ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଇଷେ ତ୍ଵୋର୍ଜ୍ଜେତ୍ଵା ଵାଯଵସ୍ଥ ଦେଵୋ ଵଃ ସଵିତା ପୁନଃ। ଋଗ୍ଵେଦ ଏକମାତ୍ରସ୍ତୁ ଦ୍ଵିମାତ୍ରନ୍ତୁ ଯଜୁଃ ସ୍ମୃତମ୍ ।। ୨୬.

ଶକ୍ତି ଓ ପୋଷଣ ପାଇଁ, ସବିତା ଦେବତା ପୁଣି ତୁମମାନଙ୍କର; ଋଗ୍ବେଦ ଏକ ମାତ୍ରା ଥିବା, ଯଜୁର୍ବେଦ ଦୁଇ ମାତ୍ରା ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।

ତତୋ ଵେଦଂ ଦ୍ଵିମାତ୍ରଂ ତୁ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚୈଵ ତଦକ୍ଷରମ୍। ଦ୍ଵିମାତ୍ରଂ ଚିନ୍ତଯନ୍ ବ୍ରହ୍ମ ତ୍ଵକ୍ଷରଂ ପୁନରୀଶ୍ଵରଃ ।। ୨୬.

ତାପରେ, ଦୁଇ ମାତ୍ରା ଥିବା ବେଦ ଓ ସେଉଁଠି ଅକ୍ଷରକୁ ଦେଖି, ବ୍ରହ୍ମା ଦୁଇ ମାତ୍ରା ଥିବା ଅକ୍ଷରକୁ ଚିନ୍ତା କଲେ, ପୁଣି ଭଗବାନ।

ତସ୍ଯ ଚିନ୍ତଯମାନସ୍ଯ ଚୋଙ୍କାରଃ ସମ୍ବଭୂଵ ହ। ତତସ୍ତଦକ୍ଷରଂ ବ୍ରହ୍ମା ଓଙ୍କାରଂ ସମଚିନ୍ତଯତ୍ ।। ୨୬.

ସେ ଧ୍ୟାନ କରୁଥିବାବେଳେ, 'ଓଁ' ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା; ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା ସେଉଁଠି ଅକ୍ଷର 'ଓଁ' କୁ ଚିନ୍ତା କଲେ।

ଅଥାପଶ୍ଯତ୍ତତଃ ପୀତାମୃଚଂ ଚୈଵ ସମୁତ୍ଥିତାମ୍। ଅଗ୍ନ ଆଯାହି ଵୀତଯେ ଗୃଣାନୋ ହଵ୍ଯଦାତଯେ ।। ୨୬.

ତାପରେ ସେ ହଳଦିଆ ରଙ୍ଗର ଏକ ମନ୍ତ୍ର ଉଠୁଥିବା ଦେଖିଲେ: 'ଅଗ୍ନି, ଆସ, ଉପଭୋଗ ପାଇଁ, ଯିଏ ହବି ଦେବାରେ ପ୍ରଶଂସିତ।'

ତତସ୍ତୁ ସ ମହାତେଜା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵେଦାନୁପସ୍ଥିତାନ୍। ଚିନ୍ତଯିତ୍ଵା ଚ ଭଗଵାଂସ୍ତ୍ରିସନ୍ଧ୍ଯଂ ଯତ୍ର୍ରିରକ୍ଷରମ୍। ତ୍ରିଵର୍ଣଂ ଯତ୍ ତ୍ରିଷଵଣମୋଙ୍କାରଂ ବ୍ରହ୍ମସଂଜ୍ଞିତମ୍ ।। ୨୬.

ତାପରେ, ସେ ମହାତେଜସ୍ୱୀ ବେଦମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ଦେଖି, ଚିନ୍ତା କଲେ; ଭଗବାନ ତିନି ସନ୍ଧ୍ୟା, ତିନି ଅକ୍ଷର, ତିନି ରଙ୍ଗ, ତିନି ସମୟର 'ଓଁ', ଯାହାକୁ ବ୍ରହ୍ମ ନାମରେ ଜଣାଯାଏ।

ତତଶ୍ଵୈଵ ତ୍ରିସଂଯୋଗାତ୍ ତ୍ରିଵର୍ଣଂ ତୁ ତଦକ୍ଷରମ୍। ଲକ୍ଷ୍ଯାଲକ୍ଷ୍ଯପ୍ରଦୃଶ୍ଯଂ ଚ ସହିତଂ ତ୍ରିଦିଵଂ ତ୍ରିକମ୍ ।। ୨୬.

