ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଅପି ଚାତ୍ର ଚତୁର୍ହସ୍ତାଂ ଧ୍ଯାଯମାନଶ୍ଚତୁର୍ମୁଖୀମ୍। ପ୍ରକୃତିଂ ଵିଶ୍ଵରୂପାଖ୍ଯାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦିଵ୍ଯେନ ଚକ୍ଷୁଷା ।। ୨୦.

ଏଠାରେ ଚାରି ହାତ ଓ ଚାରି ମୁହଁ ଥିବା ଦେବୀଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ଦିବ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିରେ 'ବିଶ୍ୱରୂପ' ପ୍ରକୃତିକୁ ଦେଖିଥାଏ।

ଅଜାମେତାଂ ଲୋହିତଶୁକ୍ଲକୃଷ୍ଣାଂ ବହ୍ଵୀଃ ପ୍ରଜାଃ ସୃଜମାନାଂ ସ୍ଵରୂପାମ୍। ଅଜୋ ହ୍ଯେକୋ ଜୁଷମାଣୋଽନୁଶେତେ ଜହାତ୍ଯେନାଂ ଭୁକ୍ତଭୋଗାମଜୋଽନ୍ଯଃ। ଅଷ୍ଟାକ୍ଷରାଂ ଷୋଡଶପାଣିପାଦାଂ ଚତୁର୍ମୁଖୀଂ ତ୍ରିଶିଖାମେକଶ୍ରୃଙ୍ଗାମ୍। ଆଦ୍ଯାମଜାଂ ଵିଶ୍ଵସୃଜାଂ ସ୍ଵରୂପାଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ବୁଧାସ୍ତ୍ଵମୃତତ୍ଵଂ ଵ୍ରଜନ୍ତି। ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ ପ୍ରଣଵଂ ଵେଦଯନ୍ତି ନ ତେ ପୁନଃ ସଂସରନ୍ତୀହ ଭୂଯଃ ।। ୨୦.

ଇତ୍ଯେତଦକ୍ଷରଂ ବ୍ରହ୍ମ ପରମୋଙ୍କାରସଂଜ୍ଞିତମ୍। ଯସ୍ତୁ ଵେଦଯତେ ସମ୍ଯକ୍ ତଥା ଧ୍ଯାଯତି ଵା ପୁନଃ ।। ୨୦.

ଏହି ଅବିନାଶୀ ବ୍ରହ୍ମା, ଉତ୍ତମ 'ଓଁ' ନାମରେ ପରିଚିତ; ଯେଉଁଠି ଏହାକୁ ସଠିକ୍ ଭାବେ ଜାଣିଥାଏ କିମ୍ବା ପୁନଃ ଧ୍ୟାନ କରେ—

ସଂସାରଚକ୍ରମୁତ୍ସୃଜ୍ଯ ମୁକ୍ତବନ୍ଧନବନ୍ଧନଃ। ଅଚଲଂ ନିର୍ଗୁଣଂ ସ୍ଥାନଂ ଶିଵଂ ପ୍ରାପ୍ନୋତ୍ଯସଂଶଯଃ। ଇତ୍ଯେତଦ୍ଵୈ ମଯା ପ୍ରୋକ୍ତମୋଙ୍କାରପ୍ରାପ୍ତିଲକ୍ଷଣମ୍ ।। ୨୦.

ସଂସାର ଚକ୍ରକୁ ଛାଡି, ବନ୍ଧନ ଓ ମୁକ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଅଚଳ, ନିର୍ଗୁଣ, ଶିବ ଅବସ୍ଥାକୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ଏହି 'ଓଁ' ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତିର ଚିହ୍ନ ମୁଁ କହିଛି।

ଯଥା ରୁଦ୍ରନମସ୍କାରଃ ସର୍ଵଧର୍ମଫଲୋ ଧ୍ରୁଵଃ। ଅନ୍ଯଦେଵନମସ୍କାରୋ ନ ତତ୍ ଫଲମଵାପ୍ନୁଯାତ୍ ।। ୨୦.

ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରିବା ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ଫଳ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ମିଳେ; ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରିଲେ ସେ ଫଳ ମିଳେନାହିଁ।

ତସ୍ମାତ୍ ତ୍ରିଷଵଣଂ ଯୋଗୀ ଉପାସୀତ ମହେଶ୍ଵରମ୍। ଦଶାଵିସ୍ତାରକଂ ବ୍ରହ୍ମ ତଥା ଚ ବ୍ରହ୍ମ ଵିସ୍ତରମ୍ ।। ୨୦.

ତେଣୁ ଯୋଗୀ ଦିନରେ ତିନି ଥର ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ, ଦଶ ଭାଗରେ ବ୍ରହ୍ମାକୁ ବିସ୍ତାର କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାର ବିସ୍ତାରକୁ ମଧ୍ୟ।

ଓଙ୍କାରଂ ସର୍ଵତଃ କାଲେ ସର୍ଵଂ ଵିହିତଵାନ୍ ପ୍ରଭୁଃ। ତେନ ତେନ ତୁ ଵିଷ୍ଣୁତ୍ଵଂ ନମସ୍କାରଂ ମହାଯଶାଃ ।। ୨୦.

ପ୍ରଭୁ ସମସ୍ତ ସମୟ ଓ ସମସ୍ତ ଠାରେ 'ଓଁ'କୁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଛନ୍ତି; ଏହା ଦ୍ୱାରା, ମହାୟଶସ୍ବୀ ବିଷ୍ଣୁ ଅବସ୍ଥା ଓ ନମସ୍କାର ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।

ନମସ୍କାରସ୍ତଥା ଚୈଵ ପ୍ରଣଵସ୍ତୁଵତେ ପ୍ରଭୁମ୍ । ପ୍ରଣଵଂ ସ୍ତୁଵତେ ଯଜ୍ଞୋ ଯଜ୍ଞଂ ସଂସ୍ତୁଵତେ ନମଃ। ନମସ୍ତୁଵତି ଵୈ ରୁଦ୍ରସ୍ତସ୍ମାଦ୍ରୁଦ୍ରପଦଂ ଶିଵମ୍ ।। ୨୦.

ନମସ୍କାର ଓ ପ୍ରଣବ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରେ; ପ୍ରଣବ ଯଜ୍ଞକୁ ସ୍ତୁତି କରେ, ଯଜ୍ଞ ନମସ୍କାରକୁ ସ୍ତୁତି କରେ; ନମସ୍କାର ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରେ, ତେଣୁ ରୁଦ୍ରଙ୍କର ଶିବ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

ଇତ୍ଯେତାନି ରହସ୍ଯାନି ଯତୀନାଂ ଵୈ ଯଥାକ୍ରମମ୍। ଯସ୍ତୁ ଵେଦଯତେ ଧ୍ଯାନଂ ସ ପରଂ ପ୍ରାପ୍ନୁଯାତ୍ପଦମ୍ ।। ୨୦.

ଏହି ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକୁ ଯତିମାନେ ଯଥାକ୍ରମ ଅନୁସାରେ ଜାଣନ୍ତି; ଯେଉଁଠି ଧ୍ୟାନକୁ ଜାଣିଥାଏ, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଦକୁ ପାଇଁ।

ଋଷୀଣାମଗ୍ନିକଲ୍ପାନାଂ ନୈମିଷାରଣ୍ଯଵାସିନାମ୍ । ଋଷିଃ ଶ୍ରୁତିଧରଃ ପ୍ରାଜ୍ଞଃ ସାଵର୍ଣିର୍ନ୍ନାମ ନାମତଃ ।। ୨୧.

ଅଗ୍ନି ସମାନ ଋଷିମାନେ, ନୈମିଷାରଣ୍ୟରେ ବସୁଥିଲେ; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଋଷି, ଶ୍ରୁତି ଜ୍ଞାନୀ ଓ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ, ନାମ ସାବର୍ଣି।

ତେଷାଂ ସୋପ୍ଯଗ୍ରତୋ ଭୂତ୍ଵା ଵାଯୁଂ ଵାକ୍ଯଵିଶାରଦଃ। ସାତତ୍ଯଂ ତତ୍ର କୁର୍ଵନ୍ତଂ ପ୍ରିଯାର୍ଥେ ସତ୍ରଯାଜିନାମ୍। ଵିନଯେନୋପସଂଗମ୍ଯ ପପ୍ରଚ୍ଛ ସ ମହାଦ୍ଯୁତିମ୍ ।। ୨୧.

ସେ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଢ଼ି ହୋଇ, ଭାଷାରେ ପାରଙ୍ଗତ ବାୟୁଙ୍କୁ, ଯେଉଁଠି ସତ୍ରୟାଜିନମାନେ ପ୍ରିୟ ନିମିତ୍ତେ ସତତ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ, ବିନୟରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇ, ଏହି ଦୀପ୍ତିମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।

ଵିଭୋ ପୁରାଣସଂ ବଦ୍ଧାଂ କଥାଂ ଵୈ ଵେଦସଂମିତାମ୍। ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମହେ ସମ୍ଯକ୍ ପ୍ରସାଦାତ୍ସର୍ଵଦର୍ଶିନଃ ।। ୨୧.

ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆମେ ଚାହୁଁଛୁ ଆପଣଙ୍କ ଦୟାରେ, ସମସ୍ତ ଦେଖିପାରିବା ଆପଣଙ୍କୁ, ବେଦ ଅନୁସାରେ ପୁରାତନ କଥା ଶୁଣିବାକୁ।

ହିରଣ୍ଯଗର୍ଭୋ ଭଗଵାନ୍ ଲଲାଟାନ୍ନୀଲଲୋହିତମ୍। କଥଂ ତତ୍ତେଜସଂ ଦେଵଂ ଲବ୍ଧଵାନ୍ ପୁତ୍ରମାତ୍ମନଃ ।। ୨୧.

ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ ଭଗବାନ ତାଙ୍କ ଲଳାଟରୁ ନୀଳ ଓ ଲାଲ ରଙ୍ଗର ଦେବତା, ଏହି ତେଜସ୍ୱୀ ପୁତ୍ରକୁ କିପରି ପାଇଥିଲେ?

କଥଂ ଚ ଭଗଵାନ୍ ଜଜ୍ଞେ ବ୍ରହ୍ମା କମଲସଂଭଵଃ। ରୁଦ୍ରତ୍ଵଂ ଚୈଵ ସର୍ଵସ୍ଯ ସ୍ଵାତ୍ମଜସ୍ଯ କଥଂ ପୁନଃ ।। ୨୧.

ଏବଂ କମଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମା କିପରି ଜନ୍ମିଥିଲେ? ତାଙ୍କ ନିଜ ପୁତ୍ର କିପରି ପୁନଃ ସମସ୍ତଙ୍କ ରୁଦ୍ର ହେଲେ?

କଥଂ ଚ ଵିଷ୍ଣୋ ରୁଦ୍ରେଣ ସାର୍ଦ୍ଧଂ ପ୍ରୀତିରନୁତ୍ତମା। ସର୍ଵେ ଵିଷ୍ଣୁମଯା ଦେଵା ସର୍ଵେ ଵିଷ୍ଣୁମଯା ଗଣାଃ ।। ୨୧.

ବିଷ୍ଣୁ ଓ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ସହିତ କିପରି ସର୍ବୋତ୍ତମ ପ୍ରେମ ହେଲା? ସମସ୍ତ ଦେବତା ବିଷ୍ଣୁମୟ, ସମସ୍ତ ଗଣ ବିଷ୍ଣୁମୟ।

ନ ଚ ଵିଷ୍ଣୁସମା କାଚିଦ୍ଗତିରନ୍ଯା ଵିଧୀଯତେ। ଇତ୍ଯେଵଂ ସତତଂ ଦେଵା ଗାଯନ୍ତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ। ଭଵସ୍ଯ ସକଥଂ ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରଣାମଂ କୁରୁତେ ହରିଃ ।। ୨୧.

ବିଷ୍ଣୁ ସମାନ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ମାର୍ଗ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୋଇନାହିଁ; ଏହିପରି ଦେବତାମାନେ ସଦା ଗାନ କରନ୍ତି, ଏଠାରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ହରି କିପରି ସଦା ଭବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରନ୍ତି?

ଏଵମୁକ୍ତେ ତୁ ଭଗଵାନ୍ ଵାଯୁଃ ସାଵର୍ଣିମବ୍ରଵୀତ୍। ଅହୋ ସାଧୁ ତ୍ଵଯା ସାଧୋ ପୃଷ୍ଟଃ ପ୍ରଶ୍ନୋ ହ୍ଯନୁତ୍ତମଃ ।। ୨୧.

