ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଏତଯା ପ୍ରଵିଶେଦ୍ଦେହଂ ହିତ୍ଵା ଦେହଂ ପୁନସ୍ତ୍ଵିହ। ମନୋଦ୍ଵାରଂ ହି ଯୋଗାନାମାଦିତ୍ଯଞ୍ଚ ଵିନିର୍ଦ୍ଦିଶେତ୍ ।। ୧୨.

ଏହିପରି, ସେ ଦେହକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ, ଏକ ଦେହ ଛାଡ଼ି ପୁଣି ଏଠି ଆସେ; ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମନର ଦ୍ୱାର ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଦେଖାଯିବା ଉଚିତ।

ଆଦାନାଦିକ୍ରିଯାଣାନ୍ତୁ ଆଦିତ୍ଯ ଇତି ଚୋଚ୍ଯତେ। ଏତେନ ଵିଧିନା ଯୋଗୀ ଵିରକ୍ତଃ ସୂକ୍ଷ୍ମଵର୍ଜ୍ଜିତଃ। ପ୍ରକୃତିଂ ସମତିକ୍ରମ୍ଯ ରୁଦ୍ରଲୋକେ ମହୀଯତେ ।। ୧୨.

ନେବା-ଦେବା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ଆଦିତ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହିପରି ଉପାୟରେ ଯେଉଁ ଯୋଗୀ ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ି, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଗୁଣ ଛାଡ଼ି, ପ୍ରକୃତିକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥାଏ, ସେ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ।

ଐଶ୍ଵର୍ଯଗୁଣସମ୍ପ୍ରାପ୍ତଂ ବ୍ରହ୍ମଭୂତନ୍ତୁ ତଂ ପ୍ରଭୁମ୍। ଦେଵସ୍ଥାନେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ସର୍ଵତସ୍ତୁ ନିଵର୍ତ୍ତତେ ।। ୧୨.

ଯେଉଁ ପ୍ରଭୁ ଆଇଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ଓ ଦିବ୍ୟ ଗୁଣ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି, ବ୍ରହ୍ମ ଭାବକୁ ଅନୁଭବ କରିଛନ୍ତି, ସେ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ନିବାସରୁ ଏବଂ ସମସ୍ତଠାରୁ ନିବୃତ୍ତ ହୁଏ।

ପୈଶାଚାଂଶଚଵ ପିଶାଚାଂଶ୍ଚ ରାକ୍ଷସେନ ଚ ରାକ୍ଷସାନ୍ । ଗାନ୍ଧର୍ଵେଣ ଚ ଗନ୍ଧର୍ଵାନ୍ କୌବେରେଣ କୁବେରଜାନ୍ ।। ୧୨.

ପିଶାଚ ଅଂଶ ଦ୍ୱାରା ସେ ପିଶାଚମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ରାକ୍ଷସ ଅଂଶ ଦ୍ୱାରା ରାକ୍ଷସମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଅଂଶ ଦ୍ୱାରା ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ମଧ୍ୟରେ, କୁବେର ଅଂଶ ଦ୍ୱାରା କୁବେରଙ୍କ ସନ୍ତାନମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରେ।

ଇନ୍ଦ୍ରମୈନ୍ଦ୍ରେଣ ସ୍ଥାନେନ ସୌମ୍ଯଂ ସୌମ୍ଯେନ ଚୈଵ ହି। ପ୍ରଜାପତିଂ ତଥା ଚୈଵ ପ୍ରାଜାପତ୍ଯେନ ସାଧଯେତ୍ ।। ୧୨.

ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନିବାସ ଦ୍ୱାରା ସେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ, ସୌମ୍ୟ ନିବାସ ଦ୍ୱାରା ସୋମଙ୍କୁ, ପ୍ରଜାପତି ନିବାସ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।

ବ୍ରାହ୍ମଂ ବ୍ରାହ୍ଯେନ ଚାପ୍ଯେଵମୁପାମନ୍ତ୍ରଯତେ ପ୍ରଭୁମ୍। ତତ୍ର ସକ୍ତସ୍ତୁ ଉନ୍ମତ୍ତସ୍ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵଂ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ ।। ୧୨.

ଏଭଳି, ବ୍ରାହ୍ମ ନିବାସ ଦ୍ୱାରା ସେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରେ। ସେଠି ଆସକ୍ତ ହେଲେ, ମନ ମତ୍ତ ହୁଏ, ଏବଂ ସେଠାରୁ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।

ନିତ୍ଯଂ ବ୍ରହ୍ମପରୋ ଯୁକ୍ତଃ ସ୍ଥାନାନ୍ଯେତାନି ଵୈ ତ୍ଯଜେତ୍ । ଅସଜ୍ଯମାନଃ ସ୍ଥାନେଷୁ ଦ୍ଵିଜଃ ସର୍ଵଗତୋ ଭଵେତ୍ ।। ୧୨.

ଯିଏ ସଦା ବ୍ରହ୍ମରେ ଲଗ୍ନ ଓ ଶାନ୍ତ ରହିଥାଏ, ସେ ଏହି ସମସ୍ତ ନିବାସକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ। ନିବାସମାନେ ଉପରେ ଆସକ୍ତି ନ ହେଲେ, ସେ ଦ୍ୱିଜ ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପି ଯାଏ।

ଅତ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଐଶ୍ଵର୍ଯଗୁଣ ଵିସ୍ତରମ୍। ଯେନ ଯୋଗଵିଶେଷେଣ ସର୍ଵଲୋକାନତିକ୍ରମେତ୍ ।। ୧୩.

ଏବେ ମୁଁ ଆଇଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ବିସ୍ତାରରେ କହିବି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ବିଶେଷ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଜଣେ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିବେ।

ତତ୍ରାଷ୍ଟଗୁଣମୈଶ୍ଵର୍ଯଂ ଯୋଗିନାଂ ସମୁଦାହୃତମ୍। ତତ୍ସର୍ଵଂ କ୍ରମଯୋଗେନ ଉଚ୍ଯମାନଂ ନିବୋଧତ ।। ୧୩.

ସେଠାରେ ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ଆଠ ପ୍ରକାର ଆଇଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ଏହା ସବୁ କ୍ରମକ୍ରମେ କହାଯିବ, ତୁମେ ଶୁଣ।

ଅଣିମା ଲଘିମା ଚୈଵ ମହିମା ପ୍ରାପ୍ତିରେଵ ଚ। ପ୍ରାକାମ୍ଯଜ୍ଚୈଵ ସର୍ଵତ୍ର ଈଶିତ୍ଵଞ୍ଚୈଵ ସର୍ଵତଃ ।। ୧୩.

ଅଣିମା, ଲଘିମା, ମହିମା, ପ୍ରାପ୍ତି, ପ୍ରାକାମ୍ୟ ସମସ୍ତଠି, ଏବଂ ସମସ୍ତଠାରେ ଈଶିତ୍ୱ—ଏହି ସବୁ ଶକ୍ତି।

ଵଶିତ୍ଵମଥ ସର୍ଵତ୍ର ଯତ୍ର କାମାଵସାଯିତା। ତଚ୍ଚାପି ଵିଵିଧଂ ଜ୍ଞେଯମୈଶ୍ଵର୍ଯଂ ସର୍ଵକାମିକମ୍ ।। ୧୩.

ଏବଂ ସମସ୍ତଠାରେ ବଶିତ୍ୱ, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ—ଏହି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଆଇଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ, ଏହିକୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ।

ସାଵଦ୍ଯଂ ନିରଵଦ୍ଯଂ ଚ ସୂକ୍ଷ୍ମଞ୍ଚୈଵ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ। ସାଵଦ୍ଯଂ ନାମ ତତ୍ତତ୍ତ୍ଵଂ ପଞ୍ଚଭୂତାତ୍ମକଂ ସ୍ମୃତମ୍ ।। ୧୩.

ଦୋଷସହିତ ଓ ଦୋଷରହିତ, ଏବଂ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ଯାହାକୁ ଦୋଷସହିତ ବୋଲାଯାଏ, ତାହା ପାଞ୍ଚ ଭୂତର ଗଠିତ ବୋଲି ମନାଯାଏ।

ନିରଵଦ୍ଯଂ ତଥା ନାମ ପଞ୍ଚଭୂତାତ୍ମକଂ ସ୍ମୃତମ୍। ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ମନଶ୍ଚୈଵ ଅହହ୍କାରଶ୍ଚ ଵୈ ସ୍ମୃତମ୍ ।। ୧୩.

ଯାହାକୁ ଦୋଷରହିତ ବୋଲାଯାଏ, ସେଥିରେ ମଧ୍ୟ ପାଞ୍ଚ ଭୂତ ଅଛି, ଏହା ସହିତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ ଓ ଅହଂକାର ମଧ୍ୟ ଅଛି।

ତତ୍ର ସୂକ୍ଷ୍ମପ୍ରଵୃତ୍ତନ୍ତୁ ପଞ୍ଚଭୂତାତ୍ମକଂ ପୁନଃ। ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ମନଶ୍ଚୈଵ ବୁଦ୍ଧ୍ଯହଙ୍କାର ସଂଜ୍ଞିତମ୍ ।। ୧୩.

ସେଠାରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ପୁଣି ପାଞ୍ଚ ଭୂତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଅହଂକାର ଦ୍ୱାରା ହୁଏ।

ତଥା ସର୍ଵମଯଞ୍ଚୈଵ ଆତ୍ମସ୍ଥା ଖ୍ଯାତିରେଵ ଚ। ସଂଯୋଗ ଏଵଂ ତ୍ରିପିଧଃ ସୂକ୍ଷ୍ମେଷ୍ଵେଵ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ ।। ୧୩.

ଏଭଳି, ସମସ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ଯାହା, ଏବଂ ଆତ୍ମାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଯଶ—ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ଯୋଗ ସୂକ୍ଷ୍ମରେ ହିଁ ଚଳିଥାଏ।

ପୁନରଷ୍ଟଗୁଣସ୍ଯାପି ତେଷ୍ଵେଵାଥ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ। ତସ୍ଯ ରୂପଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଥାହ ଭଗଵାନ୍ ପ୍ରଭୁଃ ।। ୧୩.

ପୁଣି, ଏହି ସବୁରେ ଆଠ ପ୍ରକାର ଶକ୍ତି ଚଳିଥାଏ। ଏହାର ସ୍ୱରୂପ ମୁଁ କହିବି, ଯେପରି ଭଗବାନ କହିଛନ୍ତି।

ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ ସର୍ଵବୂତେଷୁ ଜୀଵସ୍ଯାନିଯତଃ ସ୍ମୃତଃ। ଅଣିମା ଚ ଯଥାଵ୍ଯକ୍ତଂ ସର୍ଵଂ ଯତ୍ର ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍ ।। ୧୩.

ତିନି ଲୋକରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରାଣ ଅସୀମ ବୋଲି ମନାଯାଏ। ଅଣିମା ହେଉଛି ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଅଦୃଶ୍ୟ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ।

ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ଦୁଷ୍ପ୍ରାପ୍ଯଂ ସମୁଦାହୃତମ୍। ତଚ୍ଚାପି ଭଵତି ପ୍ରାପ୍ଯଂ ପ୍ରଥମଂ ଯୋଗିନାଂ ବଲାତ୍ ।। ୧୩.

ତିନି ଲୋକରେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପାଇଁ ଯାହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ, ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସେଥିରେ ପ୍ରଥମେ ପ୍ରାପ୍ତି ସମ୍ଭବ।

ଲମ୍ବନଂ ପ୍ଲଵନଂ ଯୋଗେ ରୂପମସ୍ଯ ସଦା ଭଵେତ୍ । ଶୀଘ୍ରଗଂ ସର୍ଵଭୂତେଷୁ ଦ୍ଵିତୀଯଂ ତତ୍ପଦଂ ସ୍ମୃତମ୍ ।। ୧୩.

ଯୋଗରେ ଧାରଣ କିମ୍ବା ଉଡ଼ିବା ସଦା ଏହାର ରୂପ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ରୁତ ଗତି ତାହାର ଦ୍ୱିତୀୟ ଅବସ୍ଥା ବୋଲି ମନାଯାଏ।

ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ପ୍ରାପ୍ତିଃ ପ୍ରାକାମ୍ଯମେଵ ଚ। ମହିମା ଚାପି ଯୋ ଯସ୍ମିଂସ୍ତୃତୀଯୋ ଯୋଗ ଉଚ୍ଯତେ ।। ୧୩.

ତିନି ଲୋକର ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଉପଲବ୍ଧି ଓ ଇଚ୍ଛାପୂରଣ ସହିତ, ପ୍ରତ୍ୟେକରେ ମହତ୍ତ୍ୱ ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ଏହିଠାରେ ତୃତୀୟ ପ୍ରକାରର ଯୋଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ ସର୍ଵଭୂତେଷୁ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯମଗମଂ ସ୍ମୃତମ୍। ପ୍ରକାମାନ୍ ଵିଷଯାନ୍ ଭୁଙ୍କ୍ତେ ନ ଚ ପ୍ରତିହତଃ ଵ୍କଚିତ୍ । ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ସୁଖଦୁଃଖଂ ପ୍ରକର୍ତ୍ତତେ ।। ୧୩.

ତିନି ଲୋକର ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଏହାକୁ ତିନି ଲୋକ ଉପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଧିକାର ବୋଲି ଜଣାଯାଏ। ସେ ଯେଉଁଠି ଚାହାଏ, ଇଚ୍ଛିତ ବିଷୟ ଅନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ କରେ, କୌଣସି ବାଧା ନାହିଁ। ସେ ତିନି ଲୋକର ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଲାଗି ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଦେଇପାରେ।

ଈଶୋ ଭଵତି ସର୍ଵତ୍ର ପ୍ରଵିଭାଗେନ ଯୋଗଵିତ୍। ଵଶ୍ଯାନି ଚୈଵ ଭୂତାନି ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ ସଚରାଚରେ। ଭଵନ୍ତି ସର୍ଵକାର୍ଯେଷୁ ଇଚ୍ଛତୋ ନ ଭଵନ୍ତି ଚ ।। ୧୩.

ଯୋଗ ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ସମସ୍ତଠାରେ ଏକ ନିଜସ୍ୱ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱାମୀ ହୁଏ। ତିନି ଲୋକର ସମସ୍ତ ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି। ସେ ଯାହା ଚାହାଏ, ତାହା ଘଟେ; ଯାହା ଚାହାଏ ନାହିଁ, ତାହା ଘଟେ ନାହିଁ।

ଯତ୍ର କାମାଵସାଯିତ୍ଵଂ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ ସଚରାଚରେ। ଇଚ୍ଛଯା ଚେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ସ୍ଯୁଃ ଭଵନ୍ତି ନ ଭଵନ୍ତି ଚ ।। ୧୩.

ତିନି ଲୋକର ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଯେଉଁଠି ଇଚ୍ଛାପୂରଣର ଶକ୍ତି ଅଛି, ସେଠି ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ କାମ କରନ୍ତି କିମ୍ବା କରନ୍ତି ନାହିଁ।

ଶବ୍ଦଃ ସ୍ପର୍ଶୋ ରସୋ ଗନ୍ଧୋ ରୂପଂ ଚୈଵ ମନ ସ୍ତଥା। ପ୍ରଵର୍ତ୍ତନ୍ତେଽସ୍ଯ ଚେଚ୍ଛାତୋ ନ ଭଵନ୍ତି ତଥେଚ୍ଛଯା ।। ୧୩.