ତାପରେ, ତିନି ଯୋଗରୁ, ସେଉଁଠି ଅକ୍ଷର ତିନି ରଙ୍ଗର ହେଲା; ଦେଖାଯାଏ ଓ ଦେଖାଯାଏନି, ତିନି ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ତିନି ଭାଗ ସହିତ ଏକତ୍ର ହେଲା।

ତ୍ରିମାତ୍ରଂ ତ୍ରିପଦଂ ଚୈଵ ତ୍ରିଯୋଗଂ ଚୈଵ ଶାଶ୍ଵତମ୍। ତସ୍ମାତ୍ତଦକ୍ଷରଂ ବ୍ରହ୍ମା ଚିନ୍ତଯାମାସ ଵୈ ପ୍ରଭୁଃ ।। ୨୬.

ତିନି ମାତ୍ରା, ତିନି ପଦ, ଏବଂ ଶାଶ୍ୱତ ତିନି ଯୋଗ; ଏହିକାରଣରେ, ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରଭୁ ସେଉଁଠି ଅକ୍ଷରକୁ ଚିନ୍ତା କଲେ।

ତସ୍ମାତ୍ତଦକ୍ଷରଂ ସୋଽଥ ବ୍ରହ୍ମରୂପଂ ସ୍ଵଯମ୍ଭୁଵଃ। ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶମୁଖଂ ଦେଵଂ ପଶ୍ଯତେ ଦୀପ୍ତତେଜସମ୍। ତମୋଙ୍କାରଂ ସ କୃତ୍ଵାଦୌ ଵିଜ୍ଞେଯଃ ସ ସ୍ଵଯମ୍ଭୁଵଃ ।। ୨୬.

ଏହିଠାରୁ, ସ୍ୱୟଂଭୂ ସେଉଁଠି ଅକ୍ଷରକୁ ବ୍ରହ୍ମ ରୂପରେ କଲେ; ସେ ଚଉଦ ମୁହଁ ଥିବା ଦେବତାଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି, ଯିଏ ଦୀପ୍ତିମାନ୍; ଆରମ୍ଭରେ 'ଓଁ' କରି, ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କୁ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ।

ଚତୁର୍ମୁଖମୁଖାତ୍ତସ୍ମାଦଜାଯନ୍ତ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ। ନାନାଵର୍ଣାଃ ସ୍ଵରା ଦିଵ୍ଯମାଦ୍ଯଂ ତଚ୍ଚ ତଦକ୍ଷରମ୍। ତସ୍ମାତ୍ ତ୍ରିଷଷ୍ଟିଵର୍ଣା ଵୈ ଅକାରପ୍ରଭଵାଃ ସ୍ମୃତାଃ ।। ୨୬.

ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମୁଖରୁ ଚଉଦଟି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱର ଏବଂ ସେଉଁଠି ଅକ୍ଷର; ଏହିକାରଣରୁ, ତିରିଷଠି ଅକ୍ଷର 'ଅ' ରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।

ତତଃ ସାଧାରଣାର୍ଥାଯ ଵର୍ଣାନାନ୍ତୁ ସ୍ଵଯମ୍ଭୁଵଃ। ଅକାରରୂପ ଆଦୌ ତୁ ସ୍ଥିତଃ ସ ପ୍ରଥମଃ ସ୍ଵରଃ ।। ୨୬.

ତାପରେ, ସମସ୍ତ ଅକ୍ଷରର ଅର୍ଥ ପାଇଁ, ସ୍ୱୟଂଭୂ 'ଅ' ରୂପରେ ଆରମ୍ଭରେ ରହିଛନ୍ତି, ସେଇ ପ୍ରଥମ ସ୍ୱର।

ତତସ୍ତେଭ୍ଯଃ ସ୍ଵରେଭ୍ଯସ୍ତୁ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ମହାମୁଖାଃ। ମନଵଃ ସମ୍ପ୍ରସୂଯନ୍ତେ ଦିଵ୍ଯା ମନ୍ଵନ୍ତରେ ସ୍ଵରାଃ ।। ୨୬.