ଏପରି କହିବା ପରେ, ପବନଦେବ ସାବର୍ଣ୍ଣିଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ବାହ! ବଡ଼ ଭଲ କଥା ପଚାରିଛ, ମହାନ ଜନ! ତୁମର ପ୍ରଶ୍ନ ଅତି ଉତ୍ତମ ଏବଂ ଅପୂର୍ବ।'

ଭଵସ୍ଯ ପୁତ୍ରଜନ୍ମତ୍ଵଂ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ସୋଽଭଵଦ୍ଯଥା। ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପଦ୍ମ ଯୋନିତ୍ଵଂ ରୁଦ୍ରତ୍ଵଂ ଶଂକରସ୍ଯ ଚ ।। ୨୧.

ଭବଙ୍କର ପୁଅ ଭାବେ ଜନ୍ମ, ସେ କିପରି ବ୍ରହ୍ମାଠାରୁ ହେଲେ; ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପଦ୍ମରେ ଜନ୍ମ, ଏବଂ ଶଙ୍କରଙ୍କର ରୁଦ୍ର ହେବା—

ଦ୍ଵାଭ୍ଯାମପି ଚ ସମ୍ପ୍ରୀତିର୍ ଵିଷ୍ଣୋଶ୍ଚୈଵ ଭଵସ୍ଯ ଚ । ଯଚ୍ଚାପି କୁରୁତେ ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରଣାମଂ ଶଂକରସ୍ଯ ଚ। ଵିସ୍ତରେଣାନୁପୂର୍ଵ୍ଯାଚ୍ଚ ଶ୍ରୃଣୁତ ବ୍ରୁଵତୋ ମମ ।। ୨୧.

ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଭବଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ସ୍ନେହ ଅଛି, ଏବଂ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ସଦା ଯେଉଁ ମାନ୍ୟତା ଦିଆଯାଏ—ଏହା ସବୁ ମୁଁ ବିସ୍ତାରରେ ଏବଂ ଠିକ୍ କ୍ରମରେ କହିବି, ଶୁଣ।

ମନ୍ଵନ୍ତରସ୍ଯ ସଂହାରେ ପଶ୍ଚିମସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ। ଆସୀତ୍ତୁ ସପ୍ତମଃ କଲ୍ପଃ ପଦ୍ମୋ ନାମ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ। ଵାରାହଃ ସାମ୍ପ୍ରତସ୍ତେଷାଂ ତସ୍ଯ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଵିସ୍ତରମ୍ ।। ୨୧.

ଶେଷ ମହାନ୍ତ ମନ୍ବନ୍ତରର ସଂହାର ସମୟରେ, ସପ୍ତମ କଳ୍ପ 'ପଦ୍ମ' ନାମରେ ଥିଲା, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ; ବର୍ତ୍ତମାନ ଯେଉଁଥିରେ ଆମେ ଅଛୁ, ସେହି 'ବରାହ' କଳ୍ପ; ଏହାର ବିସ୍ତାର ମୁଁ କହିବି।

କିଯତା ଚୈଵ କାଲେନ କଲ୍ପଃ ସମ୍ଭଵତେ କଥମ୍। କିଂ ଚ ପ୍ରମାଣଂ କଲ୍ପସ୍ଯ ତତ୍ର ପ୍ରବ୍ରୂହି ପୃଚ୍ଛତାମ୍ ।। ୨୧.

କେତେ ସମୟ ମଧ୍ୟରେ ଏକ କଳ୍ପ ହୁଏ, ଏବଂ କିପରି ହୁଏ? ଏକ କଳ୍ପର ମାପ କେତେ? ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦିଅ।

ମନ୍ଵନ୍ତରାଣାଂ ସପ୍ତାନାଂ କାଲସଂଖ୍ଯା ଯଥାକ୍ରମମ୍। ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସମାସେନ ବ୍ରୁଵତୋ ମେ ନିବୋଧତ ।। ୨୧.

ସାତଟି ମନ୍ବନ୍ତରର ସମୟ ଗଣନା କେମିତି ଅଛି, ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ ଏବଂ କ୍ରମରେ କହିବି; ମୋ କଥା ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ଶୁଣ।

କୋଟୀନାଂ ଦ୍ଵେ ସହସ୍ରେ ଵୈ ଅଷ୍ଟୌ କୋଟିଶତାନି ଚ । ଦ୍ଵିଷଷ୍ଟିଶ୍ଚ ତଥା କୋଟ୍ଯୋ ନିଯୁତାନି ଚ ସପ୍ତତିଃ। କଲ୍ପାର୍ଦ୍ଧସ୍ଯ ତୁ ସଂଖ୍ଯାଯାମେତତ୍ ସର୍ଵମୁଦାହୃତମ୍ ।। ୨୧.

ଦୁଇ ହଜାର କୋଟି, ଏବଂ ଆଠ ଶହ କୋଟି, ଏବଂ ବାଉନସଠି କୋଟି, ସାତ ଦଶକ ନିୟୁତ—ଏହି ସବୁ ମିଶି ଏକ କଳ୍ପର ଅର୍ଦ୍ଧର ଗଣନା।

ପୂର୍ଵୋକ୍ତୌ ଚ ଗୁଣଚ୍ଛେଦୌ ଵର୍ଷାଗ୍ରଂ ଲବ୍ଦମାଦିଶେତ୍ । ଶତଂ ଚୈଵ ତୁ କୋଟୀନାଂ କୋଟୀନାମଷ୍ଟସପ୍ତତିଃ। ଦ୍ଵେ ଚ ଶତସହସ୍ରେ ତୁ ନଵତିର୍ନିଯୁତାନି ଚ ।। ୨୧.

ପୂର୍ବରୁ କହିଥିବା ଭାଗ ଏବଂ ଗୁଣାନୁସାରେ ବର୍ଷର ମାପ ମିଳେ: ଏକ ଶତ କୋଟି, ଏଠାରେ ଅଠାସଠି କୋଟି, ଦୁଇ ଶହ ହଜାର, ଏବଂ ନବେ ନିୟୁତ।

ମାନୁଷେଣ ପ୍ରମାଣେନ ଯାଵଦ୍ଵୈଵସ୍ଵତାନ୍ତରମ୍। ଏଷ କଲ୍ପସ୍ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯଃ କଲ୍ପାର୍ଦ୍ଧଦ୍ଵିଗୁଣୀକୃତଃ ।। ୨୧.

ମାନବ ଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ, ବୈବସ୍ବତ ମନୁର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଏହି ହେଉଛି କଳ୍ପ; ଏହା କଳ୍ପର ଅର୍ଦ୍ଧର ଦୁଇଗୁଣ।

ଅନାଗତାନାଂ ସପ୍ତାନାମେତଦେଵ ଯଥାକ୍ରମମ୍। ପ୍ରମାଣଂ କାଲସଂଖ୍ଯାଯା ଵିଜ୍ଞେଯଂ ମତମୈଶ୍ଵରମ୍ ।। ୨୧.

ଭବିଷ୍ୟତର ସାତଟି ମନ୍ବନ୍ତର ପାଇଁ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଏକେ ଗଣନା ଦେବତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ।

ନିଯୁତାନ୍ଯଷ୍ଟପଞ୍ଚାଶତ୍ତଥାଽଶୀତିଶତାନି ଚ। ଚତୁରଶୀତିଶ୍ଚଵାନ୍ଯାନି ପ୍ରଯୁତାନି ପ୍ରମାଣତଃ ।। ୨୧.

ଅଠାଉଁଚାଳିଶି ନିୟୁତ, ଏବଂ ଅଶୀ ଶତ, ଏବଂ ଚଉରାଶି ପ୍ରୟୁତ—ଏହି ହେଉଛି ମାପ।

ସପ୍ତର୍ଷଯୋ ମନୁଶ୍ଚୈଵ ଦେଵାଶ୍ଚେନ୍ଦ୍ରପୁରୋଗମାଃ। ଏତତ୍ କାଲସ୍ଯ ଵିଜ୍ଞେଯଂ ଵର୍ଷାଗ୍ରନ୍ତୁ ପ୍ରମାଣତଃ ।। ୨୧.

ସାତ ଋଷି, ମନୁ, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଦେବତାମାନେ—ଏହି ହେଉଛି ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବର୍ଷର ମାପ।