ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ ସର୍ଵଭୂତେଷୁ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯମଗମଂ ସ୍ମୃତମ୍। ପ୍ରକାମାନ୍ ଵିଷଯାନ୍ ଭୁଙ୍କ୍ତେ ନ ଚ ପ୍ରତିହତଃ ଵ୍କଚିତ୍ । ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ସୁଖଦୁଃଖଂ ପ୍ରକର୍ତ୍ତତେ ।। ୧୩.

ତିନି ଲୋକର ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଏହାକୁ ତିନି ଲୋକ ଉପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଧିକାର ବୋଲି ଜଣାଯାଏ। ସେ ଯେଉଁଠି ଚାହାଏ, ଇଚ୍ଛିତ ବିଷୟ ଅନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ କରେ, କୌଣସି ବାଧା ନାହିଁ। ସେ ତିନି ଲୋକର ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଲାଗି ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଦେଇପାରେ।

ଈଶୋ ଭଵତି ସର୍ଵତ୍ର ପ୍ରଵିଭାଗେନ ଯୋଗଵିତ୍। ଵଶ୍ଯାନି ଚୈଵ ଭୂତାନି ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ ସଚରାଚରେ। ଭଵନ୍ତି ସର୍ଵକାର୍ଯେଷୁ ଇଚ୍ଛତୋ ନ ଭଵନ୍ତି ଚ ।। ୧୩.

ଯୋଗ ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ସମସ୍ତଠାରେ ଏକ ନିଜସ୍ୱ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱାମୀ ହୁଏ। ତିନି ଲୋକର ସମସ୍ତ ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି। ସେ ଯାହା ଚାହାଏ, ତାହା ଘଟେ; ଯାହା ଚାହାଏ ନାହିଁ, ତାହା ଘଟେ ନାହିଁ।

ଯତ୍ର କାମାଵସାଯିତ୍ଵଂ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ ସଚରାଚରେ। ଇଚ୍ଛଯା ଚେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ସ୍ଯୁଃ ଭଵନ୍ତି ନ ଭଵନ୍ତି ଚ ।। ୧୩.

ତିନି ଲୋକର ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଯେଉଁଠି ଇଚ୍ଛାପୂରଣର ଶକ୍ତି ଅଛି, ସେଠି ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ କାମ କରନ୍ତି କିମ୍ବା କରନ୍ତି ନାହିଁ।

ଶବ୍ଦଃ ସ୍ପର୍ଶୋ ରସୋ ଗନ୍ଧୋ ରୂପଂ ଚୈଵ ମନ ସ୍ତଥା। ପ୍ରଵର୍ତ୍ତନ୍ତେଽସ୍ଯ ଚେଚ୍ଛାତୋ ନ ଭଵନ୍ତି ତଥେଚ୍ଛଯା ।। ୧୩.

ଧ୍ୱନି, ସ୍ପର୍ଶ, ରସ, ଗନ୍ଧ, ରୂପ ଏବଂ ମନ—ଏହି ସବୁ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ହେଲେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ହେଲେ ଅପସାରି ଯାଏ।

ନ ଜାଯତେ ନ ମ୍ରିଯତେ ଭିଦ୍ଯତେ ନ ଚ ଛିଦ୍ଯତେ। ନ ଦହ୍ଯତେ ନ ମୁହ୍ଯତେ ହୀଯତେ ନ ଚ ଲିପ୍ଯତେ ।। ୧୩.

ସେ ଜନ୍ମ ନେଇନାହାନ୍ତି, ମୃତ୍ୟୁ ହୁଅନାହାନ୍ତି; ଭାଗ ହୁଅନାହାନ୍ତି, କଟାଯାନ୍ତି ନାହିଁ; ପୋଡ଼ାଯାନ୍ତି ନାହିଁ, ଭ୍ରମିତ ହୁଅନାହାନ୍ତି; କମିଯାନ୍ତି ନାହିଁ, ଲାଗିଯାନ୍ତି ନାହିଁ।

ନ କ୍ଷୀଯତେ ନ କ୍ଷରତି ନ ଖିଦ୍ଯତି କଦାଚନ। କ୍ରିଯତେ ଚୈଵ ସର୍ଵତ୍ର ତଥା ଵିକ୍ରିଯତେ ନ ଚ ।। ୧୩.

ସେ କେବେ ଶେଷ ହୁଅନାହାନ୍ତି, ନଷ୍ଟ ହୁଅନାହାନ୍ତି, କେବେ ଦୁଃଖିତ ହୁଅନାହାନ୍ତି; ସେ ସମସ୍ତଠାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ କେବେ ବଦଳିଯାନ୍ତି ନାହିଁ।

ଅଗନ୍ଧରସରୂପସ୍ତୁ ସ୍ପର୍ଶଶବ୍ଦଵିଵର୍ଜ୍ଜିତଃ। ଅଵର୍ଣୋ ହ୍ଯଵରଶ୍ଚୈଵ ତଥା ଵର୍ଣସ୍ଯ କର୍ହିଚିତ୍ ।। ୧୩.

ସେ ଗନ୍ଧ, ରସ, ରୂପ ଛାଡ଼ିଛନ୍ତି, ସ୍ପର୍ଶ ଓ ଧ୍ୱନି ନାହିଁ; ସେ ରଙ୍ଗହୀନ ଓ ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ କେତେବେଳେ ରଙ୍ଗ ଧାରଣ କରନ୍ତି।

ଭୁଙ୍କ୍ତେଽଥ ଵିଷଯାଂଶ୍ଚୈଵ ଵିଷଯୈର୍ନ୍ନ ଚ ଯୁଜ୍ଯତେ। ଜ୍ଞାତ୍ଵା ତୁ ପରମଂ ସୂକ୍ଷ୍ମଂ ସୂକ୍ଷ୍ମତ୍ଵାଚ୍ଚାପଵର୍ଗକଃ ।। ୧୩.

ସେ ବିଷୟ ଭୋଗ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ବିଷୟରେ ବନ୍ଧି ନାହାନ୍ତି; ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୂକ୍ଷ୍ମତାକୁ ଜାଣିଛନ୍ତି, ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମତା ଦ୍ୱାରା ସେ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି।

ଵ୍ଯାପକସ୍ତ୍ଵପଵର୍ଗାଚ୍ଚ ଵ୍ଯାପିତ୍ଵାତ୍ପୁରୁଷଃ ସ୍ମୃତଃ। ପୁରୁଷଃ ସୂକ୍ଷ୍ମଭାଵାତ୍ତୁ ଐଶ୍ଵର୍ଯେ ପରତଃ ସ୍ଥିତଃ ।। ୧୩.

ସେ ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ଏବଂ ମୁକ୍ତି ଦ୍ୱାରା 'ପୁରୁଷ' ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି; ସୂକ୍ଷ୍ମ ସ୍ୱଭାବ ଦ୍ୱାରା, ପୁରୁଷ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶକ୍ତିରେ ବିରାଜ କରନ୍ତି।

ଗୁଣାନ୍ତରନ୍ତୁ ଐଶ୍ଵର୍ଯେ ସର୍ଵତଃ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଉଚ୍ଯତେ। ଐଶ୍ଵର୍ଯ୍ଯମପ୍ରତୀଘାତି ପ୍ରାପ୍ଯ ଯୋଗମନୁତ୍ତମମ୍। ଅପଵର୍ଗଂ ତତୋ ଗଚ୍ଛେତ୍ ସୁସୂକ୍ଷ୍ମଂ ପରମଂ ପଦମ୍ ।। ୧୩.

ଅନ୍ୟ ଗୁଣମାନେ ଶକ୍ତିରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସୂକ୍ଷ୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି। ଅପରିମିତ ଶକ୍ତି ଓ ଅପରିହତ ଯୋଗ ପାଇଁ, ସେ ତାପରେ ମୁକ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି—ଏହା ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦ।

ନ ଚୈଵମାଗତୋ ଜ୍ଞାନାଦ୍ରାଗାତ୍ କର୍ମ୍ମ ସମାଚରେତ୍। ରାଜସଂ ତାମସଂ ଵାପି ଭୁକ୍ତ୍ଵା ତତ୍ରୈଵ ଯୁଜ୍ଯତେ ।। ୧୪.

ଏଭଳି ଜ୍ଞାନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବା ପରେ, କୌଣସି ରାଗ ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ କରେନାହିଁ; ରାଜସିକ କିମ୍ବା ତାମସିକ ଫଳ ଭୋଗ କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ସେଇ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଟୁଟ ରହନ୍ତି।

ତଥା ସୁକୃତକର୍ମ୍ମା ତୁ ଫଲଂ ସ୍ଵର୍ଗେ ସମଶ୍ରୁତେ। ତସ୍ମାତ୍ ସ୍ଥାନାତ୍ ପୁନର୍ଭ୍ରଷ୍ଟୋ ମାନୁଷ୍ଯମନୁପଦ୍ଯତେ ।। ୧୪.

ଏଭଳି, ଯିଏ ସୁକୃତ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ସେ ତାହାର ଫଳ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଭୋଗ କରେ, ଯେପରି ଶୁଣାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ସେଠାରୁ ଖସିଗଲେ, ପୁଣି ମାନବ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।

ତସ୍ମାଦ୍ବ୍ରହ୍ମ ପରଂ ସୂକ୍ଷ୍ମଂ ବ୍ରହ୍ମ ଶାଶ୍ଵତମୁଚ୍ଯତେ। ବ୍ରହ୍ମ ଏଵ ହି ସେଵେତ ବ୍ରହ୍ମୈଵ ପରମଂ ସୁଖମ୍ ।। ୧୪.

ସେହିପାଇଁ, ବ୍ରହ୍ମକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ଶାଶ୍ୱତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ବ୍ରହ୍ମକୁ ମାତ୍ର ସେବନ କରିବା ଉଚିତ, କାରଣ ବ୍ରହ୍ମ ହିଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆନନ୍ଦ।

ପରିଶ୍ରମସ୍ତୁ ଯଜ୍ଞାନାଂ ମହତାର୍ଥେନ ଵର୍ତ୍ତତେ। ଭୂଯୋ ମୃତ୍ଯୁଵଶଂ ଯାତି ତସ୍ମାନ୍ମୋକ୍ଷଃ ପରଂ ସୁଖମ୍ ।। ୧୪.

ଯଜ୍ଞର ଶ୍ରମ ବଡ଼ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ପୁଣି ମୃତ୍ୟୁର ଅଧୀନ ହେବାକୁ ପଡ଼ିଯାଏ। ତେଣୁ ମୋକ୍ଷ ହିଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସୁଖ।

ଅଥ ଵୈ ଧ୍ଯାନସଂଯୁକ୍ତୋ ବ୍ରହ୍ମଯଜ୍ଞପରାଯଣଃ । ନ ସ ସ୍ଯାଦ୍ ଵ୍ଯାପିତୁଂ ଶକ୍ଯୋ ମନ୍ଵନ୍ତରଶତୈରପି ।। ୧୪.

ଯିଏ ଧ୍ୟାନରେ ଲିନ ଓ ବ୍ରହ୍ମ ଯଜ୍ଞରେ ନିଷ୍ଠାବାନ, ସେକୁ ଶତଶ ମନ୍ବନ୍ତର ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟାପ୍ତ କରିହେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।

ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତୁ ପୁରୁଷଂ ଦିଵ୍ଯଂ ଵିଶ୍ଵାଖ୍ଯଂ ଵିଶ୍ଵରୂପିଣମ୍। ଵିଶ୍ଵପାଦ ଶିରୋଗ୍ରୀଵଂ ଵିଶ୍ଵେଶଂ ଵିଶ୍ଵଭାଵନମ୍। ଵିଶ୍ଵଗନ୍ଧଂ ଵିଶ୍ଵମାଲ୍ଯଂ ଵିଶ୍ଵାମ୍ବରଧରଂ ପ୍ରଭୁମ୍ ।। ୧୪.

ଦିବ୍ୟ ପୁରୁଷ, ଯାହାଙ୍କୁ 'ବିଶ୍ୱ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେ ବିଶ୍ୱର ରୂପଧାରୀ, ବିଶ୍ୱ ପାଦ, ମୁଣ୍ଡ ଓ ଗଳା ସହିତ, ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଥ, ବିଶ୍ୱର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ବିଶ୍ୱ ଗନ୍ଧ, ବିଶ୍ୱ ମାଳା ଓ ବିଶ୍ୱକୁ ପରିଧାନ କରିଥିବା ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦେଖିଥିଲେ।

ଗୋଭିର୍ମହୀ ସଂଯତତେ ପତତ୍ରିଣଂ ମହାତ୍ମାନଂ ପରମମତିଂ ଵରେଣ୍ଯମ୍। କଵିଂ ପୁରାଣମନୁଶାସିତାରଂ ସୂକ୍ଷ୍ମାଚ୍ଚ ସୂକ୍ଷ୍ମଂ ମହତୋ ମହାନ୍ତମ୍। ଯୋଗେନ ପଶ୍ଯନ୍ତି ନ ଚକ୍ଷୁଷା ତଂ ନିରିନ୍ଦ୍ରିଯଂ ପୁରୁଷଂ ରୁକ୍ମଵର୍ଣମ୍ ।। ୧୪.

ଗାଁଠି ମାଟିକୁ ଧାରଣ କରେ; ମହାତ୍ମା, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବୁଦ୍ଧି ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପକ୍ଷୀ, ପୁରାତନ କବି, ଶାସକ, ସୂକ୍ଷ୍ମରୁ ଅଧିକ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ବଡ଼ରୁ ବଡ଼—ଏହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ରଙ୍ଗର ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଯୋଗୀମାନେ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଦେଖନ୍ତି, ଚକ୍ଷୁରେ ନୁହେଁ।

ଅଲିଙ୍ଗିନଂ ପୁରୁଷଂ ରୁକ୍ମଵର୍ଣଂ ସଲିଙ୍ଗିନଂ ନିର୍ଗୁଣଂ ଚେତନଂ ଚ। ନିତ୍ଯଂ ସଦା ସର୍ଵଗତନ୍ତୁ ଶୌଚଂ ପଶ୍ଯନ୍ତି ଯୁକ୍ତ୍ଯା ହ୍ଯଚଲଂ ପ୍ରକାଶମ୍ ।। ୧୪.

ଯେଉଁମାନେ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ବୁଝିପାରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିରାକାର ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି, ଯାହା ସୁନା ରଙ୍ଗର, ଗୁଣ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଗୁଣରୁ ପାରେ, ସଚେତନ, ଚିରନ୍ତନ, ସବୁଠାରେ ଥିବା, ସର୍ବଦା ଶୁଦ୍ଧ, ଅଚଳ ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ।

ତଦ୍ଭାଵିତସ୍ତେଜସା ଦୀପ୍ଯମାନଃ ଅପାଣିପାଦୋଦରପାର୍ଶ୍ଵଜିହ୍ଵଃ। ଅତୀନ୍ଦ୍ରିଯୋଽଦ୍ଯାପି ସୁସୂକ୍ଷ୍ମ ଏକଃ ପଶ୍ଯତ୍ଯଚକ୍ଷୁଃ ସ ଶ୍ରୃଣୋତ୍ଯକର୍ଣଃ ।। ୧୪.

ସେଇ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ହାତ, ପା, ପେଟ, ପାର୍ଶ୍ୱ, ଜିହ୍ବା ନାହିଁ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ନୁହେଁ, ଏଉଁ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଏବଂ ଏକ, ସେ ଚକ୍ଷୁ ବିନା ଦେଖନ୍ତି ଓ କାନ ବିନା ଶୁଣନ୍ତି।

ନାସ୍ଯାସ୍ତ୍ଯବୁଦ୍ଧଂ ନ ଚ ବୁଦ୍ଧିରସ୍ତି ସ ଵେଦ ସର୍ଵଂ ନ ଚ ଵେଦଵେଦ୍ଯଃ। ତମାହୁରଗ୍ର୍ଯଂ ପୁରୁଷଂ ମହାନ୍ତଂ ସଚେତନଂ ସର୍ଵ୍ଵଗତଂ ସୁସୂକ୍ଷ୍ମମ୍ ।। ୧୪.

ତାଙ୍କର ଅଜ୍ଞାନ ନାହିଁ, ବୁଦ୍ଧି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, ସେ ସବୁକିଛି ଜାଣନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଜଣାଇବା ବା ଜଣାଯିବା ଭିତରେ ନୁହେଁ। ତାଙ୍କୁ ମହାନ୍, ସଚେତନ, ସବୁଠାରେ ଥିବା ଓ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ପୁରୁଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ତାମାହୁର୍ମୁନଯଃ ସର୍ଵ୍ଵେ ଲୋକେ ପ୍ରସଵଧର୍ମିଣୀମ୍। ପ୍ରକୃତିଂ ସର୍ଵ୍ଵଭୂତାନାଂ ଯୁକ୍ତାଃ ପଶ୍ଯନ୍ତି ଚେତସା ।। ୧୪.

ସମସ୍ତ ମୁନିମାନେ ଏହି ଜଗତର ସୃଷ୍ଟିର ମୂଳ ନାରୀକୁ କୁହନ୍ତି। ସେମାନେ ଚିନ୍ତା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ମୂଳ ପ୍ରକୃତିକୁ ଦେଖନ୍ତି।

ସର୍ଵ୍ଵତଃ ପାଣିପାଦାନ୍ତଂ ସର୍ଵ୍ଵତୋଽକ୍ଷିଶିରୋମୁଖମ୍। ସର୍ଵ୍ଵତଃ ଶ୍ରୁତି (ମ) ମାଁଲ୍ଲୋକେ ସର୍ଵ୍ଵମାଵୃତ୍ଯ ତିଷ୍ଠତି ।। ୧୪.

ଯାହାର ହାତ ପା ସବୁଠାରେ, ଚକ୍ଷୁ, ମୁଣ୍ଡ, ମୁହଁ ସବୁଠାରେ, କାନ ସବୁଠାରେ, ସେ ସମସ୍ତକୁ ଆବୃତ କରି ରହିଛନ୍ତି।

ଯୁକ୍ତା ଯୋଗେନ ଚେଶାନଂ ସର୍ଵ୍ଵତଶ୍ଚ ସନାତନମ୍। ପୁରୁଷଂ ସର୍ଵ୍ଵଭୂତାନାଂ ତସ୍ମାଦ୍ଧ୍ଯାତା ନ ମୁହ୍ଯତେ ।। ୧୪.

ଯେଉଁମାନେ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ଚିରନ୍ତନ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନେ ଭ୍ରମିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।

ଭୂତାତ୍ମାନଂ ମହାତ୍ମାନଂ ପରମାତ୍ମାନମଵ୍ଯଯମ୍। ସର୍ଵ୍ଵାତ୍ମାନଂ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ତଦ୍ଵୈ ଧ୍ଯାତ୍ଵା ନ ମୁହ୍ଯତି ।। ୧୪.

ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଆତ୍ମା, ମହାନ୍ ଆତ୍ମା, ଅବିନାଶୀ ପରମାତ୍ମା, ସମସ୍ତଙ୍କର ଆତ୍ମା ଓ ପରମ ବ୍ରହ୍ମା ଅଛନ୍ତି, ଏହାକୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ଭ୍ରମିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।

ପଵନୋ ହି ଯଥା ଗ୍ରାହ୍ଯୋ ଵିଚରନ୍ ସର୍ଵ୍ଵମୂର୍ତିଷୁ। ପୁରି ଶେତେ ତଥାଭ୍ରେ ଚ ତସ୍ମାତ୍ ପୁରୁଷ ଉଚ୍ଯତେ। ଅଥ ଚେଲ୍ଲୁପ୍ତଧର୍ମ୍ମାତ୍ତୁ ସଵିଶେଷୈଶ୍ଚ କର୍ମ୍ମାଭିଃ ।। ୧୪.

ଯେପରି ହବା ସମସ୍ତ ଆକୃତି ମଧ୍ୟରେ ଘୁଞ୍ଚି ଚାଲିଥାଏ, ସହର ଓ ମେଘ ମଧ୍ୟରେ ବସିଥାଏ, ସେପରି ସେ ପୁରୁଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଯଦି ସେ ନିଜ ଧର୍ମ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ତେବେ ବିଶେଷ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧିଯାଏ।

ତତସ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମ ଯୋନ୍ଯାଂ ଵୈ ଶୁକ୍ରଶୋଣିତସଂଯୁତମ୍। ସ୍ତ୍ରୀପୁମାଂସପ୍ରଯୋଗେଣ ଜାଯତେ ହି ପୁନଃ ପୁନଃ ।। ୧୪.

ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଗର୍ଭରେ, ଶୁକ୍ର ଓ ରକ୍ତ ମିଶି, ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀର ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା, ସେ ପୁନଃ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।

ତତସ୍ତୁ ଗର୍ଭକାଲେ ତୁ କଲନଂ ନାମ ଜାଯତେ। କାଲେନ କଲନଞ୍ଚାପି ବୁଦ୍ବୁଦଶ୍ଚ ପ୍ରଜାଯତେ ।। ୧୪.

ତାପରେ ଗର୍ଭ ଅବସ୍ଥାରେ, ଯାହାକୁ ଗଠନ ବୋଲାଯାଏ, ତାହା ହୁଏ; ସମୟ କ୍ରମେ ଏହି ଗଠନ ବୁଦ୍ବୁଦ ଭଳି ହୁଏ।

ମୃତ୍ପିଣ୍ଡସ୍ତୁ ଯଥା ଚକ୍ରେ ଚକ୍ରଵାତେନ ପୀଡିତଃ। ହସ୍ତାଭ୍ଯାଂ କ୍ରିଯମାଣସ୍ତୁ ଵିଶ୍ଵତ୍ଵମୁପଗଚ୍ଛତି ।। ୧୪.

ଯେପରି ମାଟିର ଗୋଲା ଚକା ଓ ବାତାସ ଦ୍ୱାରା ଚାପ ଦିଆଯାଏ, ହାତ ଦ୍ୱାରା ଆକୃତି ଦିଆଯାଏ, ତେଣୁ ଏହା ନାନା ଆକୃତି ନେଇଥାଏ।

ଏଵମାତ୍ମାସ୍ଥିସଂଯୁକ୍ତୋ ଵାଯୁନା ସମୁଦୀରିତଃ। ଜାଯତେ ମାନୁଷସ୍ତତ୍ର ଯଥା ରୂପଂ ତଥା ମନଃ ।। ୧୪.

ଏହିପରି ଆତ୍ମା ହାଡ଼ ସହିତ ଯୋଗ ହୋଇ, ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପ୍ରେରିତ ହୋଇ, ମନୁଷ୍ୟ ହୁଏ; ଯେପରି ତାଙ୍କର ଆକୃତି, ସେପରି ମନ।