ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ତେ ନିତ୍ଯଂ ଯମଵିଷଯେ ଵିଭିନ୍ନଦେହାଃ କ୍ରୋଶନ୍ତଃ ସତତମନିଷ୍ଟସଂପ୍ରଯୋଗୈଃ। ଶୁଷ୍ଯନ୍ତେ ପରିଗତଵେଦନାଶରୀରାଃ ବହ୍ଵୀଭିଃ ସୁଭୃଶମଧର୍ମ୍ମଯାତନାଭିଃ ।। ୧୪.

ଯମର ଦେଶରେ, ଯେଉଁମାନେ ଦେହରୁ ବିଛିନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସଦା କ୍ଷୁଦ୍ର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ କ୍ରନ୍ଦନ କରନ୍ତି, ଅପ୍ରିୟ ସଂଯୋଗରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ଦେହ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାନ୍ତି, ଅନେକ ଭୟଙ୍କର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଭୟଭୀତ ହୁଅନ୍ତି।

କର୍ମଣାଃ ମନସା ଵାଚା ଯଦଭୀଷ୍ଟଂ ନିଷେଵ୍ଯତେ। ତତ୍ ପ୍ରସଦ୍ଯ ହରେତ୍ ପାପଂ ତସ୍ମାତ୍‌ ସୁକୃତମାଚରେତ୍ ।। ୧୪.

କର୍ମ, ମନ ଓ କଥା ଦ୍ୱାରା ଯାହା ଆଶା କରାଯାଏ ଓ ଚେଷ୍ଟା କରାଯାଏ, ତାହାକୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଲେ ପାପ ଦୂର ହୁଏ। ଏହି କାରଣରୁ ସଦା ଭଲ କାମ କରିବା ଉଚିତ।

ଯାଦୃଗ୍ ଜାତାନି ପାପାନି ପୂର୍ଵ୍ଵଂ କର୍ମ୍ମାଣି ଦେହିନଃ। ସଂସାରଂ ତାମସଂ ତାଦୃକ୍ ଷହ୍‌ଵିଧଂ ପ୍ରତିପଦ୍ଯତେ ।। ୧୪.

ଦେହୀ ପୂର୍ବରୁ ଯେଉଁ ପାପ କର୍ମ କରିଥାଏ, ସେଉଁଠି ଅନୁଯାୟୀ ତାହା ଅନ୍ଧକାରମୟ ସଂସାରରେ ଏକ ଉପଯୋଗ୍ୟ ଦୁଃଖଦ ଜନ୍ମ ଲାଭ କରେ।

ମାନୁଷ୍ଯଂ ପଶୁଭାଵଞ୍ଚ ପଶୁଭାଵାନ୍ମୃଗୋ ଭଵେତ୍। ମୃଗତ୍ଵାତ୍ ପକ୍ଷିଭାଵନ୍ତୁ ତସ୍ମାଚ୍ଚୈଵ ସରୀସୃପଃ ।। ୧୪.

ମଣିଷ ହେଉଥିବାରୁ ପଶୁ ହୁଏ, ପଶୁ ହେଉଥିବାରୁ ମୃଗ ହୁଏ, ମୃଗ ହେଉଥିବାରୁ ପକ୍ଷୀ ହୁଏ, ଏବଂ ପକ୍ଷୀ ହେଉଥିବାରୁ ସରୀସୃପ ହୁଏ।

ସରୀସୃପତ୍ଵାଦ୍ଗଚ୍ଛୋଦ୍ଧି। ସ୍ଥାଵରତ୍ଵନ୍ନ ସଂଶଯଃ। ସ୍ଥାଵରତ୍ଵଂ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଯାଵଦୁନ୍ମିଷତେ ନରଃ। କୁଲାଲଚକଵଦ୍ଭାନ୍ତସ୍ତତ୍ରୈଵପରିକୀର୍ତିତଃ ।। ୧୪.

ସରୀସୃପ ହେଉଥିବାରୁ ଜଡ଼ ଜୀବର ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚେ — ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଜଡ଼ ଅବସ୍ଥାକୁ ପାଇଲେ, ମଣିଷ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜାଗିନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଘୂରିଘୂରି ରହେ, କୁମ୍ଭାର ଚକାଯେମିତି।

ଇତ୍ଯେଵଂ ହି ମନୁଷ୍ଯାଦିଃ ସଂସାରେ ସ୍ଥାଵରାନ୍ତକେ। ଵିଜ୍ଞେଯସ୍ତାମସୋ ନାମ ତତ୍ରୈଵ ପରିଵର୍ତ୍ତତେ ।। ୧୪.

ଏଭଳି ମଣିଷରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଜଡ଼ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସଂସାରର ଏହି ଚକ୍ରକୁ 'ତାମସିକ ପଥ' ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ, ଯେଉଁଠି ଜୀବ ସଦା ଘୂରିଘୂରି ରହେ।

ସାତ୍ତ୍ଵିକଶ୍ଚାପି ସଂସାରୋ ବ୍ରହ୍ମାଦିଃ ପରିକୀର୍ତ୍ତିତଃ। ପିଶାଚାନ୍ତଃ ସଵିଜ୍ଞେଯଃ ସ୍ଵର୍ଗସ୍ଥାନେଷୁ ଦେହିନାମ୍ ।। ୧୪.

ସାତ୍ତ୍ୱିକ ସଂସାର ମଧ୍ୟ ଅଛି, ଯାହା ବ୍ରହ୍ମାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଛି; ପିଶାଚ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ୱର୍ଗର ଦେହୀମାନେ ଥାଆନ୍ତି ବୋଲି ଜଣାଯିବ।

ବ୍ରାହ୍ମେ ତୁ କେଵଲଂ ସତ୍ତ୍ଵଂ ସ୍ଥାଵରେ କେଵଲଂ ତମଃ। ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶାନାଂ ସ୍ଥାନାନାଂ ମଧ୍ଯେ ଵିଷ୍ଟମ୍ଭକଂ ରଜଃ। ମର୍ମସୁ ଚ୍ଛିଦ୍ଯମାନେଷୁ ଵେଦନାର୍ତ୍ତସ୍ଯ ଦେହିନଃ ।। ୧୪.

ବ୍ରହ୍ମ ଅବସ୍ଥାରେ କେବଳ ସତ୍ତ୍ୱ ଅଛି, ଜଡ଼ ଜୀବରେ କେବଳ ତମସ୍। ଚଉଦ ଅବସ୍ଥା ମଧ୍ୟରେ ରଜସ୍ ବନ୍ଧନ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ମୂଳବିନ୍ଦୁ କଟିଯିବାବେଳେ, ଦେହୀ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅନୁଭବ କରେ।

ତତସ୍ତୁ ପରମଂ ବ୍ରହ୍ମ କଥଂ ଵିପ୍ରଃ ସ୍ମରିଷ୍ଯତି । ସଂସ୍କାରାତ୍ ପୂର୍ଵଧର୍ମସ୍ଯ ଭାଵନାଯାଂ ପ୍ରଣୋଦିତଃ। ମାନୁଷ୍ଯଂ ଭଜତେ ନିତ୍ଯଂ ତସ୍ମାନ୍ନିତ୍ଯଂ ସମାଦଧେତ୍ ।। ୧୪.

ଏହାପରେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କିପରି ଜଣେ ପରମ ବ୍ରହ୍ମକୁ ସ୍ମରଣ କରିପାରିବେ? ପୂର୍ବ ଧର୍ମର ସଂସ୍କାର ଓ ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ ହୋଇ, ସେ ସଦା ମଣିଷ ଜନ୍ମ ଲାଭ କରେ। ତେଣୁ ସଦା ଏହି ଧର୍ମକୁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ।

ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶଵିଧଂ ହ୍ଯେତଦ୍ବୁଦ୍ଧ୍ଵା ସଂସାରମଣ୍ଡଲମ୍। ତଥା ସମାରଭେତ୍ କର୍ମ୍ମ ସଂସାରଭଯପୀଡିତଃ ।। ୧୫.

ଏହି ଚଉଦ ପ୍ରକାରର ସଂସାର ଚକ୍ରକୁ ବୁଝି, ସଂସାର ଭୟରେ ଅତିବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ, ତାହା ଅନୁଯାୟୀ କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ।

ତତଃ ସ୍ମରତି ସଂସାରଚକ୍ରେଣ ପରିଵର୍ତ୍ତିତଃ। ତସ୍ମାତ୍ତୁ ସତତଂ ଯୁକ୍ତୋ ଧ୍ଯାନତତ୍ପରଯୁଞ୍ଜକଃ। ତଥା ସମାରଭେଦ୍ଯୋଗଂ ଯଥାତ୍ମାନଂ ସ ପଶ୍ଯତି ।। ୧୫.

ସଂସାର ଚକ୍ରରେ ଘୂରିଘୂରି ଥିବାବେଳେ, ମଣିଷ ସେଥିରେ ସ୍ମରଣ କରେ। ତେଣୁ ସଦା ଏକାଗ୍ର ହୋଇ, ଧ୍ୟାନରେ ଲିନ ହୋଇ, ଏମିତି ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ ଦେଖିପାରିବ।

ଏଷ ଆଦ୍ଯଃ ପରଂ ଜ୍ଯୋତିରେଷ ସେତୁରନୁତ୍ତମଃ। ଵିଵୃଦ୍ଧୋ ହ୍ଯେଷ ଭୂତାନାଂ ନ ସମ୍ଭେଦଶ୍ଚ ଶାଶ୍ଵତଃ ।। ୧୫.

ଏହିଁ ହେଉଛି ଆଦି ଏବଂ ପରମ ଆଲୋକ, ଏହିଁ ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସେତୁ। ସମସ୍ତ ଜୀବର ମୂଳ ଏହିଁ, ଏହାର ଏକତା ଚିରସ୍ଥାୟୀ।

ତଦେନଂ ସେତୁମାତ୍ମାନଂ ଅଗ୍ନିଂ ଵୈ ଵିଶ୍ଵତୋମୁଖମ୍। ହୃଦିସ୍ଥଂ ସର୍ଵଭୂତାନାମୁପାସୀତ ଵିଧାନଵିତ୍ ।। ୧୫.

ଏହିଁ ଆତ୍ମା, ଏହିଁ ସେତୁ, ଏହିଁ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ମୁହଁଥିବା ଅଗ୍ନି, ସମସ୍ତ ଜୀବର ହୃଦୟରେ ବସିଛି। ଯିଏ ବିଧି ଜାଣେ, ସେ ଏହାକୁ ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ।

ହୁତ୍ଵାଷ୍ଟାଵାହୁତୀଃ ସମ୍ଯକ୍ ଶୁଚିସ୍ତଦ୍ଗତମାନସଃ। ଵୈଶ୍ଵାନରଂ ହୃଦିସ୍ଥନ୍ତୁ ଯଥାଵଦନୁପୂର୍ଵଶଃ। ଅପଃ ପୂର୍ଵ ସକୃତ୍ ପ୍ରାଶ୍ଯ ତୁଷ୍ଣୀଂ ଭୂତ୍ଵା ଉପାସତେ ।। ୧୫.

ଅଠଟି ହୋମ ଯଥାଯଥିକ ଭାବେ, ପବିତ୍ର ହୃଦୟ ଏବଂ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ମନ ଲଗାଇ ହୋଇ, ହୃଦୟରେ ବସିଥିବା ବୈଶ୍ୱାନରକୁ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରଥମେ ଜଳ ଚୁଅଇ, ଶାନ୍ତ ହୋଇ ବସି, ଉପାସନା କରିବା ଦରକାର।

ପ୍ରାଣାଯେତି ତତସ୍ତସ୍ଯ ପ୍ରଥମା ହ୍ଯାହୁତିଃ ସ୍ମୃତା। ଅପାନାଯ ଦ୍ଵିତୀଯା ତୁ ସମାନାଯେତି ଚାପରା ।। ୧୫.

