ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଯଥା ଦୀପୋ ନିଵାତସ୍ଯୋ ନେଙ୍ଗତେ ସୋପମା ସ୍ମୃତା। ପ୍ରାଗୁଦକ୍ପ୍ରଵଣେ ଦେଶେ ତସ୍ମାଦ୍ଯୁଞ୍ଜୀତ ଯୋଗଵିତ୍ ।। ୧୯.

ଯେପରି ଜିଏ ଦୀପ ନିରବାତ ସ୍ଥାନରେ ନ ଡୋଳେ, ଏହି ଉଦାହରଣ ମନେ ରଖିବା ଯାଏ। ତେଣୁ, ପୂର୍ବ କିମ୍ବା ଉତ୍ତର ଢାଳି ଥିବା ଜାଗାରେ ଯୋଗୀ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ୍।

ପ୍ରାଣେ ଚ ରମତେ ନିତ୍ଯଂ ଚକ୍ଷୁଷୋଃ ସ୍ପର୍ଶନେ ତଥା। ଶ୍ରୋତ୍ରେ ମନସି ବୁଦ୍ଧୌ ଚ ତଥା ଵକ୍ଷସି ଧାରଯେତ୍। ନ ତସ୍ଯ ଧାରଣାଯୋଗାଦ୍ଵାଯୁଃ ସର୍ଵଂ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ ।। ୧୯.

ସେ ସଦା ପ୍ରାଣରେ, ଚକ୍ଷୁର ସ୍ପର୍ଶରେ, କାନରେ, ମନରେ, ବୁଦ୍ଧିରେ ଓ ଛାତିରେ ବ୍ୟସ୍ତ ରହିବା ଉଚିତ୍। ଧ୍ୟାନ ଅଭ୍ୟାସ କରିଲେ, ବାୟୁ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଚଳିତ ହୁଏ ନାହିଁ।

କାଲଘର୍ମଝ୍ଚ ଵିଜ୍ଞାଯ ସମୂହ़ଞ୍ଚୈଵ ସର୍ଵଶଃ। ଦ୍ଵାଦଶାଧ୍ଯାତ୍ମମିତ୍ଯେଵଂ ଯୋଗଧାରଣମୁଚ୍ଯତେ ।। ୧୯.

ସମୟ, ତାପ ଓ ସମସ୍ତ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ବୁଝି, ଦ୍ୱାଦଶ ପ୍ରକାରର ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣିବା — ଏହିପରି ଯୋଗର ଧ୍ୟାନ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ।

ଶତମଷ୍ଟ ଶତଂ ଵାପି ଧାରଣାଂ ମୂର୍ଧ୍ନି ଧାରଯେତ୍। ନ ତସ୍ଯ ଧାରଣାଯୋଗାଦ୍ଵାଯୁଃ ସର୍ଵଂ ପ୍ରଵର୍ତତେ ।। ୧୯.

ଶିର ଉପରେ ଏକଶେ କିମ୍ବା ଏକଶେ ଆଠିଥର ଧ୍ୟାନ ଧରିବା ଉଚିତ୍। ଧ୍ୟାନ ଅଭ୍ୟାସ କରିଲେ, ବାୟୁ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଚଳିତ ହୁଏ ନାହିଁ।

ତତସ୍ତ୍ଵାପୂରଯେଦ୍ଦେହମୋଙ୍କାରେଣ ସମାହିତଃ। ଅଥୋଙ୍କାରମଯୋ ଯୋଗୀ ନ କ୍ଷରେତ୍ତ୍ଵକ୍ଷରୀ ଭଵେତ୍ । ୧୯.

ତାପରେ ଏକାଗ୍ର ମନେ ଦେହକୁ ଓଁ ଧ୍ୱନିରେ ପୂରଣ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏପରି ଓଁରେ ଲୀନ ଯୋଗୀ କ୍ଷୟ ହୁଏ ନାହିଁ, ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ।

ଅତ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଓଙ୍କାରପ୍ରାପ୍ତିଲକ୍ଷଣମ୍। ଏଷ ତ୍ରିମାତ୍ରୋ ଵିଜ୍ଞେଯୋ ଵ୍ଯଞ୍ଜନଞ୍ଚାତ୍ର ସସ୍ଵରମ୍ ।। ୨୦.

ଏବେ ମୁଁ ଓଁ ଲାଭର ଲକ୍ଷଣ କହିବି। ଏହା ତିନି ମାତ୍ରା ଥିବା ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ୍, ଏଠାରେ ଏହି ଅକ୍ଷର ସ୍ୱର ସହିତ ଉଚ୍ଚାରିତ ହୁଏ।

ପ୍ରଥମା ଵୈଦ୍ଯୁତୀ ମାତ୍ରା ଦ୍ଵିତୀଯା ତାମସୀ ସ୍ମୃତା। ତୃତୀଯା ନିର୍ଗୁଣୀ ଵିଦ୍ଯାନ୍ମାତ୍ରାମକ୍ଷରଗାମିନୀମ୍ ।। ୨୦.

ପ୍ରଥମ ମାତ୍ରାକୁ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସଦୃଶ କୁହାଯାଏ, ଦ୍ୱିତୀୟ ମାତ୍ରାକୁ ତମସ ଭାବିବାଯାଏ, ତୃତୀୟ ମାତ୍ରା ନିର୍ଗୁଣ ଏବଂ ଅକ୍ଷରକୁ ନେଇଯାଏ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ୍।

ଗନ୍ଧର୍ଵୀତି ଚ ଵିଜ୍ଞେଯୋ ଗାନ୍ଧାରସ୍ଵରସମ୍ଭଵା। ପିପୀଲିକାସମସ୍ପର୍ଶା ପ୍ରଯୁକ୍ତା ମୂର୍ଦ୍ନି ଲକ୍ଷ୍ଯତେ ।। ୨୦.

ଏହାକୁ ଗନ୍ଧର୍ବୀ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ୍, ଏହି ସ୍ୱର ଗାନ୍ଧାର ରାଗରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ପିପିଲିକା ସ୍ପର୍ଶ ସଦୃଶ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଏହି ଧ୍ୱନି ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଅନୁଭବ ହୁଏ।

ତଥା ପ୍ରଯୁକ୍ତମୋଙ୍କାରଂ ପ୍ରତିନିର୍ଵାତି ମୂର୍ଦ୍ଧନି । ତଥୋଙ୍କାରମଯୋ ଯୋଗୀ ହ୍ଯକ୍ଷରେ ତ୍ଵକ୍ଷରୀ ଭଵେତ୍ ।। ୨୦.

ଏପରି ଓଁ ଉଚ୍ଚାରିତ ହେଲେ, ଏହି ଧ୍ୱନି ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ ହୁଏ। ତେବେ ଓଁରେ ଲୀନ ଯୋଗୀ ଅକ୍ଷରରେ ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ।

ପ୍ରଣଵୋ ଧନୁଃ ଶରୋ ହ୍ଯାତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମ ତଲ୍ଲକ୍ଷ୍ଯମୁଚ୍ଯତେ। ଅପ୍ରମତ୍ତେନ ଚେଦ୍ଵଧ୍ଯଂ ଶରଵତ୍ତନ୍ମଯୋ ଭଵେତ୍ ।। ୨୦.

ଓଁ ଧନୁ, ଆତ୍ମା ତୀର, ବ୍ରହ୍ମ ଲକ୍ଷ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯଦି ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତରେ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ବିଦ୍ଧ କରାଯାଏ, ତେବେ ତୀର ସଦୃଶ ସେ ତାହାରେ ଏକତା ପାଏ।

ଓମିତ୍ଯେକାକ୍ଷରଂ ବ୍ରହ୍ମ ଗୁହାଯାଂ ନିହିତଂ ପଦମ୍। ଓମିତ୍ଯେତତ୍ରଯୋ ଵେଦାସ୍ତ୍ରଯୋ ଲୋକାସ୍ତ୍ରଯୋଽଗ୍ନଯଃ। ଵିଷ୍ଣୁକ୍ରମାସ୍ତ୍ରଯସ୍ତ୍ଵେତେ ଋକ୍ସାମାନି ଯଜୂଂଷି ଚ ।। ୨୦.

ଓଁ — ଏହି ଏକାକ୍ଷର ବ୍ରହ୍ମ, ଗୁହାରେ ଲୁଚିଥିବା ପରମ ପଦ। ଓଁ — ଏହି ତିନି ବେଦ, ତିନି ଲୋକ, ତିନି ଅଗ୍ନି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ତିନି ପଦକ୍ରମ, ଏବଂ ଋକ୍, ସାମ, ଯଜୁର୍ ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରିତ ହୁଏ।

ମାତ୍ରାଶ୍ଚାତ୍ର ଚତସ୍ରସ୍ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯାଃ ପରମାର୍ଥତଃ। ତତ୍ର ଯୁକ୍ତଶ୍ଚ ଯୋ ଯୋଗୀ ତସ୍ଯ ସାଲୋକ୍ଯତାଂ ଵ୍ରଜେତ୍ ।। ୨୦.

ଏଠାରେ ଚାରିଟି ମାପ ସଠିକ୍ ଭାବେ ବୁଝିବାକୁ ହେଉଛି; ଏହି ମାପରେ ଯିଏ ଯୋଗରେ ନିଷ୍ଠା ରଖେ, ସେ ସେହି ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।

ଅକାରସ୍ତ୍ଵକ୍ଷରୋ ଜ୍ଞେଯ ଉକାରଃ ସ୍ଵରିତଃ ସ୍ମୃତଃ। ମକାରସ୍ତୁ ପ୍ଲୁତୋ ଜ୍ଞେଯସ୍ତ୍ରିମାତ୍ର ଇତି ସଂଜ୍ଞିତଃ ।। ୨୦.

'ଅ' ଅକ୍ଷରଟି ଛୋଟ ଅର୍ଥରେ ଜଣାଯିବ, 'ଉ' ମଧ୍ୟମ ଭାବେ କୁହାଯାଏ, ଏବଂ 'ମ' ଦୀର୍ଘ ଭାବେ ଜଣାଯିବ; ଏହିପରି ଏହାକୁ ତିନିଟି ମାପ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଅକାରସ୍ତ୍ଵଥ ଭୂର୍ଲୋକ ଉକାରୋ ଭୁଵରୁଚ୍ଯତେ। ସଵ୍ଯଞ୍ଜନୋ ମକାରଶ୍ଚ ସ୍ଵର୍ଲ୍ଲୋକଶ୍ଚ ଵିଧୀଯତେ ।। ୨୦.

'ଅ' ଭୂଲୋକ, 'ଉ' ଭୁଵର୍ଲୋକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ 'ମ' ସବ୍ୟଞ୍ଜନ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।

ଓଙ୍କାରସ୍ତୁ ତ୍ରଯୋ ଲୋକାଃ ଶିରସ୍ତସ୍ଯ ତ୍ରିଵିଷ୍ଟପମ୍। ଭୁଵନାନ୍ତଞ୍ଚ ତତ୍ସର୍ଵଂ ବ୍ରାହ୍ମଂ ତତ୍ପଦମୁଚ୍ଯତେ ।। ୨୦.

'ଓଁ' ଅକ୍ଷରଟି ତିନି ଲୋକ; ତାହାର ଶିର ହେଉଛି ସ୍ୱର୍ଗ, ସମସ୍ତ ଲୋକର ସେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାହା ଅଛି, ସେହି ସବୁ 'ବ୍ରହ୍ମ' ପଦ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ମାତ୍ରାପଦଂ ରୁଦ୍ରଲୋକୋ ହ୍ଯମାତ୍ରସ୍ତୁ ଶିଵଂ ପଦମ୍। ଏଵନ୍ଧ୍ଯାନଵିଶେଷେଣ ତତ୍ପଦଂ ସମୁପାସତେ ।। ୨୦.

ମାପିତ ଅବସ୍ଥା ହେଉଛି ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଲୋକ, ଅମାପିତ ଅବସ୍ଥା ହେଉଛି ଶିବଙ୍କ ପଦ। ଏପରି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ସେହି ପଦକୁ ଉପାସନା କରାଯାଏ।

ତସ୍ମାଦ୍ଧଯାନରତିର୍ନିତ୍ଯମମାତ୍ରଂ ହି ତଦକ୍ଷରମ୍। ଉପାସ୍ଯଂ ହି ପ୍ରଯତ୍ନେନ ଶାଶ୍ଵତଂ ପଦମିଚ୍ଛତା ।। ୨୦.

ଏହିପରି ଯିଏ ସଦା ଧ୍ୟାନରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ, ସେ ଚିରନ୍ତନ ପଦକୁ ଚାହିଁ, ସେହି ଅମାପିତ ଅକ୍ଷରକୁ ଉତ୍ସାହରେ ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ।

ହୃସ୍ଵା ତୁ ପ୍ରଥମା ମାତ୍ରା ତତୋ ଦୀର୍ଘା ତ୍ଵନନ୍ତରମ୍। ତତଃ ପ୍ଲୁତଵତୀ ଚୈଵ ତୃତୀଯା ଉପଦିଶ୍ଯତେ ।। ୨୦.

ପ୍ରଥମ ମାପ ହେଉଛି ଛୋଟ, ତାପରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଦୀର୍ଘ, ଏବଂ ତୃତୀୟ ଯାହା ଶିଖ୍ୟାଯାଏ, ସେଉଁଟି ଦୀର୍ଘ ଭଳି।

ଏତାସ୍ତୁ ମାତ୍ରା ଵିଜ୍ଞେଯା ଯଥାଵଦନୁପୂର୍ଵଶଃ । ଯାଵଚ୍ଚୈଵ ତୁ ଶକ୍ଯନ୍ତେ ଧାର୍ଯନ୍ତେ ତାଵଦେଵ ହି ।। ୨୦.

ଏହି ମାପଗୁଡ଼ିକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ଏବଂ କ୍ରମକ୍ରମେ ବୁଝିବା ଦରକାର; ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଧରିପାରିବେ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଧରିବା ଉଚିତ।

ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ମନୋ ବୁଦ୍ଧିଂ ଧ୍ଯାଯନ୍ନାତ୍ମନି ଯଃ ସଦା । ଅତ୍ରାଷ୍ଟମାତ୍ରମପିଚେଚ୍ଛୃଣୁଯାତ୍ଫଲମାପ୍ନୁଯାତ୍ ।। ୨୦.

ଯିଏ ସଦା ନିଜ ମନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିକୁ ଆତ୍ମାରେ ଧ୍ୟାନ କରେ, ଏଠାରେ ଅଷ୍ଟମ ମାପ ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ଫଳ ପାଏ।

ମାସେ ମାସେଽଶ୍ଵମେଧେନ ଯୋ ଯଜେତ ଶତଂ ସମାଃ । ନ ସ ତତ୍ ପ୍ରାପ୍ନୁଯାତ୍ ପୁଣ୍ଯଂ ମାତ୍ରଯା ଯଦଵାପ୍ନୁଯାତ୍ ।। ୨୦.

ଯିଏ ପ୍ରତିମାସ ଶତ ବର୍ଷ ଧରି ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରେ, ସେ ମାତ୍ର ଏକ ମାପ ଦ୍ୱାରା ଯେପରି ଉପାଦିତ ପୁଣ୍ୟ ପାଏ, ତାହା ପାଇପାରିବ ନାହିଁ।

ଅବ୍ବିନ୍ଦୁଂ ଯଃ କୁଶାଗ୍ରେଣ ମାସେ ମାସେ ପିବେନ୍ନରଃ। ସଂଵତ୍ସରଶତଂ ପୂର୍ଣଂ ମାତ୍ରଯା ତଦଵାପ୍ନୁଯାତ୍ ।। ୨୦.

ଯିଏ ପ୍ରତିମାସ କୁଶ ଶିରା ଦ୍ୱାରା ଅବିନ୍ଦୁ ଜଳ ପିଏ, ସେ ଶତ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯେ ଫଳ ପାଏ, ଏକ ମାପ ଦ୍ୱାରା ସେହି ଫଳ ପାଏ।

ଇଷ୍ଟାପୂର୍ତ୍ତସ୍ଯ ଯଜ୍ଞସ୍ଯ ସତ୍ଯଵାକ୍ଯେ ଚ ଯତ୍ ଫଲମ୍। ଅଭକ୍ଷଣେ ଚ ମାଂସସ୍ଯ ମାତ୍ରଯା ତଦଵାପ୍ନୁଯାତ୍ ।। ୨୦.

ଯେଉଁ ଫଳ ଇଷ୍ଟାପୂର୍ତ୍ତ, ଯଜ୍ଞ, ସତ୍ୟବାଦି ଓ ମାଂସ ତ୍ୟାଗରେ ମିଳେ, ସେହି ଫଳ ଏକ ମାପ ଦ୍ୱାରା ମିଳେ।

ସ୍ଵାମ୍ଯର୍ଥେ ଯୁଧ୍ଯମାନାନାଂ ଶୂରାଣାମନିଵର୍ତ୍ତିନାମ୍। ଯଦ୍ଭଵେତ୍ତତ୍ ଫଲଂ ଦୃଷ୍ଟଂ ମାତ୍ରଯା ତଦଵାପ୍ନୁଯାତ୍ ।। ୨୦.

ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ପାଇଁ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବା ଶୂରବୀର ଯେଉଁ ଫଳ ପାଆନ୍ତି, ଏକ ମାପ ଦ୍ୱାରା ସେହି ଫଳ ମିଳେ।

ନ ତଥା ତପସୋଗ୍ରେଣ ନ ଯଜ୍ଞୈର୍ଭୂରିଦକ୍ଷିଣୈଃ। ଯତ୍ ଫଲଂ ପ୍ରାପ୍ନୁଯାତ୍ ସମ୍ଯଗ୍ ମାତ୍ରଯା ତଦଵାପ୍ନୁଯାତ୍ ।। ୨୦.

ଘୋର ତପସ୍ୟା କିମ୍ବା ବହୁ ଦାନ ସହିତ ଯଜ୍ଞ କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳ ଏକ ମାପ ଦ୍ୱାରା ମିଳେ, ତାହା ମିଳେ ନାହିଁ।

ତତ୍ର ଵୈ ଯୋଽର୍ଦ୍ଧମାତ୍ରୋ ଯଃ ପ୍ଲୁତୋ ନାମୋପଦିଶ୍ଯତେ। ଏଷା ଏଵ ଭଵେତ୍ କାର୍ଯା ଗୃହସ୍ଥାନାନ୍ତୁ ଯୋଗିନାମ୍ ।। ୨୦.

ଏଠାରେ ଯେଉଁ ଅର୍ଧ ମାପ, ଯାହାକୁ ଦୀର୍ଘ କୁହାଯାଏ, ଗୃହସ୍ଥ ଓ ଯୋଗୀମାନେ ଏହିଠାରେ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।

ଏଷା ଚୈଵ ଵିଶେଷେଣ ଐଶ୍ଵର୍ଯସମଲକ୍ଷଣା। ଯୋଗିନାନ୍ତୁ ଵିଶେଷେଣ ଐଶ୍ଵର୍ଯେ ହ୍ଯଷ୍ଟଲକ୍ଷଣେ। ଅଣିମାଦ୍ଯେତି ଵିଜ୍ଞେଯା ତସ୍ମାଦ୍ଯୁଞ୍ଜୀତ ତାଂ ଦ୍ଵିଜଃ ।। ୨୦.

ଏହି ମାପ ନିଜେ ଏକ ବିଶେଷ ଶକ୍ତିର ଚିହ୍ନ; ଯୋଗୀମାନେ ଏହାକୁ ଅଷ୍ଟ ଶକ୍ତି, ଅଣିମା ଆଦି ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି; ତେଣୁ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଏହିଠାରେ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।

ଏଵଂ ହି ଯୋଗୀ ସଂଯୁକ୍ତଃ ଶୁଚିର୍ଦ୍ଦାନ୍ତୋ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ। ଆତ୍ମାନଂ ଵିନ୍ଦତେ ଯସ୍ତୁ ସ ସର୍ଵଂ ଵିନ୍ଦତେ ଦ୍ଵିଜଃ ।। ୨୦.

ଏପରି ଯୋଗୀ ଯିଏ ନିୟମିତ, ପବିତ୍ର, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରିଥିବା ଏବଂ ଆତ୍ମାରେ ନିଷ୍ଠା ରଖେ, ସେ ନିଜକୁ ଜାଣିପାରେ; ଯିଏ ନିଜକୁ ଜାଣେ, ସେ ସମସ୍ତକୁ ଜାଣେ।

ଋଚୋ ଯଜୂଂଷି ସାମାନି ଵେଦୋପନିଷଦସ୍ତଥା। ଯୋଗଜ୍ଞାନାଦଵାପ୍ନୋତି ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଧ୍ଯାନଚିନ୍ତକଃ ।। ୨୦.

ଯିଏ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଚିନ୍ତନ କରେ, ସେ ଯୋଗ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଋକ୍, ଯଜୁସ୍, ସାମ ଏବଂ ଉପନିଷଦ ଉପଲବ୍ଧ କରେ।