ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଚତୁଷ୍ପଦାଂ ଚତୁର୍ଵକ୍ତ୍ରାଂ ଚତୁର୍ହସ୍ତାଂ ଚତୁଃସ୍ତନୀମ୍। ଚତୁର୍ନ୍ନେତ୍ରାଂ ଚତୁଃଶ୍ରୃଙ୍ଗୀଂ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଂଷ୍ଟ୍ରାଂ ଚତୁର୍ମୁଖୀମ୍। ଦ୍ଵାତ୍ରିଂଶଲ୍ଲୋକସଂଯୁକ୍ତାମୀଶ୍ଵରୀଂ ସର୍ଵତୋମୁଖୀମ୍ ।। ୨୩.

ସେ ଗାଈର ଚାରିଟି ପାଉଁ, ଚାରିଟି ମୁଁହ, ଚାରିଟି ହାତ, ଚାରିଟି ସ୍ତନ, ଚାରିଟି ଆଖି, ଚାରିଟି ଶିଙ୍ଗ, ଚାରିଟି ଦାଁତ, ଚାରିଟି ମୁଁହ ଥିଲା; ସେ ଏକତିରିଶି ଲୋକ ସହିତ ଯୁକ୍ତ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ମୁଁହ ଥିବା ଇଶ୍ୱରୀ ଥିଲେ।

ସ ତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମହାତେଜାଃ ମହାଦେଵୀଂ ମହେଶ୍ଵରୀମ୍। ପୁନରାହ ମହାଦେଵଃ ସର୍ଵଦେଵନମସ୍କୃତଃ ।। ୨୩.

ସେଇ ମହାତେଜସ୍ବୀ ମହାଦେବୀ ମାହେଶ୍ୱରୀଙ୍କୁ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ପୂଜିତ ମହାଦେବ ପୁଣି କହିଲେ।

ମତିଃ ସ୍ମୃତିର୍ବୁଦ୍ଧିରିତି ଗାଯମାନଃ ପୁନଃ ପୁନଃ। ଏହ୍ଯେହୀତି ମହାଦେଵୀ ସୋତ୍ତିଷ୍ଠତ୍ ପ୍ରାଞ୍ଜଲିର୍ଭୃଶମ୍ ।। ୨୩.

'ମନ, ସ୍ମୃତି, ବୁଦ୍ଧି' ବୋଲି ବାରମ୍ବାର ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁଥିବା, ମହାଦେବୀ ମହାଦେବଙ୍କ 'ଆସ, ଆସ' ବୋଲି ଡାକରେ, ହାତ ଜୋଡି ଉଠିଲେ।

ଵିଶ୍ଵମାଵୃତ୍ଯ ଯୋଗେନ ଜଗତ୍ସର୍ଵଂ ଵଶୀକୁରୁ। ଅଥ ଵା ମହାଦେଵେନ ରୁଦ୍ରାଣୀ ତ୍ଵଂ ଭଵିଷ୍ଯସି। ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ହିତାର୍ଥାଯ ପରମାର୍ଥଂ ଭଵିଷ୍ଯସି ।। ୨୩.

ତୁମର ଯୋଗ ଶକ୍ତିରେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ଆବୃତ କରି, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ନିଜ ଅଧୀନରେ ରଖ; ନହେଲେ, ମହାଦେବଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ତୁମେ ରୁଦ୍ରାଣୀ ହେବ, ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ହେବ।

ଅଥୈନାଂ ପୁତ୍ରକାମସ୍ଯ ଧ୍ଯାଯତଃ ପରମେଷ୍ଠିନଃ। ପ୍ରଦଦୌ ଦେଵଦେଵେଶଶ୍ଚତୁଷ୍ପାଦାଂ ମହେଶ୍ଵରୀମ୍। ତତସ୍ତାଂ ଧ୍ଯାନଯୋଗେନ ଵିଦିତ୍ଵା ପରମେଶ୍ଵରୀମ୍ ।। ୨୩.

ତାପରେ, ପୁଅ ଆଶାରେ ଧ୍ୟାନରତ ପରମେଷ୍ଠୀଙ୍କୁ, ଦେବଦେବଙ୍କ ପ୍ରଭୁ ଚାରିଟି ପାଉଁଥିବା ମାହେଶ୍ୱରୀଙ୍କୁ ଦେଲେ। ପରେ, ଧ୍ୟାନ ଓ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ସେଇ ପରମେଶ୍ୱରୀଙ୍କୁ ଜାଣିଲେ।

ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକନମସ୍କାର୍ଯଃ ପ୍ରପଦ୍ଯ ତାଂ ମହେଶ୍ଵରୀମ୍। ଗାଯତ୍ରୀନ୍ତୁ ତତୋ ରୌଦ୍ରୀଂ ଧ୍ଯାତ୍ଵା ବ୍ରହ୍ମା ସୁଯନ୍ତ୍ରିତଃ ।। ୨୩.

ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ବ୍ରହ୍ମା, ସେ ମହାଶକ୍ତିଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଲେ। ପ୍ରଥମେ ଗାୟତ୍ରୀ ଓ ପରେ ରୌଦ୍ରୀ ରୂପରେ ଧ୍ୟାନ କରି, ବ୍ରହ୍ମା ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ।

ଇତ୍ଯେତାଂ ଵୈଦିକୀଂ ଵିଦ୍ଯାଂ ରୌଦ୍ରୀଂ ଗାଯତ୍ରୀମର୍ପିତାମ୍। ଜପିତ୍ଵା ତୁ ମହାଦେଵୀଂ ରୁଦ୍ରଲୋକନମସ୍କୃତାମ୍। ପ୍ରପନ୍ନସ୍ତୁ ମହାଦେଵଂ ଧ୍ଯାନଯୁକ୍ତେନ ଚେତସା ।। ୨୩.

ଏହିପରି ବେଦମୟ ଜ୍ଞାନ, ଯାହା ରୌଦ୍ରୀ ଗାୟତ୍ରୀଙ୍କୁ ଉପହାର ଦିଆଯାଇଛି, ତାହା ଜପି ବ୍ରହ୍ମା ମହାଦେବୀଙ୍କୁ, ଯିଏ ରୁଦ୍ରଲୋକରେ ପୂଜିତ, ଉପାସନା କଲେ। ପରେ ଧ୍ୟାନରେ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ, ସେ ମହାଦେବଙ୍କ ଶରଣ ନେଲେ।

ତତସ୍ତସ୍ଯ ମହାଦେଵୋ ଦିଵ୍ଯଂ ଯୋଗଂ ପୁନଃ ସ୍ମୃତଃ। ଐଶ୍ଵର୍ଯଂ ଜ୍ଞାନସମ୍ପତ୍ତିଂ ଵୈରାଗ୍ଯଂ ଚ ଦଦୌ ପୁନଃ ।। ୨୩.

ତାପରେ ମହାଦେବ ତାଙ୍କୁ ଦିବ୍ୟ ଯୋଗ ସ୍ମରଣ କରାଇଲେ, ଏବଂ ପୁନି ଆଧିପତ୍ୟ, ଜ୍ଞାନର ସମ୍ପଦ ଓ ବିରାଗ୍ୟ ଦାନ କଲେ।

ଅଥାଟ୍ଟହାସଂ ମୁମୁଚେ ଭୀଷଣଂ ଦୀପ୍ତମୀଶ୍ଵରଃ। ତତୋଽସ୍ଯ ସର୍ଵତୋ ଦୀପ୍ତାଃ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତାଃ କୁମାରକାଃ ।। ୨୩.

ତାପରେ ଈଶ୍ୱର ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ହସ ଛାଡ଼ିଲେ। ସେହି ହସରୁ ସେଙ୍କୁ ଚାରିପାଖରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କିଶୋରମାନେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।

ପୀତମାଲ୍ଯାମ୍ବରଧରାଃ ପୀତଗନ୍ଧଵିଲେପନାଃ । ପୀତୋଷ୍ଣୀଷଶିରସ୍କାଶ୍ଚ ପୀତାସ୍ଯାଃ ପୀତମୂର୍ଦ୍ଧଜାଃ ।। ୨୩.

ସେମାନେ ହଳଦିଆ ମାଳା ଓ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ହଳଦିଆ ଗନ୍ଧ ଲଗାଇଥିଲେ, ମୁଣ୍ଡରେ ହଳଦିଆ ପାଗଡ଼ି, ହଳଦିଆ ମୁଁହ ଓ ହଳଦିଆ କେଶ ଥିଲା।

ତତୋ ଵର୍ଷସହସ୍ରାନ୍ତେ ଉଷିତ୍ଵା ଵିମଲୌଜସଃ। ଯୋଗାତ୍ମାନସ୍ତତଃ ସ୍ନାତା ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ହିତୈଷିଣଃ ।। ୨୩.