ପ୍ରଥମ ଆହୁତି ପ୍ରାଣଙ୍କ ପାଇଁ ଦିଆଯାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଦ୍ୱିତୀୟ ଆହୁତି ଅପାନ ପାଇଁ, ତୃତୀୟ ଆହୁତି ସମାନ ପାଇଁ ଦିଆଯାଏ।

ଉଦାନାଯ ଚତୁର୍ଥୀତି ଵ୍ଯାନାଯେତି ଚ ପଞ୍ଚମୀ। ସ୍ଵାହା କାରୈଃ ପରଂ ହୁତ୍ଵା ଶେଷଂ ଭୁଞ୍ଜୀତ କାମତଃ। ଅପଃ ପୁନଃ ସକୃତ୍ ପ୍ରାଶ୍ଯ ତ୍ର୍ଯାଚମ୍ଯ ହୃଦଯଂ ସ୍ପୃଶେତ୍ ।। ୧୫.

ଚତୁର୍ଥ ଆହୁତି ଉଦାନ ପାଇଁ ଏବଂ ପଞ୍ଚମ ଆହୁତି ବ୍ୟାନ ପାଇଁ ଦିଆଯାଏ। 'ସ୍ୱାହା' ଉଚ୍ଚାରଣ ସହିତ ଅନ୍ୟ ଆହୁତି ଦେଇ, ଯେଉଁ ଅଂଶ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ, ଚାହିଁଲେ ତାହା ଖାଇପାରିବେ। ପୁଣି ଏକଥର ଜଳ ଚୁଅଇ, ତିନିଥର ଆଚମନ କରି, ହୃଦୟକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ଉଚିତ।

ଓଁପ୍ରାଣାନାଂ ଗ୍ରନ୍ଥିରସ୍ଯାତ୍ମା ରୁଦ୍ରୋ ହ୍ଯାତ୍ମା ଵିଶାନ୍ତକଃ। ସ ରୁଦ୍ରୋ ହ୍ଯାତ୍ମନଃ ପ୍ରାଣା ଏଵମାପ୍ଯାଯଯେତ୍ ସ୍ଵଯମ୍ ।। ୧୫.

ଓଁ—ପ୍ରାଣମାନଙ୍କର ଗଠନ ତାଙ୍କର ଆତ୍ମା, ରୁଦ୍ର ହେଉଛନ୍ତି ଏହି ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତଙ୍କ ଶେଷ କରିଦେଇଥିବା। ସେଇ ରୁଦ୍ର ଆତ୍ମାର ପ୍ରାଣ, ଏଭଳି ଭାବେ ସେ ନିଜେ ପ୍ରାଣମାନଙ୍କୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି।

ତ୍ଵଂ ଦେଵାନାମପି ଜ୍ଯେଷ୍ଠ ଉଗ୍ରସ୍ତ୍ଵଂ ଚତୁରୋ ଵୃଷା । ମୃତ୍ଯୁଘ୍ନୋଽସି ତ୍ଵମସ୍ମଭ୍ଯଂ ଭଦ୍ରମେତଦ୍ଧୁତଂ ହଵିଃ ।। ୧୫.

ତୁମେ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠାରୁ ବଡ, ତୁମେ ଭୟଙ୍କର, ଚାରିଟି ବୃଷ ମଧ୍ୟ ତୁମେ। ତୁମେ ମୃତ୍ୟୁକୁ ନଶ୍ୱନ କର, ଆମ ପାଇଁ ଏହି ହୋମ ଶୁଭ ହେଉ।

ଏଵଂ ହୃଦଯମାଲଭ୍ଯ ପାଦାଙ୍ଗୁଷ୍ଠେ ତୁ ଦକ୍ଷିଣେ। ଵିଶ୍ରାଵ୍ଯ ଦକ୍ଷିଣଂ ପାଣିଂ ନାଭିଂ ଵୈ ପାଣିନା ସ୍ପୃଶେତ୍ । ତତଃ ପୁନରୁପସ୍ପୃଶ୍‌ଯ ଚାତ୍ମାନମଭିସଂସ୍ପୃଶେତ୍ ।। ୧୫.

ଏଭଳି ହୃଦୟକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ଡାହାଣ ପାଦର ଆଂଠୁ କୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ଉଚିତ। ତାପରେ ଡାହାଣ ହାତରେ ଜଳ ଢାଳି, ନାଭିକୁ ହାତରେ ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ଦରକାର। ପୁଣି ଶୁଦ୍ଧି କରି, ନିଜକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ଉଚିତ।

ଅକ୍ଷିଣୀ ନାସିକା ଶ୍ରୋତ୍ରେ ହୃଦଯଂ ଶିର ଏଵ ଚ। ଦ୍ଵାଵାତ୍ମାନାଵୁଭାଵେତୌ ପ୍ରାଣାପାନାଵୁଦାହୃତୌ ।। ୧୫.

ଆଖି, ନାକ, କାନ, ହୃଦୟ ଏବଂ ମୁଣ୍ଡ—ଏହି ସବୁ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନ—ଏହି ଦୁଇଟି ଆତ୍ମା ଭାବରେ ଉପସ୍ଥାପିତ।

ତଯୋଃ ପ୍ରାଣୋଽନ୍ତରାତ୍ମାସ୍ଯ ବାହ୍ଯୋଽପାନୋଽତ ଉଚ୍ଯତେ। ଅନ୍ନଂ ପ୍ରାଣସ୍ତଥାପାନଂ ମୃତ୍ଯୁର୍ଜ୍ଜୀଵିତମେଵ ଚ ।। ୧୫.

ଏହାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ଭିତର ଆତ୍ମା, ଅପାନ ବାହାର ଆତ୍ମା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରାଣ, ଏହିପରି ଅପାନ, ମୃତ୍ୟୁ ଏବଂ ଜୀବନ ମଧ୍ୟ।

ଅନ୍ନଂ ବ୍ରହ୍ମ ଚ ଵିଜ୍ଞେଯଂ ପ୍ରଜାନାଂ ପ୍ରସଵସ୍ତଥା। ଅନ୍ନାଦ୍ଭୂତାନି ଜାଯନ୍ତେ ସ୍ଥିତିରନ୍ନେନ ଚେଷ୍ଯତେ। ଵର୍ଦ୍ଧନ୍ତେ ତେନ ଭୂତାନି ତସ୍ମାଦନ୍ନନ୍ତଦୁଚ୍ଯତେ ।। ୧୫.

ଖାଦ୍ୟ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମକୁ ସନ୍ତାନର ଉତ୍ସ ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ। ଖାଦ୍ୟରୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି, ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରହିଥାଏ। ଏହା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣୀମାନେ ବୃଦ୍ଧି ପାଆନ୍ତି, ସେହିପାଇଁ ଏହାକୁ 'ଖାଦ୍ୟ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ତଦେଵାଗ୍ନୌ ହୁତଂ ହ୍ଯନ୍ନଂ ଭୁଞ୍ଜତେ ଦେଵଦାନଵାଃ। ଗନ୍ଧର୍ଵଯକ୍ଷରକ୍ଷାଂସି ପିଶାଚାଶ୍ଚାନ୍ନମେଵ ହି ।। ୧୫.

ଯେଉଁ ଖାଦ୍ୟ ଅଗ୍ନିରେ ଅର୍ପିତ ହୁଏ, ସେଠି ଦେବତା, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ ଏବଂ ପିଶାଚମାନେ ଖାନ୍ତି—ସମସ୍ତେ ଖାଦ୍ୟ ଖାନ୍ତି।

ଇତି ଶ୍ରୀମହାପୁରାଣେ ଵାଯୁ ପ୍ରୋକ୍ତେ ପାଶୁପତଯୋଗୋ ନାମ ପଞ୍ଚଦଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ

ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାପୁରାଣରେ ବାୟୁଙ୍କ କଥା ଅନୁସାରେ 'ପାଶୁପତ ଯୋଗ' ନାମକ ପଂଚଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା।

ଅତ ଊଦ୍ଧ୍ଵଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶୌଚାଚାରସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣମ୍। ଯଦନୁଷ୍ଠାଯ ଶୁଦ୍ଧାତ୍ମା ପ୍ରେତ୍ଯ ସ୍ଵର୍ଗଂ ହି ଚାପ୍ନୁଯାତ୍ ।। ୧୬.

ଏବେ ମୁଁ ପବିତ୍ରତା ଆଚାରର ଲକ୍ଷଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି, ଯାହା ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା ଲୋକେ ପରଲୋକରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।

ଉଦକାର୍ଥୀ ତୁ ଶୌଚାନାଂ ମୁନୀନାମୁତ୍ତମଂ ପଦମ୍ । ଯସ୍ତୁ ତେଷ୍ଵପ୍ରମତ୍ତଃ ସ୍ଯାତ୍ ସ ମୁନିର୍ନ୍ନାଵସୀଦତି ।। ୧୬.

ପାଣି ଚାହିଁଥିବା ମୁନିମାନଙ୍କ ପାଇଁ, ପବିତ୍ରତାର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥା ଲଭ୍ୟ। ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯିଏ ସତର୍କ ରହନ୍ତି, ସେଇ ମୁନି କେବେ ଅବନତି ପାଉନାହାନ୍ତି।

ମାନାଵମାନୌ ଦ୍ଵୋଵେତୌ ତାଵେଵାହୁର୍ଵିଷାମୃତେ । ଅଵମାନଂ ଵିଷଂ ତତ୍ର ମାନନ୍ତ୍ଵମୃତମୁଚ୍ଯତେ ।। ୧୬.

ମାନ ଓ ଅପମାନ—ଏହି ଦୁଇଟିକୁ ଅମୃତ ଓ ବିଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏଠାରେ ଅପମାନ ବିଷ, ମାନ ଅମୃତ ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରଣ ହୁଏ।

ଯସ୍ତୁ ତେଷ୍ଵପ୍ରମତ୍ତଃ ସ୍ଯାତ୍ ସ ମୁନିର୍ନ୍ନାଵସୀଦତି । ଗୁରୋଃ ପ୍ରିଯହିତେ ଯୁକ୍ତଃ ସ ତୁ ସଂଵତ୍ସରଂ ଵସେତ୍ ।। ୧୬.

ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯିଏ ସତର୍କ ରହନ୍ତି, ସେଇ ମୁନି କେବେ ଅବନତି ପାଉନାହାନ୍ତି। ଗୁରୁଙ୍କ ପ୍ରେମ ଓ ମଙ୍ଗଳରେ ଲିନ ହୋଇ, ସେ ବର୍ଷ ଧରି ରହିବା ଉଚିତ।

ନିଯମେଷ୍ଵପ୍ରମତ୍ତସ୍ତୁ ଯମେଷୁ ଚ ସଦା ଭଵେତ୍ । ପ୍ରାପ୍ଯାନୁଜ୍ଞାନ୍ତତଶ୍ଚୈଵ ଜ୍ଞାନାଗମନମୁତ୍ତମମ୍। ଅଵିରୋଧେନ ଧର୍ମସ୍ଯ ଵିଚରେତ୍ ପୃଥିଵୀମିମାମ୍ ।। ୧୬.

ନିୟମ ଓ ଯମରେ ସଦା ସତର୍କ ରହିବା ଦରକାର। ଅନୁମତି ମିଳିଲେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାନ ଅଧିଗମ କରିବା ଉଚିତ, ଧର୍ମକୁ ଅଟୁଟ ରଖି, ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଚରଣ କରିବା ଦରକାର।