ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଵଶିତ୍ଵମଥ ସର୍ଵତ୍ର ଯତ୍ର କାମାଵସାଯିତା। ତଚ୍ଚାପି ଵିଵିଧଂ ଜ୍ଞେଯମୈଶ୍ଵର୍ଯଂ ସର୍ଵକାମିକମ୍ ।। ୧୩.

ଏବଂ ସମସ୍ତଠାରେ ବଶିତ୍ୱ, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ—ଏହି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଆଇଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ, ଏହିକୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ।

ସାଵଦ୍ଯଂ ନିରଵଦ୍ଯଂ ଚ ସୂକ୍ଷ୍ମଞ୍ଚୈଵ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ। ସାଵଦ୍ଯଂ ନାମ ତତ୍ତତ୍ତ୍ଵଂ ପଞ୍ଚଭୂତାତ୍ମକଂ ସ୍ମୃତମ୍ ।। ୧୩.

ଦୋଷସହିତ ଓ ଦୋଷରହିତ, ଏବଂ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ଯାହାକୁ ଦୋଷସହିତ ବୋଲାଯାଏ, ତାହା ପାଞ୍ଚ ଭୂତର ଗଠିତ ବୋଲି ମନାଯାଏ।

ନିରଵଦ୍ଯଂ ତଥା ନାମ ପଞ୍ଚଭୂତାତ୍ମକଂ ସ୍ମୃତମ୍। ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ମନଶ୍ଚୈଵ ଅହହ୍କାରଶ୍ଚ ଵୈ ସ୍ମୃତମ୍ ।। ୧୩.

ଯାହାକୁ ଦୋଷରହିତ ବୋଲାଯାଏ, ସେଥିରେ ମଧ୍ୟ ପାଞ୍ଚ ଭୂତ ଅଛି, ଏହା ସହିତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ ଓ ଅହଂକାର ମଧ୍ୟ ଅଛି।

ତତ୍ର ସୂକ୍ଷ୍ମପ୍ରଵୃତ୍ତନ୍ତୁ ପଞ୍ଚଭୂତାତ୍ମକଂ ପୁନଃ। ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ମନଶ୍ଚୈଵ ବୁଦ୍ଧ୍ଯହଙ୍କାର ସଂଜ୍ଞିତମ୍ ।। ୧୩.

ସେଠାରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ପୁଣି ପାଞ୍ଚ ଭୂତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଅହଂକାର ଦ୍ୱାରା ହୁଏ।

ତଥା ସର୍ଵମଯଞ୍ଚୈଵ ଆତ୍ମସ୍ଥା ଖ୍ଯାତିରେଵ ଚ। ସଂଯୋଗ ଏଵଂ ତ୍ରିପିଧଃ ସୂକ୍ଷ୍ମେଷ୍ଵେଵ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ ।। ୧୩.

ଏଭଳି, ସମସ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ଯାହା, ଏବଂ ଆତ୍ମାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଯଶ—ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ଯୋଗ ସୂକ୍ଷ୍ମରେ ହିଁ ଚଳିଥାଏ।

ପୁନରଷ୍ଟଗୁଣସ୍ଯାପି ତେଷ୍ଵେଵାଥ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ। ତସ୍ଯ ରୂପଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଥାହ ଭଗଵାନ୍ ପ୍ରଭୁଃ ।। ୧୩.

ପୁଣି, ଏହି ସବୁରେ ଆଠ ପ୍ରକାର ଶକ୍ତି ଚଳିଥାଏ। ଏହାର ସ୍ୱରୂପ ମୁଁ କହିବି, ଯେପରି ଭଗବାନ କହିଛନ୍ତି।

ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ ସର୍ଵବୂତେଷୁ ଜୀଵସ୍ଯାନିଯତଃ ସ୍ମୃତଃ। ଅଣିମା ଚ ଯଥାଵ୍ଯକ୍ତଂ ସର୍ଵଂ ଯତ୍ର ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍ ।। ୧୩.

ତିନି ଲୋକରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରାଣ ଅସୀମ ବୋଲି ମନାଯାଏ। ଅଣିମା ହେଉଛି ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଅଦୃଶ୍ୟ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ।

ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ଦୁଷ୍ପ୍ରାପ୍ଯଂ ସମୁଦାହୃତମ୍। ତଚ୍ଚାପି ଭଵତି ପ୍ରାପ୍ଯଂ ପ୍ରଥମଂ ଯୋଗିନାଂ ବଲାତ୍ ।। ୧୩.

ତିନି ଲୋକରେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପାଇଁ ଯାହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ, ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସେଥିରେ ପ୍ରଥମେ ପ୍ରାପ୍ତି ସମ୍ଭବ।

ଲମ୍ବନଂ ପ୍ଲଵନଂ ଯୋଗେ ରୂପମସ୍ଯ ସଦା ଭଵେତ୍ । ଶୀଘ୍ରଗଂ ସର୍ଵଭୂତେଷୁ ଦ୍ଵିତୀଯଂ ତତ୍ପଦଂ ସ୍ମୃତମ୍ ।। ୧୩.

ଯୋଗରେ ଧାରଣ କିମ୍ବା ଉଡ଼ିବା ସଦା ଏହାର ରୂପ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ରୁତ ଗତି ତାହାର ଦ୍ୱିତୀୟ ଅବସ୍ଥା ବୋଲି ମନାଯାଏ।

ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ପ୍ରାପ୍ତିଃ ପ୍ରାକାମ୍ଯମେଵ ଚ। ମହିମା ଚାପି ଯୋ ଯସ୍ମିଂସ୍ତୃତୀଯୋ ଯୋଗ ଉଚ୍ଯତେ ।। ୧୩.

ତିନି ଲୋକର ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଉପଲବ୍ଧି ଓ ଇଚ୍ଛାପୂରଣ ସହିତ, ପ୍ରତ୍ୟେକରେ ମହତ୍ତ୍ୱ ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ଏହିଠାରେ ତୃତୀୟ ପ୍ରକାରର ଯୋଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ ସର୍ଵଭୂତେଷୁ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯମଗମଂ ସ୍ମୃତମ୍। ପ୍ରକାମାନ୍ ଵିଷଯାନ୍ ଭୁଙ୍କ୍ତେ ନ ଚ ପ୍ରତିହତଃ ଵ୍କଚିତ୍ । ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ସୁଖଦୁଃଖଂ ପ୍ରକର୍ତ୍ତତେ ।। ୧୩.

ତିନି ଲୋକର ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଏହାକୁ ତିନି ଲୋକ ଉପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଧିକାର ବୋଲି ଜଣାଯାଏ। ସେ ଯେଉଁଠି ଚାହାଏ, ଇଚ୍ଛିତ ବିଷୟ ଅନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ କରେ, କୌଣସି ବାଧା ନାହିଁ। ସେ ତିନି ଲୋକର ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଲାଗି ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଦେଇପାରେ।

ଈଶୋ ଭଵତି ସର୍ଵତ୍ର ପ୍ରଵିଭାଗେନ ଯୋଗଵିତ୍। ଵଶ୍ଯାନି ଚୈଵ ଭୂତାନି ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ ସଚରାଚରେ। ଭଵନ୍ତି ସର୍ଵକାର୍ଯେଷୁ ଇଚ୍ଛତୋ ନ ଭଵନ୍ତି ଚ ।। ୧୩.

ଯୋଗ ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ସମସ୍ତଠାରେ ଏକ ନିଜସ୍ୱ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱାମୀ ହୁଏ। ତିନି ଲୋକର ସମସ୍ତ ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି। ସେ ଯାହା ଚାହାଏ, ତାହା ଘଟେ; ଯାହା ଚାହାଏ ନାହିଁ, ତାହା ଘଟେ ନାହିଁ।

ଯତ୍ର କାମାଵସାଯିତ୍ଵଂ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ ସଚରାଚରେ। ଇଚ୍ଛଯା ଚେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ସ୍ଯୁଃ ଭଵନ୍ତି ନ ଭଵନ୍ତି ଚ ।। ୧୩.

ତିନି ଲୋକର ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଯେଉଁଠି ଇଚ୍ଛାପୂରଣର ଶକ୍ତି ଅଛି, ସେଠି ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ କାମ କରନ୍ତି କିମ୍ବା କରନ୍ତି ନାହିଁ।

ଶବ୍ଦଃ ସ୍ପର୍ଶୋ ରସୋ ଗନ୍ଧୋ ରୂପଂ ଚୈଵ ମନ ସ୍ତଥା। ପ୍ରଵର୍ତ୍ତନ୍ତେଽସ୍ଯ ଚେଚ୍ଛାତୋ ନ ଭଵନ୍ତି ତଥେଚ୍ଛଯା ।। ୧୩.

ଧ୍ୱନି, ସ୍ପର୍ଶ, ରସ, ଗନ୍ଧ, ରୂପ ଏବଂ ମନ—ଏହି ସବୁ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ହେଲେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ହେଲେ ଅପସାରି ଯାଏ।

ନ ଜାଯତେ ନ ମ୍ରିଯତେ ଭିଦ୍ଯତେ ନ ଚ ଛିଦ୍ଯତେ। ନ ଦହ୍ଯତେ ନ ମୁହ୍ଯତେ ହୀଯତେ ନ ଚ ଲିପ୍ଯତେ ।। ୧୩.

ସେ ଜନ୍ମ ନେଇନାହାନ୍ତି, ମୃତ୍ୟୁ ହୁଅନାହାନ୍ତି; ଭାଗ ହୁଅନାହାନ୍ତି, କଟାଯାନ୍ତି ନାହିଁ; ପୋଡ଼ାଯାନ୍ତି ନାହିଁ, ଭ୍ରମିତ ହୁଅନାହାନ୍ତି; କମିଯାନ୍ତି ନାହିଁ, ଲାଗିଯାନ୍ତି ନାହିଁ।

ନ କ୍ଷୀଯତେ ନ କ୍ଷରତି ନ ଖିଦ୍ଯତି କଦାଚନ। କ୍ରିଯତେ ଚୈଵ ସର୍ଵତ୍ର ତଥା ଵିକ୍ରିଯତେ ନ ଚ ।। ୧୩.

ସେ କେବେ ଶେଷ ହୁଅନାହାନ୍ତି, ନଷ୍ଟ ହୁଅନାହାନ୍ତି, କେବେ ଦୁଃଖିତ ହୁଅନାହାନ୍ତି; ସେ ସମସ୍ତଠାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ କେବେ ବଦଳିଯାନ୍ତି ନାହିଁ।

ଅଗନ୍ଧରସରୂପସ୍ତୁ ସ୍ପର୍ଶଶବ୍ଦଵିଵର୍ଜ୍ଜିତଃ। ଅଵର୍ଣୋ ହ୍ଯଵରଶ୍ଚୈଵ ତଥା ଵର୍ଣସ୍ଯ କର୍ହିଚିତ୍ ।। ୧୩.

ସେ ଗନ୍ଧ, ରସ, ରୂପ ଛାଡ଼ିଛନ୍ତି, ସ୍ପର୍ଶ ଓ ଧ୍ୱନି ନାହିଁ; ସେ ରଙ୍ଗହୀନ ଓ ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ କେତେବେଳେ ରଙ୍ଗ ଧାରଣ କରନ୍ତି।

ଭୁଙ୍କ୍ତେଽଥ ଵିଷଯାଂଶ୍ଚୈଵ ଵିଷଯୈର୍ନ୍ନ ଚ ଯୁଜ୍ଯତେ। ଜ୍ଞାତ୍ଵା ତୁ ପରମଂ ସୂକ୍ଷ୍ମଂ ସୂକ୍ଷ୍ମତ୍ଵାଚ୍ଚାପଵର୍ଗକଃ ।। ୧୩.

ସେ ବିଷୟ ଭୋଗ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ବିଷୟରେ ବନ୍ଧି ନାହାନ୍ତି; ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୂକ୍ଷ୍ମତାକୁ ଜାଣିଛନ୍ତି, ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମତା ଦ୍ୱାରା ସେ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି।

ଵ୍ଯାପକସ୍ତ୍ଵପଵର୍ଗାଚ୍ଚ ଵ୍ଯାପିତ୍ଵାତ୍ପୁରୁଷଃ ସ୍ମୃତଃ। ପୁରୁଷଃ ସୂକ୍ଷ୍ମଭାଵାତ୍ତୁ ଐଶ୍ଵର୍ଯେ ପରତଃ ସ୍ଥିତଃ ।। ୧୩.

ସେ ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ଏବଂ ମୁକ୍ତି ଦ୍ୱାରା 'ପୁରୁଷ' ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି; ସୂକ୍ଷ୍ମ ସ୍ୱଭାବ ଦ୍ୱାରା, ପୁରୁଷ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶକ୍ତିରେ ବିରାଜ କରନ୍ତି।

ଗୁଣାନ୍ତରନ୍ତୁ ଐଶ୍ଵର୍ଯେ ସର୍ଵତଃ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଉଚ୍ଯତେ। ଐଶ୍ଵର୍ଯ୍ଯମପ୍ରତୀଘାତି ପ୍ରାପ୍ଯ ଯୋଗମନୁତ୍ତମମ୍। ଅପଵର୍ଗଂ ତତୋ ଗଚ୍ଛେତ୍ ସୁସୂକ୍ଷ୍ମଂ ପରମଂ ପଦମ୍ ।। ୧୩.

ଅନ୍ୟ ଗୁଣମାନେ ଶକ୍ତିରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସୂକ୍ଷ୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି। ଅପରିମିତ ଶକ୍ତି ଓ ଅପରିହତ ଯୋଗ ପାଇଁ, ସେ ତାପରେ ମୁକ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି—ଏହା ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦ।

ନ ଚୈଵମାଗତୋ ଜ୍ଞାନାଦ୍ରାଗାତ୍ କର୍ମ୍ମ ସମାଚରେତ୍। ରାଜସଂ ତାମସଂ ଵାପି ଭୁକ୍ତ୍ଵା ତତ୍ରୈଵ ଯୁଜ୍ଯତେ ।। ୧୪.

ଏଭଳି ଜ୍ଞାନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବା ପରେ, କୌଣସି ରାଗ ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ କରେନାହିଁ; ରାଜସିକ କିମ୍ବା ତାମସିକ ଫଳ ଭୋଗ କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ସେଇ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଟୁଟ ରହନ୍ତି।

ତଥା ସୁକୃତକର୍ମ୍ମା ତୁ ଫଲଂ ସ୍ଵର୍ଗେ ସମଶ୍ରୁତେ। ତସ୍ମାତ୍ ସ୍ଥାନାତ୍ ପୁନର୍ଭ୍ରଷ୍ଟୋ ମାନୁଷ୍ଯମନୁପଦ୍ଯତେ ।। ୧୪.

ଏଭଳି, ଯିଏ ସୁକୃତ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ସେ ତାହାର ଫଳ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଭୋଗ କରେ, ଯେପରି ଶୁଣାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ସେଠାରୁ ଖସିଗଲେ, ପୁଣି ମାନବ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।

ତସ୍ମାଦ୍ବ୍ରହ୍ମ ପରଂ ସୂକ୍ଷ୍ମଂ ବ୍ରହ୍ମ ଶାଶ୍ଵତମୁଚ୍ଯତେ। ବ୍ରହ୍ମ ଏଵ ହି ସେଵେତ ବ୍ରହ୍ମୈଵ ପରମଂ ସୁଖମ୍ ।। ୧୪.

ସେହିପାଇଁ, ବ୍ରହ୍ମକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ଶାଶ୍ୱତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ବ୍ରହ୍ମକୁ ମାତ୍ର ସେବନ କରିବା ଉଚିତ, କାରଣ ବ୍ରହ୍ମ ହିଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆନନ୍ଦ।

ପରିଶ୍ରମସ୍ତୁ ଯଜ୍ଞାନାଂ ମହତାର୍ଥେନ ଵର୍ତ୍ତତେ। ଭୂଯୋ ମୃତ୍ଯୁଵଶଂ ଯାତି ତସ୍ମାନ୍ମୋକ୍ଷଃ ପରଂ ସୁଖମ୍ ।। ୧୪.

ଯଜ୍ଞର ଶ୍ରମ ବଡ଼ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ପୁଣି ମୃତ୍ୟୁର ଅଧୀନ ହେବାକୁ ପଡ଼ିଯାଏ। ତେଣୁ ମୋକ୍ଷ ହିଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସୁଖ।

ଅଥ ଵୈ ଧ୍ଯାନସଂଯୁକ୍ତୋ ବ୍ରହ୍ମଯଜ୍ଞପରାଯଣଃ । ନ ସ ସ୍ଯାଦ୍ ଵ୍ଯାପିତୁଂ ଶକ୍ଯୋ ମନ୍ଵନ୍ତରଶତୈରପି ।। ୧୪.

ଯିଏ ଧ୍ୟାନରେ ଲିନ ଓ ବ୍ରହ୍ମ ଯଜ୍ଞରେ ନିଷ୍ଠାବାନ, ସେକୁ ଶତଶ ମନ୍ବନ୍ତର ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟାପ୍ତ କରିହେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।

ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତୁ ପୁରୁଷଂ ଦିଵ୍ଯଂ ଵିଶ୍ଵାଖ୍ଯଂ ଵିଶ୍ଵରୂପିଣମ୍। ଵିଶ୍ଵପାଦ ଶିରୋଗ୍ରୀଵଂ ଵିଶ୍ଵେଶଂ ଵିଶ୍ଵଭାଵନମ୍। ଵିଶ୍ଵଗନ୍ଧଂ ଵିଶ୍ଵମାଲ୍ଯଂ ଵିଶ୍ଵାମ୍ବରଧରଂ ପ୍ରଭୁମ୍ ।। ୧୪.

ଦିବ୍ୟ ପୁରୁଷ, ଯାହାଙ୍କୁ 'ବିଶ୍ୱ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେ ବିଶ୍ୱର ରୂପଧାରୀ, ବିଶ୍ୱ ପାଦ, ମୁଣ୍ଡ ଓ ଗଳା ସହିତ, ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଥ, ବିଶ୍ୱର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ବିଶ୍ୱ ଗନ୍ଧ, ବିଶ୍ୱ ମାଳା ଓ ବିଶ୍ୱକୁ ପରିଧାନ କରିଥିବା ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦେଖିଥିଲେ।

ଗୋଭିର୍ମହୀ ସଂଯତତେ ପତତ୍ରିଣଂ ମହାତ୍ମାନଂ ପରମମତିଂ ଵରେଣ୍ଯମ୍। କଵିଂ ପୁରାଣମନୁଶାସିତାରଂ ସୂକ୍ଷ୍ମାଚ୍ଚ ସୂକ୍ଷ୍ମଂ ମହତୋ ମହାନ୍ତମ୍। ଯୋଗେନ ପଶ୍ଯନ୍ତି ନ ଚକ୍ଷୁଷା ତଂ ନିରିନ୍ଦ୍ରିଯଂ ପୁରୁଷଂ ରୁକ୍ମଵର୍ଣମ୍ ।। ୧୪.

ଗାଁଠି ମାଟିକୁ ଧାରଣ କରେ; ମହାତ୍ମା, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବୁଦ୍ଧି ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପକ୍ଷୀ, ପୁରାତନ କବି, ଶାସକ, ସୂକ୍ଷ୍ମରୁ ଅଧିକ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ବଡ଼ରୁ ବଡ଼—ଏହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ରଙ୍ଗର ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଯୋଗୀମାନେ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଦେଖନ୍ତି, ଚକ୍ଷୁରେ ନୁହେଁ।

ଅଲିଙ୍ଗିନଂ ପୁରୁଷଂ ରୁକ୍ମଵର୍ଣଂ ସଲିଙ୍ଗିନଂ ନିର୍ଗୁଣଂ ଚେତନଂ ଚ। ନିତ୍ଯଂ ସଦା ସର୍ଵଗତନ୍ତୁ ଶୌଚଂ ପଶ୍ଯନ୍ତି ଯୁକ୍ତ୍ଯା ହ୍ଯଚଲଂ ପ୍ରକାଶମ୍ ।। ୧୪.

ଯେଉଁମାନେ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ବୁଝିପାରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିରାକାର ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି, ଯାହା ସୁନା ରଙ୍ଗର, ଗୁଣ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଗୁଣରୁ ପାରେ, ସଚେତନ, ଚିରନ୍ତନ, ସବୁଠାରେ ଥିବା, ସର୍ବଦା ଶୁଦ୍ଧ, ଅଚଳ ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ।

ତଦ୍ଭାଵିତସ୍ତେଜସା ଦୀପ୍ଯମାନଃ ଅପାଣିପାଦୋଦରପାର୍ଶ୍ଵଜିହ୍ଵଃ। ଅତୀନ୍ଦ୍ରିଯୋଽଦ୍ଯାପି ସୁସୂକ୍ଷ୍ମ ଏକଃ ପଶ୍ଯତ୍ଯଚକ୍ଷୁଃ ସ ଶ୍ରୃଣୋତ୍ଯକର୍ଣଃ ।। ୧୪.

ସେଇ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ହାତ, ପା, ପେଟ, ପାର୍ଶ୍ୱ, ଜିହ୍ବା ନାହିଁ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ନୁହେଁ, ଏଉଁ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଏବଂ ଏକ, ସେ ଚକ୍ଷୁ ବିନା ଦେଖନ୍ତି ଓ କାନ ବିନା ଶୁଣନ୍ତି।