ତାପରେ ସେମାନେ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ସେଠାରେ ରହି, ଶୁଦ୍ଧ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ। ପରେ ଯୋଗୀ ସ୍ୱରୂପେ ସ୍ନାନ କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଉପକାରୀ ହେଲେ।

ଧର୍ମଯୋଗବଲୋପେତା ଋଷୀଣାଂ ଦୀର୍ଘସତ୍ରିଣାମ୍। ଉପଦିଶ୍ଯ ତୁ ତେ ଯୋଗଂ ପ୍ରଵିଷ୍ଟା ରୁଦ୍ରମୀଶ୍ଵରମ୍ ।। ୨୩.

ଧର୍ମ ଓ ଯୋଗର ଶକ୍ତିରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସେମାନେ ଦୀର୍ଘ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ଋଷିମାନେଙ୍କୁ ଯୋଗ ଶିଖାଇଲେ, ଏବଂ ପରେ ରୁଦ୍ର ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଲୀନ ହେଲେ।

ଏଵମେତେନ ଵିଧିନା ପ୍ରପନ୍ନା ଯେ ମହେଶ୍ଵରମ୍। ଅନ୍ଯେଽପି ନିଯତାତ୍ମାନୋ ଧ୍ଯାନଯୁକ୍ତା ଜିତୋନ୍ଦ୍ରିଯାଃ ।। ୨୩.

ଏହିପରି ପ୍ରକାରେ, ଏହି ବିଧିରେ, ଯେମାନେ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଶରଣ ନେଇଥିଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ନିୟମିତ ମନ, ଧ୍ୟାନରେ ଏକାଗ୍ର ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୟ କରିଥିବା—

ତେ ସର୍ଵେ ପାପମୁତ୍ସୃଜ୍ଯ ଵିରଜା ବ୍ରହ୍ମଵର୍ଚ୍ଚସଃ। ପ୍ରଵିଶନ୍ତି ମହାଦେଵଂ ରୁଦ୍ରନ୍ତେ ତ୍ଵପୁନର୍ଭଵାଃ ।। ୨୩.

ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପାପ ଛାଡ଼ି, ପବିତ୍ର ଓ ବ୍ରହ୍ମତ୍ୱ ରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ, ମହାଦେବ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ଏବଂ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନେଇନାହାନ୍ତି।

ତତସ୍ତସ୍ମିନ୍ ଗତେ କଲ୍ପେ ପୀତଵର୍ଣେ ସ୍ଵଯମ୍ଭୁଵଃ। ପୁନରନ୍ଯଃ ପ୍ରଵୃତ୍ତସ୍ତୁ ସିତକଲ୍ପୋ ହି ନାମତଃ ।। ୨୩.

ତାପରେ ସେହି ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଯୁଗ ସମାପ୍ତ ହେଲାପରେ, ସ୍ୱୟଂଭୂ ହଳଦିଆ ରୂପରେ ବିଦାୟ ନେଲେ। ପୁନି ଏକ ନୂତନ ଯୁଗ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଯାହାକୁ ଶ୍ୱେତ ଯୁଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଏକାର୍ଣଵେ ତଦାଵୃତ୍ତେ ଦିଵ୍ଯେ ଵର୍ଷସହସ୍ରକେ । ସ୍ରଷ୍ଟୁକାମଃ ପ୍ରଜା ବ୍ରହ୍ମା ଚିନ୍ତଯାମାସ ଦୁଃଖିତଃ ।। ୨୩.

ଏକ ହଜାର ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷ ପରେ, ସମସ୍ତ ଜଗତ ଏକ ମହାସାଗରରେ ଢାକିଯାଇଥିଲାବେଳେ, ବ୍ରହ୍ମା ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଚାହିଁ, ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଚିନ୍ତା କରିଥିଲେ।

ତସ୍ଯ ଚିନ୍ତଯମାନସ୍ଯ ପୁତ୍ରକାମସ୍ଯ ଵୈ ପ୍ରଭୋଃ । କୃଷ୍ଣଃ ସମଭଵଦ୍ଵର୍ଣୋ ଧ୍ଯାଯତଃ ପରମେଷ୍ଠିନଃ ।। ୨୩.

ସେ ଭଗବାନ୍, ପୁଅ ଆଶାରେ ଚିନ୍ତା କରୁଥିବାବେଳେ, ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ହେବା ସହିତ ତାଙ୍କର ଗା ଅନ୍ଧକାର ହେଇଗଲା।

ଅଥାପଶ୍ଯନ୍ମହାତେଜାଃ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତଂ କୁମାରକମ୍। କୃଷ୍ଣଵର୍ଣଂ ମହାଵୀର୍ଯଂ ଦୀପ୍ଯମାନଂ ସ୍ଵତେଜସା ।। ୨୩.

ତାପରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ବ୍ରହ୍ମା ଦେଖିଲେ ଏକ କିଶୋର ପ୍ରକଟ ହେଲେ, ଯାହା ଅନ୍ଧକାର ରଙ୍ଗର, ବିପୁଳ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ନିଜ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ।

କୃଷ୍ଣାମ୍ବରଵରୋଷ୍ଣୀଷଂ କୃଷ୍ଣଯଜ୍ଞୋପଵୀତିନମ୍। କୃଷ୍ଣେନ ମୌଲିନା ଯୁକ୍ତଂ କୃଷ୍ଣସ୍ରଗନୁଲେପନମ୍ ।। ୨୩.

ସେ ଅନ୍ଧକାର ବସ୍ତ୍ର, ଅନ୍ଧକାର ପାଗଡ଼ି, ଅନ୍ଧକାର ଜନେଉ ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ଅନ୍ଧକାର ମୁଣ୍ଡମାଳ ଓ ଅନ୍ଧକାର ମାଳା ଗନ୍ଧ ଲଗାଇଥିଲେ।

ସ ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମହାତ୍ମାନମମରଂ ଘୋର ମନ୍ତ୍ରିଣମ୍। ଵଵନ୍ଦେ ଦେଵଦେଵେଶଂ ଵିଶ୍ଵେଶଂ କୃଷ୍ଣପିଙ୍ଗଲମ୍ ।। ୨୩.

ସେ ମହାତ୍ମା, ଅମର ଓ ଭୟଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ଦେଖି, ବ୍ରହ୍ମା ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ନାଥ, ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର, କୃଷ୍ଣପିଙ୍ଗଳଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ।

ପ୍ରାଣାଯାମପରଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ହୃଦି କୃତ୍ଵା ମହେଶ୍ଵରମ୍। ମନସା ଧ୍ଯାନସଂଯୁକ୍ତଂ ପ୍ରପନ୍ନସ୍ତୁ ଯତୀଶ୍ଵରମ୍ । ଅଘୋରେତି ତତୋ ବ୍ରହ୍ମା ବ୍ରହ୍ମ ଏଵାନୁଚିନ୍ତଯନ୍ ।। ୨୩.

ପ୍ରାଣାୟାମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ଶ୍ରୀମାନ୍ ବ୍ରହ୍ମା ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ହୃଦୟରେ ରଖିଲେ। ମନ ଧ୍ୟାନରେ ଏକାଗ୍ର କରି, ସେ ଯତିଶ୍ୱରଙ୍କ ଶରଣ ନେଲେ। ପରେ ବ୍ରହ୍ମା, କେବଳ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଚିନ୍ତା କରି, 'ଅଘୋର' ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ।

ଏଵଂ ଵୈ ଧ୍ଯାଯତସ୍ତସ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପରମେଷ୍ଠିନଃ। ମୁମୋଚ ଭଗଵାନ୍ ରୁଦ୍ରଃ ଅଟ୍ଟହାସଂ ମହାସ୍ଵନମ୍ ।। ୨୩.

ଏଭଳି ଭାବେ, ସେ ପରମେଶ୍ୱର ବ୍ରହ୍ମା ଧ୍ୟାନ କରୁଥିବାବେଳେ, ଭଗବାନ୍ ରୁଦ୍ର ଏକ ଭୟଙ୍କର ଓ ଗଞ୍ଜନ୍ତି ହସ ଛାଡ଼ିଲେ।

ଅଥାସ୍ଯ ପାର୍ଶ୍ଵତଃ କୃଷ୍ଣାଃ କୃଷ୍ଣସ୍ରଗନୁଲେପନାଃ । ଚତ୍ଵାରସ୍ତୁ ମହାତ୍ମାନଃ ସମ୍ବଭୂଵୁଃ କୁମାରକାଃ ।। ୨୩.

ତାପରେ ତାଙ୍କ ପାଖରେ, ଚାରିଜଣ ମହାତ୍ମା କିଶୋର ପ୍ରକଟ ହେଲେ, ସେମାନେ ଅନ୍ଧକାର ରଙ୍ଗର, ଅନ୍ଧକାର ମାଳା ଓ ଗନ୍ଧ ଲଗାଇଥିଲେ।

କୃଷ୍ଣାଃ କୃଷ୍ଣାମ୍ବରୋଷ୍ଣୀଷାଃ କୃଷ୍ଣାସ୍ଯାଃ କୃଷ୍ଣଵାସସଃ। ତୈଶ୍ଚାଟ୍ଟହାସଃ ସୁମହାନ୍ ହୂଙ୍କାରଶ୍ଚୈଵ ପୁଷ୍କଲଃ। ନମସ୍କାରଶ୍ଚ ସୁମହାନ୍ ପୁନଃ ପୁନରୁଦୀରିତଃ ।। ୨୩.

ସେମାନେ କଳା, କଳା ପୋଶାକ ଓ କଳା ମୁଣ୍ଡାସା, କଳା ମୁହଁ ଓ କଳା ଜାମା ପିନ୍ଧିଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ହସ ଓ ଉଚ୍ଚ ହୁଁକାର ଶୁଣିବାକୁ ମିଳିଲା, ଏବଂ ବାରମ୍ବାର ଗଭୀର ନମସ୍କାର ଉଚ୍ଚାରିତ ହେଲା।

ତତୋ ଵର୍ଷସହସ୍ରାନ୍ତେ ଯୋଗାତ୍ତତ୍ ପାରମେଶ୍ଵରମ୍। ଉପାସିତ୍ଵା ମହାଭାଗାଃ ଶିଷ୍ଯେବ୍ଯଃ ପ୍ରଦଦୁସ୍ତତଃ ।। ୨୩.

ତାପରେ, ହଜାର ବର୍ଷ ଶେଷରେ, ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ପାରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଦାୟିତ୍ୱ ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟମାନେ ପାଇଁ ଦେଇଦେଲେ।

ଯୋଗେନ ଯୋଗସମ୍ପନ୍ନାଃ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ମନସା ଶିଵମ୍। ଅମଲଂ ନିର୍ଗୁଣଂ ସ୍ଥାନଂ ପ୍ରଵିଷ୍ଟା ଵିଶ୍ଵମୀଶ୍ଵରମ୍ ।। ୨୩.

ଯୋଗରେ ପାରଙ୍ଗତ ହୋଇ, ମନରେ ଶିବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ସେମାନେ ନିର୍ମଳ ଓ ଗୁଣହୀନ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ, ଏବଂ ବିଶ୍ୱର ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପ୍ରବେଶ କରିଲେ।

ଏଵମେତେନ ଯୋଗେନ ଯେ ଚାପ୍ଯନ୍ଯେ ଦ୍ଵିଜାତଯଃ। ସ୍ମରିଷ୍ଯନ୍ତି ଵିଧାନଜ୍ଞା ଗନ୍ତାରୋ ରୁଦ୍ରମଵ୍ଯଯମ୍ ।। ୨୩.

ଏହିପରି, ଏହି ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଯେଉଁମାନେ ବିଧିରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସେମାନେ ଏଭଳି ମନେ ରଖି, ଅବିନାଶୀ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବେ।

ତତସ୍ତସ୍ମିନ୍ ଗତେ କଲ୍ପେ କୃଷ୍ଣରୁପେ ଭଯାନକେ। ଅନ୍ଯଃ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତିତଃ କଲ୍ପୋ ଵିଶ୍ଵରୁପସ୍ତୁ ନାମତଃ ।। ୨୩.

ତାପରେ, ସେଇ କଳ୍ପ ଶେଷ ହେଲାପରେ, କଳା ଭୟଙ୍କର ରୂପରେ, ଅନ୍ୟ ଏକ କଳ୍ପ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଯାହାକୁ 'ବିଶ୍ୱରୂପ' ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ।

ଵିନିଵୃତ୍ତେ ତୁ ସଂହାରେ ପୁନଃ ସୃଷ୍ଟେ ଚରାଚରେ। ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପୁତ୍ରକାମସ୍ଯ ଧ୍ଯାଯତଃ ପରମେଷ୍ଠିନଃ। ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତା ମହାନାଦା ଵିଶ୍ଵରୂପା ସରସ୍ଵତୀ ।। ୨୩.

ସଂହାର ଶେଷ ହେଇ, ଚରାଚର ନୂତନ ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭ ହେଲାବେଳେ, ବ୍ରହ୍ମା ପୁତ୍ର ପାଇଁ ଇଚ୍ଛା କରି, ପରମେଷ୍ଠିନିଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିଥିଲେ; ତେବେ ବିଶ୍ୱରୂପ ମହାନାଦା ସରସ୍ୱତୀ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ।