ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଦିଵ୍ଯଂ ଵର୍ଷସହସ୍ରନ୍ତୁ ନିରାହାରୋ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ। ତମୁଵାଚ ମହାଂତେଜା ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକପିତାମହଃ ।। ୨୧.

ସେ ହଜାର ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷ ଧରି ଉପବାସ ରହି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କଲେ। ତାଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମା, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ପିତାମହ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ତେଜରେ କହିଲେ।

ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵବାହୁଂ ତପୋଗ୍ଲାନଂ ଦୁଃଖିତଂ କ୍ଷୁତ୍ପିପାସିତମ୍। ନିଷୀଦେତ୍ଯବ୍ରଵୀଦେନଂ ପୁତ୍ରଂ ଶାନ୍ତଂ ପିତାମହଃ। ତସ୍ମାନ୍ନିଷାଦଃ ସମ୍ଭୂତଃ ସ୍ଵରସ୍ତୁ ସ ନିଷାଦଵାନ୍ ।। ୨୧.

ତପସ୍ୟାରେ ଦୁର୍ବଳ, ହାତ ଉପରେ ଉଠାଇ, ଭୋକ ତିଆସରେ କ୍ଷୀଣ। ପିତାମହ ଶାନ୍ତ ପୁତ୍ରକୁ କହିଲେ, 'ବସ'। ଏହିପରି ନିଷାଦ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଏବଂ ଶବ୍ଦ ନିଷାଦବନ ହେଲା।

ଏକଵିଂଶତିମଃ କଲ୍ପୋ ଵିଜ୍ଞେଯଃ ପଞ୍ଚମୋ ଦ୍ଵିଜାଃ। ପ୍ରାଣୋଽପାନଃ ସମାନଶ୍ଚ ଉଦାନୋ ଵ୍ଯାନ ଏଵ ଚ ।। ୨୧.

ଏକବିଂଶତି କଳ୍ପ ପଞ୍ଚମ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ, ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ। ପ୍ରାଣ, ଅପାନ, ସମାନ, ଉଦାନ ଏବଂ ବ୍ୟାନ ଏଠି ଅଛନ୍ତି।

ବ୍ରହ୍ମଣୋ ମାନସାଃ ପୁତ୍ରାଃ ପଞ୍ଚୈତେ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ସମାଃ। ତୈସ୍ତ୍ଵର୍ଥଵାଦିଭିର୍ଯୁକ୍ତୈର୍ଵାଗ୍ଭିରିଷ୍ଟୋ ମହେଶ୍ଵରଃ ।। ୨୧.

ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ମନରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ପାଞ୍ଚଟି ପୁଅ, ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସମାନ। ସେମାନେ ଅର୍ଥବୋଧ ସହିତ ମହାଦେବଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାଭରିତ ଶବ୍ଦରେ ସ୍ତୁତି କରିଥିଲେ।

ଯସ୍ମାତ୍ପରିଗତୈର୍ଗୀତଃ ପଞ୍ଚଭିସ୍ତୈର୍ମହାତ୍ମଭିଃ। ସ୍ଵରସ୍ତୁ ପଞ୍ଚମଃ ସ୍ନିଗ୍ଧଃ ତସ୍ମାତ୍କଲ୍ପସ୍ତୁ ପଞ୍ଚମଃ ।। ୨୧.

ଏହି ପାଞ୍ଚ ମହାପୁରୁଷ ଜ୍ଞାନ ସହିତ ଗାଇଥିବାରୁ, ପଞ୍ଚମ ସ୍ୱର ମଧୁର ହୋଇଛି ଏବଂ ଏହିପରି ଭାବେ ପଞ୍ଚମ କଳ୍ପ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୋଇଛି।

ଦ୍ଵାଵିଂଶସ୍ତୁ ତଥା କଲ୍ପୋ ଵିଜ୍ଞେଯୋ ମେଘଵାହନଃ। ଯତ୍ର ଵିଷ୍ଣୁର୍ମହାବାହୁର୍ମେଘୋ ଭୂତ୍ଵା ମହେଶ୍ଵରମ୍। ଦିଵ୍ଯଂ ଵର୍ଷସହସ୍ରନ୍ତୁ ଅଵହତ୍ କୃତ୍ତିଵାସସମ୍ ।। ୨୧.

ବାଇଶିତମ କଳ୍ପକୁ ମେଘବାହନ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ। ଏହି କଳ୍ପରେ ବିଶାଳ ବାହୁ ବିଷ୍ଣୁ ମେଘର ଆକାର ଧାରଣ କରି, ଚର୍ମଧାରୀ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଦେବତାମୟ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବହିଥିଲେ।

ତସ୍ଯ ନିଃଶ୍ଵସମାନସ୍ଯ ଭାରାକାନ୍ତସ୍ଯ ଵୈ ମୁଖାତ୍। ନିର୍ଜଗାମ ମହାକାଯଃ କାଲୋ ଲୋକପ୍ରକାଶନଃ। ଯସ୍ତ୍ଵଯଂ ପଠ୍ଯତେ ଵିପ୍ରୈର୍ଵିଷ୍ଣୁର୍ଵୈ କଶ୍ଯପାତ୍ମଜଃ ।। ୨୧.

ସେ ଭାରକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିବା ବେଳେ, ତାଙ୍କର ମୁହଁରୁ ବିଶାଳ ଦେହ ଥିବା କାଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରେ। ଏହି କାଳକୁ ଋଷିମାନେ କଶ୍ୟପଙ୍କ ପୁଅ ବିଷ୍ଣୁ ବୋଲି କହନ୍ତି।

ତ୍ରଯୋଵିଂଶତିମଃ କଲ୍ପୋ ଵିଜ୍ଞେଯଶ୍ଚିନ୍ତକସ୍ତଥା। ପ୍ରଜାପତିସୁତଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଚିତିଶ୍ଚ ମିଥୁନଞ୍ଚ ତୌ ।। ୨୧.

ତେଇଶତମ କଳ୍ପକୁ ଚିନ୍ତକ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ। ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଗର୍ବରୁ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଚିତି ଓ ତାଙ୍କର ସହଧର୍ମିଣୀ ଜନ୍ମ ନେଲେ।

ଧ୍ଯାଯତୋ ବ୍ରହ୍ମଣଶ୍ଚୈଵ ଯସ୍ମାଚ୍ଚିନ୍ତା ସମୁତ୍ଥିତା। ତସ୍ମାତ୍ତୁ ଚିନ୍ତକଃ ସୋ ଵୈ କଲ୍ପଃ ପ୍ରୋକ୍ତଃ ସ୍ଵଯମ୍ଭୁଵା ।। ୨୧.

ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଧ୍ୟାନରୁ ଯେଉଁଠାରୁ ଚିନ୍ତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ସେହିଠାରୁ ଏହି କଳ୍ପକୁ ସ୍ୱୟଂଭୂ ଚିନ୍ତକ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି।

ଚତୁର୍ଵିଂଶତିମଶ୍ଚାପି ହ୍ଯାକୂତିଃ କଲ୍ପ ଉଚ୍ଯତେ। ଆକୂତିଶ୍ଚ ତଥା ଦେଵୀ ମିଥୁନଂ ସମ୍ବଭୂଵ ହ ।। ୨୧.

ଚବିଶତମ କଳ୍ପକୁ ଆକୂତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଦେବୀ ଆକୂତି ତାଙ୍କର ସହଧର୍ମିଣୀ ସହ ଜନ୍ମ ନେଲେ।

ପ୍ରଜାଃ ସ୍ରଷ୍ଟୁଂ ତଥାକୂତିଂ ଯସ୍ମାଦାହ ପ୍ରଜାପତିଃ। ତସ୍ମାତ୍ ସ ପୁରୁଷୋ ଜ୍ଞେଯ ଆକୂତିଃ କଲ୍ପସଂଜ୍ଞିତଃ ।। ୨୧.

ପ୍ରଜାପତି ଯେଉଁଠାରୁ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ଆକୂତିଙ୍କୁ କହିଥିଲେ, ସେହିଠାରୁ ସେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ପୁରୁଷ ଆକୂତି ନାମକ କଳ୍ପ ଭାବେ ପରିଚିତ।

ପଞ୍ଚଵିଂଶତିମଃ କଲ୍ପୋ ଵିଜ୍ଞାତିଃ ପରିକୀର୍ତ୍ତିତଃ। ଵିଜ୍ଞାତିଶ୍ଚ ତଥା ଦେଵୀ ମିଥୁନଂ ସମ୍ପ୍ରସୂଯତେ ।। ୨୧.

ପঁଚିଶତମ କଳ୍ପକୁ ବିଜ୍ଞାତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଦେବୀ ବିଜ୍ଞାତି ତାଙ୍କର ସହଧର୍ମିଣୀ ସହ ଜନ୍ମ ନେଲେ।

ଧ୍ଯାଯତଃ ପୁତ୍ରକାମସ୍ଯ ମନସ୍ଯଧ୍ଯାତ୍ମସଂଜ୍ଞିତମ୍। ଵିଜ୍ଞାତଂ ଵୈ ସମାସେନ ଵିଜ୍ଞାତିସ୍ତୁ ତତଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୨୧.

ପୁଅ ପାଇଁ ଆଶା କରୁଥିବା ବ୍ରହ୍ମା ଜ୍ଞାନରେ ମନ ଲଗାଇ ଧ୍ୟାନ କରିଥିଲେ, ସେଠାରୁ ସାରଗର୍ଭିତ ଭାବେ ବିଜ୍ଞାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଏହିପରି ଭାବରେ ବିଜ୍ଞାତି ଭାବିତ।

ଷଡ୍‌ଵିଂଶସ୍ତୁ ତତଃ କଲ୍ପୋ ମନ ଇତ୍ଯଭିଧୀଯତେ। ଦେଵୀ ଚ ଶାଙ୍କରୀ ନାମ ମିଥୁନଂ ସମ୍ପ୍ରସୂଯତେ ।। ୨୧.

ଛବିଶତମ କଳ୍ପକୁ ମନା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଦେବୀ ଶାଙ୍କରୀ ତାଙ୍କର ସହଧର୍ମିଣୀ ସହ ଜନ୍ମ ନେଲେ।

ପ୍ରଜା ଵୈ ଚିନ୍ତମାନସ୍ଯ ସ୍ରଷ୍ଟୁକାମସ୍ଯ ଵୈ ତଦା। ଯସ୍ମାତ୍ ପ୍ରଜାସମ୍ଭଵନାଦୁତ୍ପନ୍ନସ୍ତୁ ସ୍ଵଯମ୍ଭୁଵା । ତସ୍ମାତ୍ ପ୍ରଜାସମ୍ଭଵନାଦ୍ଭାଵନାସମ୍ଭଵଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୨୧.

ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ବେଳେ, ସେହି ଚିନ୍ତାରୁ ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କୁ ପ୍ରଜା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଏହିପରି ଭାବରୁ ପ୍ରଜା ଉତ୍ପତ୍ତି ହେବାରୁ ଏହାକୁ ଭାବନା-ସମ୍ଭବ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।

ସପ୍ତଵିଂଶତିମଃ କଲ୍ପୋ ଭାଵୋ ଵୈ କଲ୍ପସଂଜ୍ଞିତଃ। ପୌର୍ଣମାସୀ ତଥା ଦେଵୀ ମିଥୁନଂ ସମପଦ୍ଯତ ।। ୨୧.

ସତାଇଶତମ କଳ୍ପକୁ ଭାବ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଦେବୀ ପୌର୍ଣ୍ଣମାସୀ ତାଙ୍କର ସହଧର୍ମିଣୀ ସହ ଜନ୍ମ ନେଲେ।

ପ୍ରଜା ଵୈ ସ୍ରଷ୍ଟୁକାମସ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପରମେଷ୍ଠିନଃ। ଧ୍ଯାଯତସ୍ତୁ ପରଂ ଧ୍ଯାନଂ ପରମାତ୍ମାନମୀଶ୍ଵରମ୍ ।। ୨୧.

ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ଆଶା କରୁଥିବା ପରମେଷ୍ଠୀ ବ୍ରହ୍ମା, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧ୍ୟାନ ଓ ପରମାତ୍ମା ଭଗବାନଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିଥିଲେ।

ଅଗ୍ନିସ୍ତୁ ମଣ୍ଡଲୀଭୂତ୍ଵା ରଶ୍ମିଜାଲସମାଵୃତଃ । ଭୁଵନ୍ଦିଵଞ୍ଚଵିଷ୍ଟଭ୍ଯ ଦୀପ୍ଯତେ ସ ମହାଵପୁଃ ।। ୨୧.

ଅଗ୍ନି ଚକ୍ରାକାର ହୋଇ, କିରଣର ଜାଲରେ ଘେରାଯାଇ, ତାଙ୍କର ବିଶାଳ ଦେହରେ ପୃଥିବୀ ଓ ଆକାଶକୁ ଆଲୋକିତ କରି ଜ୍ୱଳିଲେ।

ତତୋ ଵର୍ଷସହସ୍ରାନ୍ତେ ସମ୍ପୂର୍ଣେ ଜ୍ଯୋତିମଣ୍ଡଲେ। ଆଵିଷ୍ଟଯା ସହୋତ୍ପନ୍ନମପଶ୍ଯତ୍ ସୂର୍ଯମଣ୍ଡଲମ୍ ।। ୨୧.

