୍ରପୌତ୍ରାସ୍ତୁ ଚତ୍ଵାରିଂଶନ୍ନଵୈଵ ତୁ। ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ନାମତସ୍ତେଷାଂ ପ୍ରଵିଭାଗଂ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ।। ୨୯.

ଏମାନଙ୍କ ପୁଅ ଓ ପଉତିନ୍ମାନେ ମୋଟ ଉଣପଞ୍ଚାଶିଜଣ। ଏବେ ମୁଁ ସେମାନଙ୍କ ନାମ ଏବଂ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ବିଭାଗ କହିବି।

ଵୈଦ୍ଯୁତୋ ଲୌକିକାଗ୍ନିସ୍ତୁ ପ୍ରଥମୋ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ସୁତଃ। ବ୍ରହ୍ମୌଦନାଗ୍ନିସ୍ତତ୍ପୁତ୍ରୋ ଭରତୋ ନାମ ଵିଶ୍ରୁତଃ ।। ୨୯.

ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଅଗ୍ନି, ଲୋକିକ ଅଗ୍ନି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପ୍ରଥମ ପୁଅ। ତାଙ୍କ ପୁଅ ବ୍ରହ୍ମଉଦନାଗ୍ନି, ତାଙ୍କ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପୁଅ ଭାରତ।

ଅଥର୍ଵା ତୁ ଭୃଗୁର୍ଜ୍ଞେଯୋଽପ୍ଯଙ୍ଗିରାଽଥର୍ଵଣଃ ସୁତଃ। ତସ୍ମାତ୍ ସ ଲୌକିକାଗ୍ନିସ୍ତୁ ଦଧ୍ଯଙ୍ଚାଥର୍ଵଣଃ ସୁତଃ ।। ୨୯.

ଅଥର୍ବାନ ଭୃଗୁ ଭାବେ ଜଣାଯାନ୍ତି, ଅଙ୍ଗିରା ଅଥର୍ବାନଙ୍କ ପୁଅ। ତାଙ୍କଠାରୁ ଲୋକିକ ଅଗ୍ନି ଏବଂ ଦଧ୍ୟଞ୍ଚ ଅଥର୍ବାନଙ୍କ ପୁଅ।

ଅଥ ଯଃ ପଵମାନୋଽଗ୍ନିର୍ନିର୍ମନ୍ଥାଃ କଵିଭିଃ ସ୍ମୃତଃ। ସ ଜ୍ଞେଯୋ ଗାର୍ହପତ୍ଯୋଽଗ୍ନିସ୍ତତଃ ପୁତ୍ରଦ୍ଵଯଂ ସ୍ମୃତମ୍ ।। ୨୯.

ଏବେ ଯିଏ ପବମାନ ଅଗ୍ନି, ଋଷିମାନେ ନିର୍ମନ୍ଥା ଭାବେ ଚିହ୍ନିଛନ୍ତି, ସେ ଗାର୍ହପତ୍ୟ ଅଗ୍ନି ଭାବେ ଜଣାଯାଉଛନ୍ତି। ତାଙ୍କଠାରୁ ଦୁଇଜଣ ପୁଅ ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି।

ଶଂସ୍ଯସ୍ତ୍ଵାହଵନୀଯୋଽଗ୍ନିର୍ଯଃ ସ୍ମୃତୋ ହଵ୍ଯଵାହନଃ। ଦ୍ଵିତୀଯସ୍ତୁ ସୁତଃ ପ୍ରୋକ୍ତଃ ଶୁକ୍ରୋଽଗ୍ନିର୍ଯଃ ପ୍ରଣୀଯତେ ।। ୨୯.

ଯେଉଁ ଅଗ୍ନିକୁ ଆହବନୀୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେହି ହବ୍ୟବାହନ ଅଗ୍ନିକୁ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ। ଦ୍ୱିତୀୟ ଯିଏ ସୁତ ନାମରେ ପରିଚିତ, ସେ ହେଉଛନ୍ତି ଜ୍ଵଳନ୍ତ ଅଗ୍ନି, ଯାହାକୁ ଆଗକୁ ଆଣାଯାଏ।

ତଥା ସଭ୍ଯାଵସଥ୍ଯୌ ଵୈ ଶଂସ୍ଯସ୍ଯାଗ୍ନେଃ ସୁତାଵୁଭୌ। ଶଂସ୍ଯାସ୍ତୁ ଷୋଡଶ ନଦୀଶ୍ଵକମେ ହଵ୍ଯଵାହନଃ। ଯୋଽସାଵାହଵନୀଯୋଽଗ୍ନିରଭିମାନୀ ଦ୍ଵିଜୈଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୨୯.

ଏହିପରି, ସଭ୍ୟ ଓ ଅବସଥ୍ୟ ଦୁହିଁଜଣେ ମଧ୍ୟ ଶଂସ୍ୟ ଅଗ୍ନିଙ୍କର ପୁଅ ବୋଲି ଗଣାଯାନ୍ତି। ସୋଳଟି ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ହେଉଛି ହବ୍ୟବାହନ ଅଗ୍ନି, ଏହି ଆହବନୀୟ ଅଗ୍ନିକୁ ଦ୍ୱିଜମାନେ ତାଙ୍କର ଅଧିପତି ବୋଲି ମନେ କରନ୍ତି।

କାଵେରୀଂ କୃଷ୍ଣଵେଣୀଞ୍ଚ ନର୍ମଦାଂ ଯମୁନାନ୍ତଥା। ଗୋଦାଵରୀଂ ଵିତସ୍ତାଞ୍ଚ ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗାମିରାଵତୀମ୍ ।। ୨୯.

କାବେରୀ, କୃଷ୍ଣବେଣୀ, ନର୍ମଦା, ଏବଂ ଯମୁନା; ଗୋଦାବରୀ, ବିତସ୍ତା, ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା ଓ ଇରାବତୀ—

ଵିପାଶାଂ କୌଶିକୀଞ୍ଚୈଵ ଶତଦ୍ରୁଂ ସରଯୂନ୍ତଥା। ସୀତାଂ ସରସ୍ଵତୀଞ୍ଚୈଵ ହ୍ରାଦିନୀଂ ପାଵନୀଂ ତଥା ।। ୨୯.

ବିପାଶା, କୌଶିକୀ, ଶତଦ୍ରୁ ଓ ସରୟୂ; ସୀତା, ସରସ୍ୱତୀ, ହ୍ରାଦିନୀ ଓ ପାବନୀ—

ତାସୁ ଷୋଡଶଧାତ୍ମାନଂ ପ୍ରଵିଭଜ୍ଯ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ । ଆତ୍ମାନଂ ଵ୍ଯଦଧାତ୍ତାସୁ ଧିଷ୍ଣୀଷ୍ଵଥ ବଭୂଵ ସଃ ।। ୨୯.

ଏହି ସମସ୍ତ ନଦୀମାନଙ୍କ ଭିତରେ ସେ ନିଜକୁ ସୋଳଟି ରୂପରେ ବାଣ୍ଟି, ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କଲେ; ଏହିପରି ସେ ଯଜ୍ଞକୁଣ୍ଡମାନେ ଭିତରେ ବିଦ୍ୟମାନ ହେଲେ।

ଧିଷ୍ଣଯୋ ଦିଵ୍ଯଭିଚାରିଣ୍ଯସ୍ତାସୂତ୍ପନ୍ନାସ୍ତୁ ଧିଷ୍ଣଯଃ। ଧିଷ୍ଣୀଷୁ ଜଜ୍ଞିରେ ଯସ୍ମାଦ୍ଧିଷ୍ଣଯସ୍ତେନ କୀର୍ତ୍ତିତାଃ ।। ୨୯.

ଏହି ଯଜ୍ଞକୁଣ୍ଡମାନେ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚଳିଥିବା, ଏହି ନଦୀମାନଙ୍କୁ ଆଧାର କରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ଯେହେତୁ ସେମାନେ କୁଣ୍ଡରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ତେଣୁ ସେମାନେ 'କୁଣ୍ଡ' ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ।

ଇତ୍ଯେତେ ଵୈ ନଦୀପୁତ୍ରା ଧିଷ୍ଣୀଷ୍ଵେଵ ଵିଜଜ୍ଞିରେ। ତେଷାଂ ଵିହରଣୀଯା ଯେ ଉପସ୍ଥେଯାଶ୍ଚ ଯେଽଗ୍ନଯଃ। ତାନ୍ ଶ୍ରୃଣୁଧ୍ଵଂ ସମାସେନ କୀର୍ତ୍ଯମାନାନ୍ ଯଥା ତଥା ।। ୨୯.

ଏହିପରି ଏହି ସମସ୍ତ ନଦୀପୁତ୍ରମାନେ ଯଜ୍ଞକୁଣ୍ଡରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଯେଉଁ ଅଗ୍ନିମାନେ ଉପଭୋଗ୍ୟ କିମ୍ବା ସ୍ଥାପନୀୟ, ସେମାନଙ୍କ ନାମ ଯଥାଯଥିକ ଭାବରେ ଶୁଣନ୍ତୁ।

thumb|400px|ଉତ୍ତରଵେଦୀ 400px|thumb|ସଦୋମଣ୍ଡପମ୍ thumb|400px|ଧିଷ୍ଣ୍ଯ ଋତୁଃ ପ୍ରଵାହଣୋଽଗ୍ନୀଧ୍ରଃ ପୁରସ୍ତାଦ୍ଧିଷ୍ଣଯୋଽପରୋ। ଵିଧୀଯନ୍ତେ ଯଥାସ୍ଥାନଂ ସୌତ୍ଯେଽହ୍ନି ସଵନକ୍ରମାତ୍ ।। ୨୯.

ଋତୁ, ପ୍ରବାହଣ, ଅଗ୍ନିଧ୍ର—ଏହି କୁଣ୍ଡମାନେ ସାମ୍ନାରେ ସ୍ଥାପିତ ହୁଅନ୍ତି; ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କୁଣ୍ଡମାନେ ସଠିକ୍ ସ୍ଥାନରେ, ସୋମ ଯଜ୍ଞର ଦିନରେ କ୍ରମାନୁସାରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ହୁଅନ୍ତି।

ଅନିର୍ଦ୍ଦେଶ୍ଯାନ୍ଯଵାଚ୍ଯାନାମଗ୍ନୀନାଂ ଶ୍ରୃଣୁତ କ୍ରମମ୍। ସମ୍ରାଡଗ୍ନିଃ କୃଶାନୁର୍ଯୋ ଦ୍ଵିତୀଯୋତ୍ତରଵେଦିକଃ ।। ୨୯.

ଏବେ ଯେଉଁ ଅଗ୍ନିମାନେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିହେବା ଯାଏନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କ କ୍ରମ ଶୁଣନ୍ତୁ; ସମ୍ରାଟ୍ ଅଗ୍ନି, ଜ୍ଵଳନ୍ତ ଅଗ୍ନି, ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାବେ ଉତ୍ତର ବେଦୀରେ ସ୍ଥାପିତ।

ସମ୍ରାଡଗ୍ନିଃ ସ୍ମୃତା ହ୍ଯଷ୍ଟୌ ଉପତିଷ୍ଠନ୍ତି ତାନ୍ ଦ୍ଵିଜାଃ. ଅଧସ୍ତାତ୍ପର୍ଷଦନ୍ଯସ୍ତୁ ଦ୍ଵିତୀଯଃ ସୋଽତ୍ର ଦୃଶ୍ଯତେ ।। ୨୯.

ସମ୍ରାଟ୍ ଅଗ୍ନିକୁ ଆଠଟି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଦ୍ୱିଜମାନେ ସେମାନଙ୍କୁ ସେବନ କରନ୍ତି। ତଳେ ପର୍ଷଦ ନାମକ ଅନ୍ୟ ଏକ ଅଗ୍ନି ଅଛି, ସେଠାରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ।

ପ୍ରତଦ୍ଵୋଚେ ନଭୋ ନାମ ଚତ୍ଵାରି ସ ଵିଭାଵ୍ଯତେ। ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଯୋତିର୍ଵସୁର୍ନାମ ବ୍ରହ୍ମସ୍ଥାନେ ସ ଉଚ୍ଯତେ ।। ୨୯.

ଏବେ ମୁଁ ନଭସ୍ ନାମକ ଅଗ୍ନି ବିଷୟରେ କହିବି, ଯାହା ଚାରିଟି ରୂପରେ ଦେଖାଯାଏ; ବ୍ରହ୍ମଜ୍ୟୋତି ନାମକ ବସୁର୍, ବ୍ରହ୍ମସ୍ଥାନରେ ବୋଲାଯାଏ।

ହଵ୍ଯସୂର୍ଯ୍ଯାଦ୍ଯସଂସୃଷ୍ଟଃ ଶାମିତ୍ରେ ସ ଵିଭାଵ୍ଯତେ। ଵିଶ୍ଵସ୍ଯାଥ ସମୁଦ୍ରୋଗ୍ନିର୍ବ୍ରହ୍ମସ୍ଥାନେ ସ କୀର୍ତ୍ତ୍ଯତେ ।। ୨୯.

ଯେଉଁ ଅଗ୍ନି ହବ୍ୟସୂର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ମିଶି ନାହିଁ, ସେହି ଶାମିତ୍ରି ଭାବେ ଚିହ୍ନିତ; ସମସ୍ତ ଜଗତର ସମୁଦ୍ର ଅଗ୍ନି ମଧ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମସ୍ଥାନରେ ବୋଲାଯାଏ।

ଋତୁଧାମା ଚ ସୁଜ୍ଯୋତିରୌଦୁମ୍ବର୍ଯ୍ଯାଂ ସ କୀର୍ତ୍ତ୍ଯତେ। ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଯୋତିର୍ଵସୁର୍ନାମ ବ୍ରହ୍ମସ୍ଥାନେ ସ ଉଚ୍ଯତେ ।। ୨୯.

ଋତୁଧାମା ନାମକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଅଗ୍ନି, ଉଦୁମ୍ବରରେ ବୋଲାଯାଏ; ବ୍ରହ୍ମଜ୍ୟୋତି ନାମକ ବସୁର୍, ବ୍ରହ୍ମସ୍ଥାନରେ ବୋଲାଯାଏ।

ଅଜୈକପାଦୁପସ୍ଥେଯଃ ସ ଵୈ ଶାଲାମୁଖୀଯକଃ। ଅନୁଦ୍ଦେଶ୍ଯୋପ୍ଯହିର୍ବୁଧ୍ନ୍ଯଃ ସୋଽଗ୍ନିର୍ଗୃହପତିଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୨୯.

ଅଜଏକପାଦ ନାମକ ଅଗ୍ନିକୁ ଶାଳାମୁଖୀୟ ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କରାଯିବା ଉଚିତ; ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଭାବେ ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଅହିର୍ବୁଧ୍ନ୍ୟ ଅଗ୍ନିକୁ ଗୃହପତି ଭାବେ ମନାଯାଏ।

ଶଂସ୍ଯସ୍ଯୈଵ ସୁତାଃ ସର୍ଵ୍ଵେ ଉପସ୍ଥେଯା ଦ୍ଵିଜୈଃ ସ୍ମୃତାଃ। ତତୋ ଵିହରଣୀଯାଂଶ୍ଚ ଵକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯଷ୍ଟୌ ତୁ ତତ୍ସୁତାନ୍ ।। ୨୯.

ସମସ୍ତ ଶଂସ୍ୟ ଅଗ୍ନିଙ୍କର ପୁଅମାନେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ସ୍ଥାପନ କରିବାକୁ କହିଛନ୍ତି; ଏବେ ମୁଁ ଏଠାରେ ଅଷ୍ଟ ଉପଭୋଗ୍ୟ ପୁଅମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କହିବି।

କ୍ରତୁପ୍ରଵାହଣୋଽଗ୍ନୀଧ୍ରସ୍ତତ୍ରସ୍ଥା ଧିଷ୍ଣଯୋଽପରେ। ଵିହ୍ରିଯନ୍ତେ ଯଥାସ୍ଥାନଂ ସୌତ୍ଯୋହ୍ନି ସଵନକ୍ରମାତ୍ ।। ୨୯.

କ୍ରତୁ, ପ୍ରବାହଣ, ଅଗ୍ନିଧ୍ର—ଏହି କୁଣ୍ଡମାନେ ସେଠାରେ ସ୍ଥାପିତ; ସେମାନେ ସଠିକ୍ ସ୍ଥାନରେ, ସୋମ ଯଜ୍ଞର ଦିନରେ କ୍ରମାନୁସାରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ହୁଅନ୍ତି।

ପୌତ୍ରେଯସ୍ତୁ ତତୋ ହ୍ଯଗ୍ନିଃ ସ୍ମୃତୋ ଯୋ ହଵ୍ଯଵାହନଃ। ଶାନ୍ତିସ୍ଵାଗ୍ନିଃ ପ୍ରଚେତାସ୍ତୁ ଦ୍ଵିତୀଯଃ ସତ୍ଯ ଉଚ୍ଯତେ ।। ୨୯.

ପୌତ୍ରେୟ ଅଗ୍ନି ପରେ ହବ୍ୟବାହନ ଭାବେ ପରିଚିତ; ଶାନ୍ତିର ଅଗ୍ନି, ପ୍ରଚେତାସ୍, ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାବେ 'ସତ୍ୟ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ତଥାଗ୍ନିର୍ଵିଶ୍ଵଦେଵସ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମସ୍ଥାନେ ସ ଉଚ୍ଯତେ। ଅଵକ୍ଷୁରଚ୍ଛାଵାକସ୍ତୁ ଭୁଵଃ ସ୍ଥାନେ ଵିଭାଵ୍ଯତେ ।। ୨୯.

ଏହିପରି, ବିଶ୍ୱଦେବ ନାମକ ଅଗ୍ନିକୁ ବ୍ରହ୍ମସ୍ଥାନରେ ବୋଲାଯାଏ; ଅବକ୍ଷୁର ଓ ଅଚ୍ଛାବାକ ଭୂମିସ୍ଥାନରେ ବିଚାରିତ।

ଉଶୀରାଗ୍ନିଃ ସଵୀର୍ଯସ୍ତୁ ନେଷ୍ଠୀଯଃ ସଂଵିଭାଵ୍ଯତେ। ଅଷ୍ଟମସ୍ତୁ ଵ୍ଯରତ୍ନିସ୍ତୁ ମାର୍ଜାଲୀଯଃ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତଃ ।। ୨୯.

ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଉଶୀରାଗ୍ନିକୁ ନେଷ୍ଠୀୟ ଭାବରେ ବଣ୍ଟନ କରାଯାଏ; ଏହାର ଅଷ୍ଟମ, ରତ୍ନବିହୀନ ଅଗ୍ନିକୁ ମାର୍ଜାଳୀୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଧିଷ୍ଣ୍ଯା ଵିହରଣୀଯା ଯେ ସୌମ୍ଯେନାନ୍ଯେନ ଚୈଵ ହି। ତଯୋର୍ଯଃ ପାଵକୋ ନାମ ସ ଚାପାଂ ଗର୍ଭ ଉଚ୍ଯତେ ।। ୨୯.

ଯେଉଁ ଧିଷ୍ଣ୍ୟା ଅଗ୍ନିଗୁଡ଼ିକୁ ମୃଦୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପାୟରେ ଘୁଞ୍ଚାଯିବାକୁ ହୁଏ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପାବକ ନାମକ ଅଗ୍ନିକୁ ଜଳର ଗର୍ଭ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଅଗ୍ନିଃ ସୋଽଵଭୃଥୋ ଜ୍ଞେଯଃ ସମ୍ଯକ୍ ପ୍ରାପ୍ଯାପ୍ସୁ ହୂଯତେ। ହୃଚ୍ଛଯସ୍ତତ୍ସୁତୋ ହ୍ଯଗ୍ନିର୍ଜଠରେ ଯୋ ନୃଣାଂ ସ୍ଥିତଃ ।। ୨୯.

ଯେଉଁ ଅଗ୍ନିକୁ ଠିକ୍‌ଭାବେ ଲାଭ କରି, ଜଳରେ ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ, ସେଉଁଠି ଅବଭୃଥ ଅଗ୍ନି ଭାବେ ଜଣାଯାଏ; ହୃଦୟର ଆକାଂକ୍ଷାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଅଗ୍ନି ମାନବଙ୍କ ଜଠରରେ ବସିଥାଏ।

ମନ୍ଯୁମାନ୍ ଜାଠରସ୍ଯାଗ୍ନେର୍ଵିଦ୍ଵାନଗ୍ନିଃ ସୁତଃ ସ୍ମୃତଃ। ପରସ୍ପରୋଚ୍ଛ୍ରିତଃ ସୋଽଗ୍ନିର୍ଭୂତାନାଂ ହ ଵିଭୁର୍ମହାନ୍ ।। ୨୯.

ଜଠରର ଅଗ୍ନି, କ୍ରୋଧ ଓ ଜ୍ଞାନ ସହିତ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଅଗ୍ନିଙ୍କ ପୁଅ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ; ସେଉଁଠି ଅଗ୍ନି, ପରସ୍ପର ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଡ଼ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ।