ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଋଷଭସ୍ତୁ ତତଃ କଲ୍ପୋ ଜ୍ଞେଯଃ ପଂଚଦଶୋ ଦ୍ଵିଜାଃ। ଋଷଯୋ ଯତ୍ର ସମ୍ଭୂତାଃ ସ୍ଵରୋ ଲୋକମନୋହରଃ ।। ୨୧.

ପରେ ପଂଚଦଶ କଳ୍ପ ଋଷଭ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ, ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ। ସେଠାରେ ଋଷିମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, ଏବଂ ଶବ୍ଦ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିଲା।

ଷଡ୍ଜସ୍ତୁ ଷୋଡଶଃ କଲ୍ପଃ ଷଡ୍ଜନା ଯତ୍ର ଚର୍ଷଯଃ। ଶିଶିରଶ୍ଚ ଵସନ୍ତଶ୍ଚ ନିଦାଘୋ ଵର୍ଷ ଏଵ ଚ ।। ୨୧.

ଷୋଡ଼ଶ କଳ୍ପ ଷଡ୍ଜ, ଯେଉଁଠାରେ ଛଅ ଋଷି ବସିଥିଲେ। ଶିଶିର, ବସନ୍ତ, ନିଦାଘ ଏବଂ ବର୍ଷା ମଧ୍ୟ ଏଠି ଅଛନ୍ତି।

ଶରଦ୍ଧେମନ୍ତ ଇତ୍ଯେତେ ମାନସା ବ୍ରହ୍ମଣଃ ସୁତାଃ। ଉତ୍ପନ୍ନାଃ ଷଡ୍ଜ ସଂସିଦ୍ଧାଃ ପୁତ୍ରାଃ କଲ୍ପେ ତୁ ଷୋଡଶେ ।। ୨୧.

ଶରତ୍ ଏବଂ ହେମନ୍ତ—ଏମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ମନସ୍ପୁତ୍ର। ଏମାନେ ଷଡ୍ଜ କଳ୍ପରେ ଜନ୍ମ ନେଇ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ପୁତ୍ର ହେଲେ।

ଯସ୍ମାଜ୍ଜାତୈଶ୍ଚ ତୈଃ ଷଡଭିଃ ସଦ୍ଯୋ ଜାତୋ ମହେଶ୍ଵରଃ। ତସ୍ମାତ୍ ସମୁତ୍ଥିତଃ ଷଡ୍ଜଃ ସ୍ଵରସ୍ତୂଦଧିସନ୍ନିଭଃ ।। ୨୧.

ଏହି ଛଅ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଲୋକମାନେଠାରୁ, ମହେଶ୍ୱର ସହସା ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଏହିପରି ଷଡ୍ଜ ଶବ୍ଦ ଉଦ୍ଧାର ହେଲା, ସମୁଦ୍ର ପରି ବିସ୍ତୃତ।

ତତଃ ସପ୍ତଦଶଃ କଲ୍ପୋ ମାର୍ଜାଲୀଯ ଇତି ସ୍ମୃତଃ। ମାର୍ଜ୍ଜାଲୀଯଂ ତୁ ତତ୍ କର୍ମ ଯସ୍ମାଦ୍ବ୍ରାହ୍ମମକଲ୍ପଯତ୍ ।। ୨୧.

ତାପରେ ସପ୍ତଦଶ କଳ୍ପ ମାର୍ଜାଳୀୟ ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ। ମାର୍ଜାଳୀୟ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ଯାହା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର କାମ ସଫଳ ହେଲା।

ତତସ୍ତୁ ମଧ୍ଯମୋ ନାମ କଲ୍ପୋଽଷ୍ଟାଦଶ ଉଚ୍ଯତେ। ଯସ୍ମିଂସ୍ତୁ ମଧ୍ଯମୋ ନାମ ସ୍ଵରୋ ଧୈଵତପୂଜିତଃ । ଉତ୍ପନ୍ନଃ ସର୍ଵଭୂତେଷୁ ମଧ୍ଯମୋ ଵୈ ସ୍ଵଯଂଭୁଵଃ ।। ୨୧.

ଏହାପରେ ଅଷ୍ଟାଦଶ କଳ୍ପ ମଧ୍ୟମ ନାମରେ ପରିଚିତ। ଏଠି ମଧ୍ୟମ ଶବ୍ଦ, ଧୈବତ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ୱୟଂ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା।

ତତସ୍ତ୍ଵେକୋନଵିଂଶସ୍ତୁ କଲ୍ପୋ ଵୈରାଜକଃ ସ୍ମୃତଃ। ଵୈରାଜୋ ଯତ୍ର ଭଗଵାନ୍ ମୁନୁର୍ଵୈ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ସୁତଃ ।। ୨୧.

ତାପରେ ଏକୋନବିଂଶତି କଳ୍ପ ବୈରାଜକ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ। ସେଠାରେ ବୈରାଜ ନାମକ ପ୍ରଭୁ, ଏକ ମୁନି ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପୁତ୍ର, ବସିଛନ୍ତି।

ତସ୍ଯ ପୁତ୍ରସ୍ତୁ ଧର୍ମାତ୍ମା ଦଧୀଚିର୍ନ୍ନାମ ଧାର୍ମିକଃ। ପ୍ରଜାପତିର୍ମହାତେଜା ବଭୂଵ ତ୍ରିଦଶେଶ୍ଵରଃ ।। ୨୧.

ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ଧର୍ମମୟ ଦଧୀଚି, ନୀତିମାନ। ସେ ପ୍ରଜାପତି ହେଲେ, ବଡ଼ ତେଜସ୍ୱୀ ଏବଂ ଦେବମାନଙ୍କର ନାୟକ।

ଅକାମଯତ ଗାଯତ୍ରୀ ଯଜମାନଂ ପ୍ରଜାପତିମ୍। ତସ୍ମାଜ୍ଜଜ୍ଞେ ସ୍ଵରଃ ସ୍ରିଗ୍ଧଃ ପୁତ୍ରସ୍ତସ୍ଯ ଦଧୀଚିନଃ ।। ୨୧.

ଗାୟତ୍ରୀ, ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ଚାହିଲେ। ତାଙ୍କଠାରୁ ମୃଦୁ ଶବ୍ଦ ଜନ୍ମ ନେଲା, ଯିଏ ଦଧୀଚିଙ୍କର ପୁତ୍ର।

ତତୋ ଵିଂଶତିମଃ କଲ୍ପୋ ନିଷାଦଃ ପରିକୀର୍ତ୍ତିତଃ। ପ୍ରଜାପତିସ୍ତୁ ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସ୍ଵଯମ୍ଭୂପ୍ରଭଵଂ ତଦା। ଵିରରାମ ପ୍ରଜାଃ ସ୍ରଷ୍ଟୁଂ ନିଷାଦସ୍ତୁ ତପୋଽତପତ୍ ।। ୨୧.

ତାପରେ ବିଂଶତି କଳ୍ପ ନିଷାଦ ବୋଲି ପରିଚିତ। ପ୍ରଜାପତି ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କ ଜନ୍ମ ଦେଖି, ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି ବନ୍ଦ କଲେ, ଏବଂ ନିଷାଦ ତପସ୍ୟା କଲେ।

ଦିଵ୍ଯଂ ଵର୍ଷସହସ୍ରନ୍ତୁ ନିରାହାରୋ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ। ତମୁଵାଚ ମହାଂତେଜା ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକପିତାମହଃ ।। ୨୧.

ସେ ହଜାର ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷ ଧରି ଉପବାସ ରହି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କଲେ। ତାଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମା, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ପିତାମହ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ତେଜରେ କହିଲେ।

ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵବାହୁଂ ତପୋଗ୍ଲାନଂ ଦୁଃଖିତଂ କ୍ଷୁତ୍ପିପାସିତମ୍। ନିଷୀଦେତ୍ଯବ୍ରଵୀଦେନଂ ପୁତ୍ରଂ ଶାନ୍ତଂ ପିତାମହଃ। ତସ୍ମାନ୍ନିଷାଦଃ ସମ୍ଭୂତଃ ସ୍ଵରସ୍ତୁ ସ ନିଷାଦଵାନ୍ ।। ୨୧.

ତପସ୍ୟାରେ ଦୁର୍ବଳ, ହାତ ଉପରେ ଉଠାଇ, ଭୋକ ତିଆସରେ କ୍ଷୀଣ। ପିତାମହ ଶାନ୍ତ ପୁତ୍ରକୁ କହିଲେ, 'ବସ'। ଏହିପରି ନିଷାଦ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଏବଂ ଶବ୍ଦ ନିଷାଦବନ ହେଲା।

ଏକଵିଂଶତିମଃ କଲ୍ପୋ ଵିଜ୍ଞେଯଃ ପଞ୍ଚମୋ ଦ୍ଵିଜାଃ। ପ୍ରାଣୋଽପାନଃ ସମାନଶ୍ଚ ଉଦାନୋ ଵ୍ଯାନ ଏଵ ଚ ।। ୨୧.

ଏକବିଂଶତି କଳ୍ପ ପଞ୍ଚମ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ, ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ। ପ୍ରାଣ, ଅପାନ, ସମାନ, ଉଦାନ ଏବଂ ବ୍ୟାନ ଏଠି ଅଛନ୍ତି।

ବ୍ରହ୍ମଣୋ ମାନସାଃ ପୁତ୍ରାଃ ପଞ୍ଚୈତେ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ସମାଃ। ତୈସ୍ତ୍ଵର୍ଥଵାଦିଭିର୍ଯୁକ୍ତୈର୍ଵାଗ୍ଭିରିଷ୍ଟୋ ମହେଶ୍ଵରଃ ।। ୨୧.

ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ମନରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ପାଞ୍ଚଟି ପୁଅ, ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସମାନ। ସେମାନେ ଅର୍ଥବୋଧ ସହିତ ମହାଦେବଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାଭରିତ ଶବ୍ଦରେ ସ୍ତୁତି କରିଥିଲେ।

ଯସ୍ମାତ୍ପରିଗତୈର୍ଗୀତଃ ପଞ୍ଚଭିସ୍ତୈର୍ମହାତ୍ମଭିଃ। ସ୍ଵରସ୍ତୁ ପଞ୍ଚମଃ ସ୍ନିଗ୍ଧଃ ତସ୍ମାତ୍କଲ୍ପସ୍ତୁ ପଞ୍ଚମଃ ।। ୨୧.

ଏହି ପାଞ୍ଚ ମହାପୁରୁଷ ଜ୍ଞାନ ସହିତ ଗାଇଥିବାରୁ, ପଞ୍ଚମ ସ୍ୱର ମଧୁର ହୋଇଛି ଏବଂ ଏହିପରି ଭାବେ ପଞ୍ଚମ କଳ୍ପ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୋଇଛି।

ଦ୍ଵାଵିଂଶସ୍ତୁ ତଥା କଲ୍ପୋ ଵିଜ୍ଞେଯୋ ମେଘଵାହନଃ। ଯତ୍ର ଵିଷ୍ଣୁର୍ମହାବାହୁର୍ମେଘୋ ଭୂତ୍ଵା ମହେଶ୍ଵରମ୍। ଦିଵ୍ଯଂ ଵର୍ଷସହସ୍ରନ୍ତୁ ଅଵହତ୍ କୃତ୍ତିଵାସସମ୍ ।। ୨୧.

ବାଇଶିତମ କଳ୍ପକୁ ମେଘବାହନ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ। ଏହି କଳ୍ପରେ ବିଶାଳ ବାହୁ ବିଷ୍ଣୁ ମେଘର ଆକାର ଧାରଣ କରି, ଚର୍ମଧାରୀ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଦେବତାମୟ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବହିଥିଲେ।

ତସ୍ଯ ନିଃଶ୍ଵସମାନସ୍ଯ ଭାରାକାନ୍ତସ୍ଯ ଵୈ ମୁଖାତ୍। ନିର୍ଜଗାମ ମହାକାଯଃ କାଲୋ ଲୋକପ୍ରକାଶନଃ। ଯସ୍ତ୍ଵଯଂ ପଠ୍ଯତେ ଵିପ୍ରୈର୍ଵିଷ୍ଣୁର୍ଵୈ କଶ୍ଯପାତ୍ମଜଃ ।। ୨୧.

ସେ ଭାରକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିବା ବେଳେ, ତାଙ୍କର ମୁହଁରୁ ବିଶାଳ ଦେହ ଥିବା କାଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରେ। ଏହି କାଳକୁ ଋଷିମାନେ କଶ୍ୟପଙ୍କ ପୁଅ ବିଷ୍ଣୁ ବୋଲି କହନ୍ତି।

ତ୍ରଯୋଵିଂଶତିମଃ କଲ୍ପୋ ଵିଜ୍ଞେଯଶ୍ଚିନ୍ତକସ୍ତଥା। ପ୍ରଜାପତିସୁତଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଚିତିଶ୍ଚ ମିଥୁନଞ୍ଚ ତୌ ।। ୨୧.

ତେଇଶତମ କଳ୍ପକୁ ଚିନ୍ତକ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ। ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଗର୍ବରୁ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଚିତି ଓ ତାଙ୍କର ସହଧର୍ମିଣୀ ଜନ୍ମ ନେଲେ।

ଧ୍ଯାଯତୋ ବ୍ରହ୍ମଣଶ୍ଚୈଵ ଯସ୍ମାଚ୍ଚିନ୍ତା ସମୁତ୍ଥିତା। ତସ୍ମାତ୍ତୁ ଚିନ୍ତକଃ ସୋ ଵୈ କଲ୍ପଃ ପ୍ରୋକ୍ତଃ ସ୍ଵଯମ୍ଭୁଵା ।। ୨୧.

ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଧ୍ୟାନରୁ ଯେଉଁଠାରୁ ଚିନ୍ତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ସେହିଠାରୁ ଏହି କଳ୍ପକୁ ସ୍ୱୟଂଭୂ ଚିନ୍ତକ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି।

ଚତୁର୍ଵିଂଶତିମଶ୍ଚାପି ହ୍ଯାକୂତିଃ କଲ୍ପ ଉଚ୍ଯତେ। ଆକୂତିଶ୍ଚ ତଥା ଦେଵୀ ମିଥୁନଂ ସମ୍ବଭୂଵ ହ ।। ୨୧.

ଚବିଶତମ କଳ୍ପକୁ ଆକୂତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଦେବୀ ଆକୂତି ତାଙ୍କର ସହଧର୍ମିଣୀ ସହ ଜନ୍ମ ନେଲେ।

ପ୍ରଜାଃ ସ୍ରଷ୍ଟୁଂ ତଥାକୂତିଂ ଯସ୍ମାଦାହ ପ୍ରଜାପତିଃ। ତସ୍ମାତ୍ ସ ପୁରୁଷୋ ଜ୍ଞେଯ ଆକୂତିଃ କଲ୍ପସଂଜ୍ଞିତଃ ।। ୨୧.

ପ୍ରଜାପତି ଯେଉଁଠାରୁ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ଆକୂତିଙ୍କୁ କହିଥିଲେ, ସେହିଠାରୁ ସେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ପୁରୁଷ ଆକୂତି ନାମକ କଳ୍ପ ଭାବେ ପରିଚିତ।

ପଞ୍ଚଵିଂଶତିମଃ କଲ୍ପୋ ଵିଜ୍ଞାତିଃ ପରିକୀର୍ତ୍ତିତଃ। ଵିଜ୍ଞାତିଶ୍ଚ ତଥା ଦେଵୀ ମିଥୁନଂ ସମ୍ପ୍ରସୂଯତେ ।। ୨୧.

ପঁଚିଶତମ କଳ୍ପକୁ ବିଜ୍ଞାତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଦେବୀ ବିଜ୍ଞାତି ତାଙ୍କର ସହଧର୍ମିଣୀ ସହ ଜନ୍ମ ନେଲେ।

ଧ୍ଯାଯତଃ ପୁତ୍ରକାମସ୍ଯ ମନସ୍ଯଧ୍ଯାତ୍ମସଂଜ୍ଞିତମ୍। ଵିଜ୍ଞାତଂ ଵୈ ସମାସେନ ଵିଜ୍ଞାତିସ୍ତୁ ତତଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୨୧.

ପୁଅ ପାଇଁ ଆଶା କରୁଥିବା ବ୍ରହ୍ମା ଜ୍ଞାନରେ ମନ ଲଗାଇ ଧ୍ୟାନ କରିଥିଲେ, ସେଠାରୁ ସାରଗର୍ଭିତ ଭାବେ ବିଜ୍ଞାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଏହିପରି ଭାବରେ ବିଜ୍ଞାତି ଭାବିତ।

ଷଡ୍‌ଵିଂଶସ୍ତୁ ତତଃ କଲ୍ପୋ ମନ ଇତ୍ଯଭିଧୀଯତେ। ଦେଵୀ ଚ ଶାଙ୍କରୀ ନାମ ମିଥୁନଂ ସମ୍ପ୍ରସୂଯତେ ।। ୨୧.

ଛବିଶତମ କଳ୍ପକୁ ମନା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଦେବୀ ଶାଙ୍କରୀ ତାଙ୍କର ସହଧର୍ମିଣୀ ସହ ଜନ୍ମ ନେଲେ।

ପ୍ରଜା ଵୈ ଚିନ୍ତମାନସ୍ଯ ସ୍ରଷ୍ଟୁକାମସ୍ଯ ଵୈ ତଦା। ଯସ୍ମାତ୍ ପ୍ରଜାସମ୍ଭଵନାଦୁତ୍ପନ୍ନସ୍ତୁ ସ୍ଵଯମ୍ଭୁଵା । ତସ୍ମାତ୍ ପ୍ରଜାସମ୍ଭଵନାଦ୍ଭାଵନାସମ୍ଭଵଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୨୧.

ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ବେଳେ, ସେହି ଚିନ୍ତାରୁ ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କୁ ପ୍ରଜା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଏହିପରି ଭାବରୁ ପ୍ରଜା ଉତ୍ପତ୍ତି ହେବାରୁ ଏହାକୁ ଭାବନା-ସମ୍ଭବ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।

ସପ୍ତଵିଂଶତିମଃ କଲ୍ପୋ ଭାଵୋ ଵୈ କଲ୍ପସଂଜ୍ଞିତଃ। ପୌର୍ଣମାସୀ ତଥା ଦେଵୀ ମିଥୁନଂ ସମପଦ୍ଯତ ।। ୨୧.

ସତାଇଶତମ କଳ୍ପକୁ ଭାବ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଦେବୀ ପୌର୍ଣ୍ଣମାସୀ ତାଙ୍କର ସହଧର୍ମିଣୀ ସହ ଜନ୍ମ ନେଲେ।

ପ୍ରଜା ଵୈ ସ୍ରଷ୍ଟୁକାମସ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପରମେଷ୍ଠିନଃ। ଧ୍ଯାଯତସ୍ତୁ ପରଂ ଧ୍ଯାନଂ ପରମାତ୍ମାନମୀଶ୍ଵରମ୍ ।। ୨୧.

ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ଆଶା କରୁଥିବା ପରମେଷ୍ଠୀ ବ୍ରହ୍ମା, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧ୍ୟାନ ଓ ପରମାତ୍ମା ଭଗବାନଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିଥିଲେ।

ଅଗ୍ନିସ୍ତୁ ମଣ୍ଡଲୀଭୂତ୍ଵା ରଶ୍ମିଜାଲସମାଵୃତଃ । ଭୁଵନ୍ଦିଵଞ୍ଚଵିଷ୍ଟଭ୍ଯ ଦୀପ୍ଯତେ ସ ମହାଵପୁଃ ।। ୨୧.

ଅଗ୍ନି ଚକ୍ରାକାର ହୋଇ, କିରଣର ଜାଲରେ ଘେରାଯାଇ, ତାଙ୍କର ବିଶାଳ ଦେହରେ ପୃଥିବୀ ଓ ଆକାଶକୁ ଆଲୋକିତ କରି ଜ୍ୱଳିଲେ।

ତତୋ ଵର୍ଷସହସ୍ରାନ୍ତେ ସମ୍ପୂର୍ଣେ ଜ୍ଯୋତିମଣ୍ଡଲେ। ଆଵିଷ୍ଟଯା ସହୋତ୍ପନ୍ନମପଶ୍ଯତ୍ ସୂର୍ଯମଣ୍ଡଲମ୍ ।। ୨୧.

ତାପରେ ହଜାର ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ସମୟରେ, ଆଲୋକର ଚକ୍ର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା, ସେହି ତେଜ ସହିତ ସୂର୍ଯ୍ୟମଣ୍ଡଳ ଦେଖାଦେଲା।