ଧ୍ୱନି, ସ୍ପର୍ଶ, ରସ, ଗନ୍ଧ, ରୂପ ଏବଂ ମନ—ଏହି ସବୁ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ହେଲେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ହେଲେ ଅପସାରି ଯାଏ।

ନ ଜାଯତେ ନ ମ୍ରିଯତେ ଭିଦ୍ଯତେ ନ ଚ ଛିଦ୍ଯତେ। ନ ଦହ୍ଯତେ ନ ମୁହ୍ଯତେ ହୀଯତେ ନ ଚ ଲିପ୍ଯତେ ।। ୧୩.

ସେ ଜନ୍ମ ନେଇନାହାନ୍ତି, ମୃତ୍ୟୁ ହୁଅନାହାନ୍ତି; ଭାଗ ହୁଅନାହାନ୍ତି, କଟାଯାନ୍ତି ନାହିଁ; ପୋଡ଼ାଯାନ୍ତି ନାହିଁ, ଭ୍ରମିତ ହୁଅନାହାନ୍ତି; କମିଯାନ୍ତି ନାହିଁ, ଲାଗିଯାନ୍ତି ନାହିଁ।

ନ କ୍ଷୀଯତେ ନ କ୍ଷରତି ନ ଖିଦ୍ଯତି କଦାଚନ। କ୍ରିଯତେ ଚୈଵ ସର୍ଵତ୍ର ତଥା ଵିକ୍ରିଯତେ ନ ଚ ।। ୧୩.

ସେ କେବେ ଶେଷ ହୁଅନାହାନ୍ତି, ନଷ୍ଟ ହୁଅନାହାନ୍ତି, କେବେ ଦୁଃଖିତ ହୁଅନାହାନ୍ତି; ସେ ସମସ୍ତଠାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ କେବେ ବଦଳିଯାନ୍ତି ନାହିଁ।

ଅଗନ୍ଧରସରୂପସ୍ତୁ ସ୍ପର୍ଶଶବ୍ଦଵିଵର୍ଜ୍ଜିତଃ। ଅଵର୍ଣୋ ହ୍ଯଵରଶ୍ଚୈଵ ତଥା ଵର୍ଣସ୍ଯ କର୍ହିଚିତ୍ ।। ୧୩.

ସେ ଗନ୍ଧ, ରସ, ରୂପ ଛାଡ଼ିଛନ୍ତି, ସ୍ପର୍ଶ ଓ ଧ୍ୱନି ନାହିଁ; ସେ ରଙ୍ଗହୀନ ଓ ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ କେତେବେଳେ ରଙ୍ଗ ଧାରଣ କରନ୍ତି।

ଭୁଙ୍କ୍ତେଽଥ ଵିଷଯାଂଶ୍ଚୈଵ ଵିଷଯୈର୍ନ୍ନ ଚ ଯୁଜ୍ଯତେ। ଜ୍ଞାତ୍ଵା ତୁ ପରମଂ ସୂକ୍ଷ୍ମଂ ସୂକ୍ଷ୍ମତ୍ଵାଚ୍ଚାପଵର୍ଗକଃ ।। ୧୩.

ସେ ବିଷୟ ଭୋଗ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ବିଷୟରେ ବନ୍ଧି ନାହାନ୍ତି; ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୂକ୍ଷ୍ମତାକୁ ଜାଣିଛନ୍ତି, ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମତା ଦ୍ୱାରା ସେ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି।

ଵ୍ଯାପକସ୍ତ୍ଵପଵର୍ଗାଚ୍ଚ ଵ୍ଯାପିତ୍ଵାତ୍ପୁରୁଷଃ ସ୍ମୃତଃ। ପୁରୁଷଃ ସୂକ୍ଷ୍ମଭାଵାତ୍ତୁ ଐଶ୍ଵର୍ଯେ ପରତଃ ସ୍ଥିତଃ ।। ୧୩.

ସେ ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ଏବଂ ମୁକ୍ତି ଦ୍ୱାରା 'ପୁରୁଷ' ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି; ସୂକ୍ଷ୍ମ ସ୍ୱଭାବ ଦ୍ୱାରା, ପୁରୁଷ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶକ୍ତିରେ ବିରାଜ କରନ୍ତି।