ତାପରେ, ସେଇ ସ୍ୱରମାନଙ୍କୁ ଠାରୁ ଚଉଦଟି ମହାମୁଖ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; ଦିବ୍ୟ ମନୁମାନେ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଜନ୍ମନେଉଛନ୍ତି, ଏବଂ ସେଇ ସ୍ୱରମାନେ ଦିବ୍ୟ।

ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶମୁଖୋ ଯଶ୍ଚ ଅକାରୋ ବ୍ରହ୍ମସଂଜ୍ଞିତଃ। ବ୍ରହ୍ମକଲ୍ପଃ ସମାଖ୍ଯାତଃ ସର୍ଵଵର୍ଣଃ ପ୍ରଜାପତିଃ ।। ୨୬.

ଚଉଦ ମୁହଁ ଥିବା, ଯାହାର ପ୍ରଥମ ଧ୍ୱନି 'ଅ', ସେହିଁ ହେଉଛନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମା। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଏକ ଦୀର୍ଘ କାଳ ଅଛି, ଏବଂ ସେ ସମସ୍ତ ଜାତିର ଉତ୍ପାଦକ।

ମୁଖାତ୍ତୁ ପ୍ରଥମାତ୍ତସ୍ଯ ମନୁଃ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵଃ ସ୍ମୃତଃ। ଅକାରସ୍ତୁ ସ ଵିଜ୍ଞେଯଃ ଶ୍ଵେତଵର୍ଣଃ ସ୍ଵଯମ୍ଭୁଵଃ ।। ୨୬.

ତାଙ୍କର ପ୍ରଥମ ମୁହଁରୁ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ନାମକ ମନୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। 'ଅ' ଧ୍ୱନି ଧଳା ବର୍ଣ୍ଣର ଏବଂ ସ୍ୱୟଂ ଜନ୍ମା।

ଦ୍ଵିତୀଯାତ୍ତୁ ମୁଖାତ୍ତସ୍ଯ ଆକାରୋ ଵୈ ମୁଖଃ ସ୍ମୃତଃ। ନାମ୍ନା ସ୍ଵାରୋଚିଷୋ ନାମ ଵର୍ଣଃ ପାଣ୍ଡୁର ଉଚ୍ଯତେ ।। ୨୬.

ତାଙ୍କର ଦ୍ୱିତୀୟ ମୁହଁରୁ 'ଆ' ଧ୍ୱନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହି ମୁହଁକୁ ସ୍ୱାରୋଚିଷ ନାମରେ ଡାକାଯାଏ, ଏବଂ ଏହାର ବର୍ଣ୍ଣ ହେଉଛି ଫିକା।

ତୃତୀଯାତ୍ତୁ ମୁଖାତ୍ତସ୍ଯ ଇକାରୋ ଯଜୁଷାଂ ଵରଃ। ଯଜୁର୍ମଯଃ ସ ଚାଦିତ୍ଯୋ ଯଜୁର୍ଵେଦୋ ଯତଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୨୬.

ତୃତୀୟ ମୁହଁରୁ 'ଇ' ଧ୍ୱନି ଯଜୁର୍ବେଦ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ। ସେ ଯଜୁର୍ମୟ ଏବଂ ଆଦିତ୍ୟ ନାମରେ ପରିଚିତ, ଯଜୁର୍ବେଦ ତାଙ୍କଠାରୁ ଆସିଛି।

ଈକାରଃ ସ ମନୁର୍ଜ୍ଞେଯୋ ରକ୍ତଵର୍ଣଃ ପ୍ରତାପଵାନ୍। ତତଃ କ୍ଷତ୍ରଂ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତନ୍ତ ତସ୍ମାଦ୍ରକ୍ତସ୍ତୁ କ୍ଷତ୍ରିଯଃ ।। ୨୬.

'ଈ' ଧ୍ୱନି ମନୁ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ, ଲାଲ ବର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ତାଙ୍କଠାରୁ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଏହିପରି କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ଲାଲ ବର୍ଣ୍ଣର।

ଚତୁର୍ଥାତ୍ତୁ ମୁଖାତ୍ତସ୍ଯ ଉକାରଃ ସ୍ଵର ଉଚ୍ଯତେ। ଵର୍ଣତସ୍ତୁ ସ୍ମୃତସ୍ତାମ୍ରଃ ସ ମନୁସ୍ତାମସଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୨୬.

ଚତୁର୍ଥ ମୁହଁରୁ 'ଉ' ଧ୍ୱନି ହୁଏ, ଏହି ବର୍ଣ୍ଣ ତାମ୍ର ରଙ୍ଗର। ସେହି ମନୁଙ୍କୁ ତାମସ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ।

ପଞ୍ଚମାତ୍ତୁ ମୁଖାତ୍ତସ୍ଯ ଊକାରୋ ନାମ ଜାଯତେ। ପୀତକୋ ଵର୍ଣତଶ୍ଚୈଵ ମନୁଶ୍ଚାପି ଚରିଷ୍ଣଵଃ ।। ୨୬.

ପଞ୍ଚମ ମୁହଁରୁ 'ଊ' ଧ୍ୱନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହା ପୀତ ବର୍ଣ୍ଣର। ଏହି ମନୁଙ୍କୁ ଚରିଷ୍ଣୁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ତତଃ ଷଷ୍ଠାନ୍ମୁଖାତ୍ତସ୍ଯ ଓଙ୍କାରଃ କପିଲଃ ସ୍ମୃତଃ। ଵରିଷ୍ଠଶ୍ଚ ତତଃ ଷଷ୍ଠୋ ଵିଜଯଃ ସ ମହାତପାଃ ।। ୨୬.

ଷଷ୍ଠ ମୁହଁରୁ 'ଓଁ' ଧ୍ୱନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହା କପିଳ ବର୍ଣ୍ଣର। ଷଷ୍ଠ ମନୁଙ୍କୁ ବିଜୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତପସ୍ବୀ ଏବଂ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ।

ସପ୍ତମାତ୍ତୁ ମୁଖାତ୍ତସ୍ଯ ତତୋ ଵୈଵସ୍ଵତୋ ମନୁଃ। ଋକାରଶ୍ଚ ସ୍ଵରସ୍ତତ୍ର ଵର୍ଣତଃ କୁଷ୍ଣ ଉଚ୍ଯତେ ।। ୨୬.

ସପ୍ତମ ମୁହଁରୁ ବୈବସ୍ବତ ନାମକ ମନୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। 'ଋ' ଧ୍ୱନି ସ୍ୱର ଏଠାରେ, ଏବଂ ଏହାର ବର୍ଣ୍ଣ କୁଁଶା ଅର୍ଥାତ୍ କଳା।

ଅଷ୍ଟମାତ୍ତୁ ମୁଖାତ୍ତସ୍ଯ ୠକାରଃ ଶ୍ଯାମଵର୍ଣତଃ। ଶ୍ଯାମାକ୍ଷରସଵର୍ଣଶ୍ଚ ତତଃ ସାଵର୍ଣିରୁଚ୍ଯତେ ।। ୨୬.

ଅଷ୍ଟମ ମୁହଁରୁ 'ୠ' ଧ୍ୱନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହି ବର୍ଣ୍ଣ ଶ୍ୟାମ ଅର୍ଥାତ୍ ଗାଢ଼ କଳା। ଏଠାରୁ ଶ୍ୟାମ ଅକ୍ଷର ଏବଂ ଶ୍ୟାମ ବର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ଏହି ମନୁଙ୍କୁ ସାବର୍ଣି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ମୁଖାତ୍ତୁ ନଵମାତ୍ତସ୍ଯ ଲୃକାରୋ ନଵମଃ ସ୍ମୃତଃ। ଧୂମ୍ରୋ ଵୈ ଵର୍ଣତଶ୍ଚାପି ଧୂମ୍ରସ୍ଵ ମନୁରୁଚ୍ଯତେ ।। ୨୬.

ନବମ ମୁହଁରୁ 'ଌ' ଧ୍ୱନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହା ନବମ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ। ବର୍ଣ୍ଣ ଧୂସର ଅର୍ଥାତ୍ ଧୂମ୍ର, ଏହି ମନୁଙ୍କୁ ଧୂମ୍ର ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଦଶମାତ୍ତୁ ମୁଖାତ୍ତସ୍ଯ ଲୃକାରଃ ପ୍ରଭୁରୁଚ୍ଯତେ। ସମଶ୍ଚୈଵ ସଵର୍ଣଶ୍ଚ ବଭୌ ସାଵର୍ଣିକୋ ମନୁଃ ।। ୨୬.

ଦଶମ ମୁହଁରୁ 'ୡ' ଧ୍ୱନି ପ୍ରଭୁ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ। ସେ ସମ ଏବଂ ସମାନ ବର୍ଣ୍ଣର, ଏହି ମନୁଙ୍କୁ ସାବର୍ଣିକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ମୁଖାଦେକାଦଶାତ୍ତସ୍ଯ ଏକାରୋ ମନୁରୁଚ୍ଯତେ। ପିଶଙ୍ଗୋ ଵର୍ଣତଶ୍ଚୈଵ ପିଶଙ୍ଗୋ ଵର୍ଣ ଉଚ୍ଯତେ ।। ୨୬.

ଏଗାରସ ମୁହଁରୁ 'ଏ' ଧ୍ୱନି ମନୁ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ। ବର୍ଣ୍ଣ ପିଶଙ୍ଗ ଅର୍ଥାତ୍ କପିଳ, ଏହି ରଙ୍ଗକୁ ପିଶଙ୍ଗ କୁହାଯାଏ।

ଦ୍ଵାଦଶାତ୍ତୁ ମୁଖାତ୍ତସ୍ଯ ଐକାରୋ ନାମ ଉଚ୍ଯତେ। ପିଶଙ୍ଗୋ ଭସ୍ମଵର୍ଣାଭଃ ପିଶଙ୍ଗୋ ମନୁରୁଚ୍ଯତେ ।। ୨୬.

ବାରସ ମୁହଁରୁ 'ଐ' ଧ୍ୱନି ନାମ ଭାବେ ଉଚ୍ଚାରିତ। ବର୍ଣ୍ଣ ପିଶଙ୍ଗ, ଅର୍ଥାତ୍ ଛାଇଁ ରଙ୍ଗର, ଏହି ମନୁଙ୍କୁ ପିଶଙ୍ଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ତ୍ରଯୋଦଶାନ୍ମୁଖାତ୍ତସ୍ଯ ଓକାରୋ ଵର୍ଣ ଉଚ୍ଯତେ। ପଞ୍ଚଵର୍ଣସମାଯୁକ୍ତ ଓକାରୋ ଵର୍ଣ ଉତ୍ତମଃ ।। ୨୬.

ତେର ମୁହଁରୁ 'ଓ' ଧ୍ୱନି ବର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଉଚ୍ଚାରିତ। ଏହା ପାଞ୍ଚ ରଙ୍ଗର ସମ୍ମିଳନ, 'ଓ' ଧ୍ୱନି ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ବର୍ଣ୍ଣ।

ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶମୁଖାତ୍ତସ୍ଯ ଔକାରୋ ଵର୍ଣ ଉଚ୍ଯତେ। କର୍ବୂରୋ ଵର୍ଣତଶ୍ଚୈଵ ମନୁଃ ସାଵର୍ଣିରୁଚ୍ଯତେ ।। ୨୬.

ଚଉଦ ମୁହଁରୁ 'ଔ' ଧ୍ୱନି ବର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଉଚ୍ଚାରିତ। ବର୍ଣ୍ଣ କର୍ବୁର ଅର୍ଥାତ୍ ବିବିଧ ରଙ୍ଗର, ଏହି ମନୁଙ୍କୁ ସାବର୍ଣି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଇତ୍ଯେତେ ମନଵଶ୍ଚୈଵ ସ୍ଵରା ଵର୍ଣାଶ୍ଚ କଲ୍ପତଃ। ଵିଜ୍ଞେଯା ହି ଯଥାତତ୍ତ୍ଵଂ ସ୍ଵରତୋ ଵର୍ଣତସ୍ତଥା ।। ୨୬.

ଏପରି ଭାବେ ଏହି ସମସ୍ତ ମନୁ, ସ୍ୱର ଏବଂ ବର୍ଣ୍ଣଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ କାଳରେ ତାଙ୍କର ଧ୍ୱନି ଓ ବର୍ଣ୍ଣ ଅନୁଯାୟୀ ଠିକ୍ ଭାବରେ ବୁଝିବା ଉଚିତ।

ପରସ୍ପରସଵର୍ଣାଶ୍ଚ ସ୍ଵରା ଯସ୍ମାଦ୍ ଵୃତା ହି ଵୈ । ତସ୍ମାତ୍ତେଷାଂ ସଵର୍ଣତ୍ଵାଦନ୍ଵଯସ୍ତୁ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ ।। ୨୬.

ସ୍ୱରମାନେ ପରସ୍ପର ସମାନ ବର୍ଣ୍ଣର ଥିବାରୁ, ସେମାନଙ୍କର କ୍ରମ ଏହି ସମାନତା ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୋଇଛି।