ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ତତସ୍ତେଭ୍ଯଃ ସ୍ଵରେଭ୍ଯସ୍ତୁ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ମହାମୁଖାଃ। ମନଵଃ ସମ୍ପ୍ରସୂଯନ୍ତେ ଦିଵ୍ଯା ମନ୍ଵନ୍ତରେ ସ୍ଵରାଃ ।। ୨୬.

ତାପରେ, ସେଇ ସ୍ୱରମାନଙ୍କୁ ଠାରୁ ଚଉଦଟି ମହାମୁଖ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; ଦିବ୍ୟ ମନୁମାନେ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଜନ୍ମନେଉଛନ୍ତି, ଏବଂ ସେଇ ସ୍ୱରମାନେ ଦିବ୍ୟ।

ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶମୁଖୋ ଯଶ୍ଚ ଅକାରୋ ବ୍ରହ୍ମସଂଜ୍ଞିତଃ। ବ୍ରହ୍ମକଲ୍ପଃ ସମାଖ୍ଯାତଃ ସର୍ଵଵର୍ଣଃ ପ୍ରଜାପତିଃ ।। ୨୬.

ଚଉଦ ମୁହଁ ଥିବା, ଯାହାର ପ୍ରଥମ ଧ୍ୱନି 'ଅ', ସେହିଁ ହେଉଛନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମା। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଏକ ଦୀର୍ଘ କାଳ ଅଛି, ଏବଂ ସେ ସମସ୍ତ ଜାତିର ଉତ୍ପାଦକ।

ମୁଖାତ୍ତୁ ପ୍ରଥମାତ୍ତସ୍ଯ ମନୁଃ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵଃ ସ୍ମୃତଃ। ଅକାରସ୍ତୁ ସ ଵିଜ୍ଞେଯଃ ଶ୍ଵେତଵର୍ଣଃ ସ୍ଵଯମ୍ଭୁଵଃ ।। ୨୬.

ତାଙ୍କର ପ୍ରଥମ ମୁହଁରୁ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ନାମକ ମନୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। 'ଅ' ଧ୍ୱନି ଧଳା ବର୍ଣ୍ଣର ଏବଂ ସ୍ୱୟଂ ଜନ୍ମା।

ଦ୍ଵିତୀଯାତ୍ତୁ ମୁଖାତ୍ତସ୍ଯ ଆକାରୋ ଵୈ ମୁଖଃ ସ୍ମୃତଃ। ନାମ୍ନା ସ୍ଵାରୋଚିଷୋ ନାମ ଵର୍ଣଃ ପାଣ୍ଡୁର ଉଚ୍ଯତେ ।। ୨୬.

ତାଙ୍କର ଦ୍ୱିତୀୟ ମୁହଁରୁ 'ଆ' ଧ୍ୱନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହି ମୁହଁକୁ ସ୍ୱାରୋଚିଷ ନାମରେ ଡାକାଯାଏ, ଏବଂ ଏହାର ବର୍ଣ୍ଣ ହେଉଛି ଫିକା।

ତୃତୀଯାତ୍ତୁ ମୁଖାତ୍ତସ୍ଯ ଇକାରୋ ଯଜୁଷାଂ ଵରଃ। ଯଜୁର୍ମଯଃ ସ ଚାଦିତ୍ଯୋ ଯଜୁର୍ଵେଦୋ ଯତଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୨୬.

ତୃତୀୟ ମୁହଁରୁ 'ଇ' ଧ୍ୱନି ଯଜୁର୍ବେଦ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ। ସେ ଯଜୁର୍ମୟ ଏବଂ ଆଦିତ୍ୟ ନାମରେ ପରିଚିତ, ଯଜୁର୍ବେଦ ତାଙ୍କଠାରୁ ଆସିଛି।

ଈକାରଃ ସ ମନୁର୍ଜ୍ଞେଯୋ ରକ୍ତଵର୍ଣଃ ପ୍ରତାପଵାନ୍। ତତଃ କ୍ଷତ୍ରଂ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତନ୍ତ ତସ୍ମାଦ୍ରକ୍ତସ୍ତୁ କ୍ଷତ୍ରିଯଃ ।। ୨୬.

'ଈ' ଧ୍ୱନି ମନୁ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ, ଲାଲ ବର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ତାଙ୍କଠାରୁ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଏହିପରି କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ଲାଲ ବର୍ଣ୍ଣର।

ଚତୁର୍ଥାତ୍ତୁ ମୁଖାତ୍ତସ୍ଯ ଉକାରଃ ସ୍ଵର ଉଚ୍ଯତେ। ଵର୍ଣତସ୍ତୁ ସ୍ମୃତସ୍ତାମ୍ରଃ ସ ମନୁସ୍ତାମସଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୨୬.

ଚତୁର୍ଥ ମୁହଁରୁ 'ଉ' ଧ୍ୱନି ହୁଏ, ଏହି ବର୍ଣ୍ଣ ତାମ୍ର ରଙ୍ଗର। ସେହି ମନୁଙ୍କୁ ତାମସ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ।

ପଞ୍ଚମାତ୍ତୁ ମୁଖାତ୍ତସ୍ଯ ଊକାରୋ ନାମ ଜାଯତେ। ପୀତକୋ ଵର୍ଣତଶ୍ଚୈଵ ମନୁଶ୍ଚାପି ଚରିଷ୍ଣଵଃ ।। ୨୬.

ପଞ୍ଚମ ମୁହଁରୁ 'ଊ' ଧ୍ୱନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହା ପୀତ ବର୍ଣ୍ଣର। ଏହି ମନୁଙ୍କୁ ଚରିଷ୍ଣୁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ତତଃ ଷଷ୍ଠାନ୍ମୁଖାତ୍ତସ୍ଯ ଓଙ୍କାରଃ କପିଲଃ ସ୍ମୃତଃ। ଵରିଷ୍ଠଶ୍ଚ ତତଃ ଷଷ୍ଠୋ ଵିଜଯଃ ସ ମହାତପାଃ ।। ୨୬.

ଷଷ୍ଠ ମୁହଁରୁ 'ଓଁ' ଧ୍ୱନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହା କପିଳ ବର୍ଣ୍ଣର। ଷଷ୍ଠ ମନୁଙ୍କୁ ବିଜୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତପସ୍ବୀ ଏବଂ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ।

ସପ୍ତମାତ୍ତୁ ମୁଖାତ୍ତସ୍ଯ ତତୋ ଵୈଵସ୍ଵତୋ ମନୁଃ। ଋକାରଶ୍ଚ ସ୍ଵରସ୍ତତ୍ର ଵର୍ଣତଃ କୁଷ୍ଣ ଉଚ୍ଯତେ ।। ୨୬.

ସପ୍ତମ ମୁହଁରୁ ବୈବସ୍ବତ ନାମକ ମନୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। 'ଋ' ଧ୍ୱନି ସ୍ୱର ଏଠାରେ, ଏବଂ ଏହାର ବର୍ଣ୍ଣ କୁଁଶା ଅର୍ଥାତ୍ କଳା।

ଅଷ୍ଟମାତ୍ତୁ ମୁଖାତ୍ତସ୍ଯ ୠକାରଃ ଶ୍ଯାମଵର୍ଣତଃ। ଶ୍ଯାମାକ୍ଷରସଵର୍ଣଶ୍ଚ ତତଃ ସାଵର୍ଣିରୁଚ୍ଯତେ ।। ୨୬.

ଅଷ୍ଟମ ମୁହଁରୁ 'ୠ' ଧ୍ୱନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହି ବର୍ଣ୍ଣ ଶ୍ୟାମ ଅର୍ଥାତ୍ ଗାଢ଼ କଳା। ଏଠାରୁ ଶ୍ୟାମ ଅକ୍ଷର ଏବଂ ଶ୍ୟାମ ବର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ଏହି ମନୁଙ୍କୁ ସାବର୍ଣି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ମୁଖାତ୍ତୁ ନଵମାତ୍ତସ୍ଯ ଲୃକାରୋ ନଵମଃ ସ୍ମୃତଃ। ଧୂମ୍ରୋ ଵୈ ଵର୍ଣତଶ୍ଚାପି ଧୂମ୍ରସ୍ଵ ମନୁରୁଚ୍ଯତେ ।। ୨୬.

ନବମ ମୁହଁରୁ 'ଌ' ଧ୍ୱନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହା ନବମ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ। ବର୍ଣ୍ଣ ଧୂସର ଅର୍ଥାତ୍ ଧୂମ୍ର, ଏହି ମନୁଙ୍କୁ ଧୂମ୍ର ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଦଶମାତ୍ତୁ ମୁଖାତ୍ତସ୍ଯ ଲୃକାରଃ ପ୍ରଭୁରୁଚ୍ଯତେ। ସମଶ୍ଚୈଵ ସଵର୍ଣଶ୍ଚ ବଭୌ ସାଵର୍ଣିକୋ ମନୁଃ ।। ୨୬.

ଦଶମ ମୁହଁରୁ 'ୡ' ଧ୍ୱନି ପ୍ରଭୁ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ। ସେ ସମ ଏବଂ ସମାନ ବର୍ଣ୍ଣର, ଏହି ମନୁଙ୍କୁ ସାବର୍ଣିକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ମୁଖାଦେକାଦଶାତ୍ତସ୍ଯ ଏକାରୋ ମନୁରୁଚ୍ଯତେ। ପିଶଙ୍ଗୋ ଵର୍ଣତଶ୍ଚୈଵ ପିଶଙ୍ଗୋ ଵର୍ଣ ଉଚ୍ଯତେ ।। ୨୬.

ଏଗାରସ ମୁହଁରୁ 'ଏ' ଧ୍ୱନି ମନୁ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ। ବର୍ଣ୍ଣ ପିଶଙ୍ଗ ଅର୍ଥାତ୍ କପିଳ, ଏହି ରଙ୍ଗକୁ ପିଶଙ୍ଗ କୁହାଯାଏ।

ଦ୍ଵାଦଶାତ୍ତୁ ମୁଖାତ୍ତସ୍ଯ ଐକାରୋ ନାମ ଉଚ୍ଯତେ। ପିଶଙ୍ଗୋ ଭସ୍ମଵର୍ଣାଭଃ ପିଶଙ୍ଗୋ ମନୁରୁଚ୍ଯତେ ।। ୨୬.

ବାରସ ମୁହଁରୁ 'ଐ' ଧ୍ୱନି ନାମ ଭାବେ ଉଚ୍ଚାରିତ। ବର୍ଣ୍ଣ ପିଶଙ୍ଗ, ଅର୍ଥାତ୍ ଛାଇଁ ରଙ୍ଗର, ଏହି ମନୁଙ୍କୁ ପିଶଙ୍ଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ତ୍ରଯୋଦଶାନ୍ମୁଖାତ୍ତସ୍ଯ ଓକାରୋ ଵର୍ଣ ଉଚ୍ଯତେ। ପଞ୍ଚଵର୍ଣସମାଯୁକ୍ତ ଓକାରୋ ଵର୍ଣ ଉତ୍ତମଃ ।। ୨୬.

ତେର ମୁହଁରୁ 'ଓ' ଧ୍ୱନି ବର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଉଚ୍ଚାରିତ। ଏହା ପାଞ୍ଚ ରଙ୍ଗର ସମ୍ମିଳନ, 'ଓ' ଧ୍ୱନି ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ବର୍ଣ୍ଣ।

ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶମୁଖାତ୍ତସ୍ଯ ଔକାରୋ ଵର୍ଣ ଉଚ୍ଯତେ। କର୍ବୂରୋ ଵର୍ଣତଶ୍ଚୈଵ ମନୁଃ ସାଵର୍ଣିରୁଚ୍ଯତେ ।। ୨୬.

ଚଉଦ ମୁହଁରୁ 'ଔ' ଧ୍ୱନି ବର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଉଚ୍ଚାରିତ। ବର୍ଣ୍ଣ କର୍ବୁର ଅର୍ଥାତ୍ ବିବିଧ ରଙ୍ଗର, ଏହି ମନୁଙ୍କୁ ସାବର୍ଣି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଇତ୍ଯେତେ ମନଵଶ୍ଚୈଵ ସ୍ଵରା ଵର୍ଣାଶ୍ଚ କଲ୍ପତଃ। ଵିଜ୍ଞେଯା ହି ଯଥାତତ୍ତ୍ଵଂ ସ୍ଵରତୋ ଵର୍ଣତସ୍ତଥା ।। ୨୬.

ଏପରି ଭାବେ ଏହି ସମସ୍ତ ମନୁ, ସ୍ୱର ଏବଂ ବର୍ଣ୍ଣଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ କାଳରେ ତାଙ୍କର ଧ୍ୱନି ଓ ବର୍ଣ୍ଣ ଅନୁଯାୟୀ ଠିକ୍ ଭାବରେ ବୁଝିବା ଉଚିତ।

ପରସ୍ପରସଵର୍ଣାଶ୍ଚ ସ୍ଵରା ଯସ୍ମାଦ୍ ଵୃତା ହି ଵୈ । ତସ୍ମାତ୍ତେଷାଂ ସଵର୍ଣତ୍ଵାଦନ୍ଵଯସ୍ତୁ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ ।। ୨୬.

ସ୍ୱରମାନେ ପରସ୍ପର ସମାନ ବର୍ଣ୍ଣର ଥିବାରୁ, ସେମାନଙ୍କର କ୍ରମ ଏହି ସମାନତା ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୋଇଛି।

ସଵର୍ଣାଃ ସଦୃଶାଶ୍ଚୈଵ ଯସ୍ମାଜ୍ଜାତାସ୍ତୁ କଲ୍ପଜାଃ। ତସ୍ମାତ୍ ପ୍ରଜାନାଂ ଲୋକେଽସ୍ମିନ୍ ସଵର୍ଣାଃ ସର୍ଵସନ୍ଧଯଃ ।। ୨୬.

ଏହି କଳ୍ପରେ ଯେଉଁମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସମାନ ବର୍ଗର ଏବଂ ଦେଖିବାକୁ ମିଶିଥିବା। ତେଣୁ ଏହି ଜଗତରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କର ମିଶଣ ସମାନ ବର୍ଗର ହୁଏ।

ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତି ଯଥାଶୈଲଂ ଵର୍ଣାଶ୍ଚ ନ୍ଯାଯତୋଽର୍ଥତଃ। ଅଭ୍ଯାସାତ୍ସନ୍ଧଯଶ୍ଚୈଵ ତସ୍ମାଜ୍ଜ୍ଞେଯାଃ ସ୍ଵରା ଇତି ।। ୨୬.

ଯେପରି ରଙ୍ଗମାନେ ନିୟମ ଏବଂ ଅର୍ଥାନୁସାରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେବେ, ଏବଂ ଅଭ୍ୟାସରେ ମିଶଣ ହୁଏ, ସେପରି ଅକ୍ଷରଗୁଡିକୁ ବୁଝିବା ଉଚିତ।

ଅସ୍ମିନ୍ କଲ୍ପେ ତ୍ଵଯା ଚୋକ୍ତଃ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାଵୋ ମହାତ୍ମନଃ। ମହାଦେଵସ୍ଯ ରୁଦ୍ରସ୍ଯ ସାଧକୈର୍ମୁନିଭିଃ ସହ ।। ୨୭.

ଏହି କଳ୍ପରେ ତୁମେ ମହାଦେବ ରୁଦ୍ରଙ୍କର ପ୍ରକଟ ହେବା ବିଷୟରେ, ସାଧକ ଏବଂ ମୁନିମାନଙ୍କ ସହିତ, କଥା କହିଛ।

ଉତ୍ପତ୍ତିରାଦିସର୍ଗସ୍ଯ ମଯା ପ୍ରୋକ୍ତ ସମାସତଃ। ଵିସ୍ତରେଣାସ୍ଯ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ନାମାନି ତନୁଭିଃ ସହ ।। ୨୭.

ପ୍ରଥମ ସୃଷ୍ଟିର ଉତ୍ପତ୍ତିକୁ ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ ବର୍ଣ୍ନନା କରିଛି; ଏବେ ଏହାକୁ ନାମ ଏବଂ ଶରୀର ସହିତ ବିସ୍ତାରରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି।

ପତ୍ନୀଷୁ ଜନଯାମାସ ମହାଦେଵଃ ସୁତାନ୍ ବହୂନ୍। କଲ୍ପେଽଷ୍ଟମେ ଵ୍ଯତୀତେ ତୁ ଯସ୍ମିନ୍ କଲ୍ପେ ତୁ ତଚ୍ଛୃଣୁ ।। ୨୭.

ମହାଦେବ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀମାନଙ୍କରୁ ଅନେକ ପୁଅ ଜନ୍ମାଇଥିଲେ; ଏହା କେଉଁ କଳ୍ପରେ ଘଟିଥିଲା, ଏହା ଅଷ୍ଟମ କଳ୍ପ ପରେ ଘଟିଥିଲା, ତୁମେ ଶୁଣ।

କଲ୍ପାଦୌ ଚାତ୍ମାନସ୍ତୁଲ୍ଯଂ ସୁତଂ ପ୍ରଧ୍ଯାଯତଃ ପ୍ରଭୋଃ। ପ୍ରାଦୁରାସୀତ୍ତତୋଙ୍କେଽସ୍ଯ କୁମାରୋ ନୀଲଲୋହିତଃ। ତଂ ଦଧେ ସୁସ୍ଵରଂ ଘୋରଂ ନିର୍ଦହନ୍ନିଵ ତେଜସା ।। ୨୭.

କଳ୍ପର ଆରମ୍ଭରେ, ପ୍ରଭୁ ନିଜ ସମାନ ପୁଅ ନିମିତ୍ତେ ଚିନ୍ତା କରି, ନିଜ ଶରୀରରୁ ଏକ ନୀଳ ଲାଲ ପୁଅ ପ୍ରକଟ କଲେ; ସେଉଁଥିରେ ଏହି ଶିଶୁକୁ ରଖିଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ତାଙ୍କ ତେଜରେ ଦହିଯାଉଥିବା ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ଉଚ୍ଚ ସ୍ବରର ଅଟୁଟ ଦେଖାଯାଉଥିଲା।

ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରୁଦନ୍ତଂ ସହସା କୁମାରଂ ନୀଲଲୋହିତମ୍। ଵ୍କ ରୋଦିଷି କୁମାରେତି ବ୍ରହ୍ମା ତଂ ପ୍ରତ୍ଯଭାଷତ ।। ୨୭.

ଏହି ନୀଳ ଲାଲ ପୁଅକୁ ହଠାତ୍ ରୁଦନ କରୁଥିବା ଦେଖି, ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, 'କାହିଁକି କାନ୍ଦୁଛ, ପୁଅ?'

ସୋଽବ୍ରଵୀଦ୍ଦେହି ମେ ନାମ ପ୍ରଥମଂ ଵୈ ପିତାମହ। ରୁଦ୍ରସ୍ତ୍ଵଂ ଦେଵ ନାମ୍ନାସି ଇତ୍ଯୁକ୍ତଃ ସୋଽରୁଦତ୍ପୁନଃ ।। ୨୭.

ସେ କହିଲେ, 'ମୋତେ ପ୍ରଥମ ନାମ ଦିଅ, ପିତାମହ।' ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, 'ତୁମେ ରୁଦ୍ର ନାମରେ ପରିଚିତ।' ତଥାପି ସେ ପୁନି କାନ୍ଦିଲେ।

କିଂ ରୋଦିଷୀତି ତଂ ବ୍ରହ୍ମା ରୁଦନ୍ତଂ ପୁନରବ୍ରଵୀତ୍ । ନାମ ଦେହି ଦ୍ଵିତୀଯଂ ମେ ଇତ୍ଯୁଵାଚ ସ୍ଵଯମ୍ଭୁଵମ୍ ।। ୨୭.

ବ୍ରହ୍ମା ପଚାରିଲେ, 'କାହିଁକି କାନ୍ଦୁଛ?' ପୁଅ କହିଲେ, 'ମୋତେ ଦ୍ୱିତୀୟ ନାମ ଦିଅ,' ସ୍ୱୟଂଭୁଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି।

ଭଵସ୍ତ୍ଵଂ ଦେଵ ନାମ୍ନାସି ଙ୍ତ୍ଯୁକ୍ତଃ ସୋଽରୁଦତ୍ପୁନଃ। କିଂ ରୋଦିଷୀତି ତଂ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚାଥ ଶଙ୍କରମ୍ ।। ୨୭.

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, 'ତୁମେ ଭବ ନାମରେ ପରିଚିତ, ଦେବ।' ତଥାପି ସେ ପୁନି କାନ୍ଦିଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, 'କାହିଁକି କାନ୍ଦୁଛ?'