ତାପରେ ହଜାର ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ସମୟରେ, ଆଲୋକର ଚକ୍ର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା, ସେହି ତେଜ ସହିତ ସୂର୍ଯ୍ୟମଣ୍ଡଳ ଦେଖାଦେଲା।

ଯସ୍ମାଦଦୃଶ୍ଯୋ ଭୂତାନାଂ ବ୍ରହ୍ମଣା ପରମେଷ୍ଠିନା। ଦୃଷ୍ଟସ୍ତୁ ଭଗଵାନ୍ ଦେଵଃ ସୂର୍ଯ୍ଯଃ ସମ୍ପୂର୍ଣମଣ୍ଡଲଃ ।। ୨୧.

ଯେଉଁ ପରମେଷ୍ଠୀ ବ୍ରହ୍ମା ସାଧାରଣ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଦେଖିପାରୁନଥିଲେ, ସେ ଭଗବାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମଣ୍ଡଳ ସହିତ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ।

ସର୍ଵ୍ଵେ ଯୋଗାଶ୍ଚ ମନ୍ତ୍ରାଶ୍ଚ ମଣ୍ଡଲେନ ସହୋତ୍ଥିତାଃ। ଯସ୍ମାତ୍ କଲ୍ପୋ ହ୍ଯଯଂ ଦୃଷ୍ଟସ୍ତସ୍ମାତ୍ତଂ ଦର୍ଶ ମୁଚ୍ଯତେ ।। ୨୧.

ସମସ୍ତ ଯୋଗ ଓ ମନ୍ତ୍ର ଏହି ମଣ୍ଡଳ ସହ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଏହି କଳ୍ପ ଦେଖାଯିବାରୁ, ଏହାକୁ ଦର୍ଶ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଯସ୍ମାନ୍ମନସି ସମ୍ପୂର୍ଣୋ ବ୍ରହମଣଃ ପରମେଷ୍ଠିନଃ। ପୁରା ଵୈ ଭଗଵାନ୍ ସୋମଃ ପୌର୍ଣମାସୀ ତତଃ ସ୍ମୃତା ।। ୨୧.

ଯେହেতୁ ପରମେଶ୍ୱର ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପୂର୍ବରୁ ପବିତ୍ର ସୋମ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ, ସେଇଥିରୁ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାକୁ ପୌର୍ଣ୍ଣମାସୀ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।

ତସ୍ମାତ୍ତୁ ପର୍ଵଦର୍ଶେ ଵୈ ପୌର୍ଣମାସଞ୍ଚ ଯୋଗିଭିଃ। ଉଭଯୋଃ ପକ୍ଷଯୋର୍ଜ୍ଯେଷ୍ଠମାତ୍ମନୋ ହିତକାମ୍ଯଯା ।। ୨୧.

ଏହିକାରଣରୁ ପର୍ବଦର୍ଶ ଓ ପୌର୍ଣ୍ଣମାସୀ ଦିନରେ ଯୋଗୀମାନେ ନିଜ ମଙ୍ଗଳ ଆଶାରେ, ଦୁଇ ପକ୍ଷରେ ଏହି ଦୁଇଟିକୁ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ମନେ କରନ୍ତି।

ଦର୍ଶଞ୍ଚ ପୌର୍ଣମାସଞ୍ଚ ଯେ ଯଜନ୍ତି ଦ୍ଵିଜାତଯଃ। ନ ତେଷାଂ ପୁନରାଵୃତ୍ତିର୍ବ୍ରହ୍ମଲୋକାତ୍ କଦାଚନ ।। ୨୧.

ଯେ ସମସ୍ତ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଦର୍ଶ ଓ ପୌର୍ଣ୍ଣମାସୀ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି, ସେମାନେ କେବେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଲୋକରୁ ପୁନି ଫେରନ୍ତି ନାହିଁ।

ଯୋଽନାହିତାଗ୍ନିଃ ପ୍ରଯତୋ ଵୀରାଧ୍ଵାନଂ ଗତୋପି ଵା । ସମାଧାଯ ମନସ୍ତୀଵ୍ରଂ ମନ୍ତ୍ରମୁଚ୍ଚାରଯେଚ୍ଛନୈଃ ।। ୨୧.

ଯେଉଁଠି ଅଗ୍ନି ସ୍ଥାପନ କରାଯାଇନାହିଁ, ତଥାପି ଯିଏ ପବିତ୍ର ହୋଇ, ବୀରମାନଙ୍କ ପଥକୁ ଅନୁସରଣ କରିଛନ୍ତି, ସେ ତାଙ୍କର ମନକୁ ଗଭୀର ଭାବେ ଏକାଗ୍ର କରି, ମନ୍ତ୍ରକୁ ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ।

ତ୍ଵମଗ୍ନେ ରୁଦ୍ରୋ ଅସୁରୋ ମହୀ ଦିଵସ୍ତ୍ଵଂ ଶର୍ଵ୍ଵୋ ମାରୁତଂ ପୃଷ୍ଟ ଈଶିଷେ। * ତ୍ଵଂ ପାଶଗନ୍ଧର୍ଵ୍ଵଶିଷଂ ପୂଷା ଵିଧତ୍ତପାସିନା। ଇତ୍ଯେଵ ମନ୍ତ୍ରଂ ମନସା ସମ୍ଯଗୁଚ୍ଚାରଯେଦ୍ଦ୍ଵିଜଃ। ଅଗ୍ନିଂ ପ୍ରଵିଶତେ ଯସ୍ତୁ ରୁଦ୍ରଲୋକଂ ସ ଗଚ୍ଛତି ।। ୨୧.

‘ତୁମେ ଅଗ୍ନି, ରୁଦ୍ର, ଅସୁର, ଦିବରେ ମହାନ; ତୁମେ ଶର୍ବ, ମାରୁତମାନଙ୍କ ନାୟକ; ତୁମେ ପାଶ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଶିଷ, ପୂଷା, କୁହାଡ଼ି ଧାରଣ କରୁଥିବା ଦାତା।’ ଏହି ମନ୍ତ୍ରକୁ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଠିକ୍ ଭାବରେ ମନରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ; ଯିଏ ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ, ସେ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଲୋକକୁ ପହଞ୍ଚେ।

ସୋମଶ୍ଚାଗ୍ନିସ୍ତୁ ଭଗଵାନ୍ କାଲୋ ରୁଦ୍ର ଇତି ଶ୍ରୁତିଃ। ତସ୍ମାଦ୍ଯଃ ପ୍ରଵିଶେଦଗ୍ନିଂ ସ ରୁଦ୍ରାନ୍ନ ନିଵର୍ତ୍ତତେ ।। ୨୧.

ଶ୍ରୁତି କହେ— ସୋମ, ଅଗ୍ନି, ଭଗବାନ, କାଳ, ଓ ରୁଦ୍ର ଏକ; ତେଣୁ ଯିଏ ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ, ସେ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଆସେ ନାହିଁ।

ଅଷ୍ଟାଵିଂଶତିମଃ କଲ୍ପୋ ବୃହଦିତ୍ଯଭିସଂଜ୍ଞିତଃ। ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପୁତ୍ରକାମସ୍ଯ ସ୍ରଷ୍ଠୁକାମସ୍ଯ ଵୈ ପ୍ରଜାଃ। ଧ୍ଯାଯମାନସ୍ଯ ମନସା ବୃହତ୍ସାମ ରଥନ୍ତରମ୍ ।। ୨୧.

ଅଷ୍ଟାବିଂଶତିତମ କଳ୍ପକୁ ବୃହତ୍ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ; ବ୍ରହ୍ମା ଯେତେବେଳେ ପୁଅ ଓ ସୃଷ୍ଟି ଆଶାରେ ମନରେ ଧ୍ୟାନ କରୁଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ବୃହତ୍ ସାମ ଓ ରଥନ୍ତର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।

ଯସ୍ମାତ୍ତତ୍ର ସମୁତ୍ପନ୍ନୋ ବୃହତଃ ସର୍ଵ୍ଵତୋମୁଖଃ। ତସ୍ମାତ୍ତୁ ବୃହତଃ କଲ୍ପୋ ଵିଜ୍ଞେଯସ୍ତତ୍ତ୍ଵଚିନ୍ତକୈଃ ।। ୨୧.

ଯେଉଁଠାରୁ ସେ ବୃହତ୍ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ମୁହାଁ କରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ସେଇଥିରୁ ତତ୍ତ୍ୱ ଚିନ୍ତନ କରୁଥିବାମାନେ ବୃହତ୍ କଳ୍ପ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।