ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରଂ ହଵିର୍ଯଜ୍ଞମେତତ୍ ପ୍ରାଯତନଂ ତଥା। ମାଯାକର୍ମ ଧନଂ ସ୍ଵର୍ଗମୁପସୃଷ୍ଟସ୍ତୁ କାଂକ୍ଷତି ।। ୧୨.

ଯୋଗରେ ବାଧା ପଡିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର, ହବିଯଜ୍ଞ, ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ, ମାୟାମୟ କାମ, ଧନ ଓ ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରତି ଆକାଂକ୍ଷା କରେ।

ଏଷ କର୍ମସୁ ଯୁକ୍ତସ୍ତୁ ସୋଽଵିଦ୍ଯାଵଶମାଗତଃ। ଉପସୃଷ୍ଟନ୍ତୁ ଜାନୀଯାଦ୍ଵୁଦ୍ଧ୍ଯା ଚୈଵ ଵିସର୍ଜ୍ଜଯେତ୍। ନିତ୍ଯଂ ବ୍ରହ୍ମପରୋ ଯୁକ୍ତ ଉପସର୍ଗାତ୍ ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ ।। ୧୨.

ଏହିପରି କର୍ମରେ ଲିନ ଥିଲେ ଅଜ୍ଞାନର ବଶ ହୁଏ। ଯେଉଁଠି ଉପସର୍ଗ ଅଛି, ବୁଦ୍ଧିରେ ଜାଣି ସେଉଠି ଛାଡିଦେବା ଉଚିତ୍। ସଦା ବ୍ରହ୍ମରେ ମନ ଲଗାଇ ରହିଲେ, ଉପସର୍ଗରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।

ଜିତପ୍ରତ୍ଯୁପସର୍ଗସ୍ଯ ଜିତଶ୍ଵାସସ୍ଯ ଦେହିନଃ। ଉପସର୍ଗାଃ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତନ୍ତେ ସାତ୍ତ୍ଵରାଜସତାମସାଃ ।। ୧୨.

ଯିଏ ଉପସର୍ଗ ଓ ଶ୍ୱାସକୁ ଜୟ କରିଛି, ସେଠାରେ ଉପସର୍ଗ ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜସ୍ ଓ ତମସ୍ ରୂପେ ଦେଖାଦେଏ।

ପ୍ରତିଭାଶ୍ରଵଣେ ଚୈଵ ନ ଦେଵାନାଞ୍ଚୈଵ ଦର୍ଶନମ୍। ଭ୍ରମାଵର୍ତଶ୍ଚ ଇତ୍ଯେତେ ସିଦ୍ଧିଲକ୍ଷଣସଂଜ୍ଞିତାଃ ।। ୧୨.

ଅନୁଭୂତି ଓ ଶ୍ରବଣରେ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଦେଖିବା ନାହିଁ; ଭ୍ରମ ଓ ଚିତ୍ତର ଘୂର୍ଣ୍ଣନ—ଏହି ସବୁ ସିଦ୍ଧିର ଚିହ୍ନ ଭାବେ ଚିହ୍ନିତ।

ଵିଦ୍ଯା କାଵ୍ଯଂ ତଥା ଶିଲ୍ପଂ ସର୍ଵଂ ଵାଚାଵୃତାନି ତୁ। ଵିଦ୍ଯାର୍ଥାଶ୍ଚୋପତିଷ୍ଠନ୍ତି ପ୍ରଭାଵସ୍ଯୈଵ ଲକ୍ଷଣମ୍ ।। ୧୨.

ଜ୍ଞାନ, କବିତା ଓ କଳା—ସବୁ କଥାରେ ଢାକିଯାଏ; ଜ୍ଞାନ ଚାହିଁଥିବାମାନେ ଆସନ୍ତି, ଏହା ଶକ୍ତିର ଚିହ୍ନ।

ଶ୍ରୃଣୋତି ଶବ୍ଦାନ୍ ଶ୍ରୋତଵ୍ଯାନ୍ ଯୋଜନାନାଂ ଶତାଦପି। ସର୍ଵଜ୍ଞଶ୍ଚ ଵିଧିଜ୍ଞଶ୍ଚ ଯୋଗୀ ଚୋନ୍ମତ୍ତଵଦ୍ଭଵେତ୍ ।। ୧୨.

ସେ ଶତଶଃ ଯୋଗ ମିଶ୍ରଣରୁ ମଧ୍ୟ ଶବ୍ଦ ଶୁଣିପାରେ; ସେ ଯୋଗୀ ସବୁକିଛି ଜାଣିଥାଏ, ନିୟମର ଜ୍ଞାନୀ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ବାହ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ ଯେପରି ଭ୍ରମିତ।

ଯକ୍ଷରାକ୍ଷସଗନ୍ଧର୍ଵ୍ଵାନ୍ ଵୀକ୍ଷତେ ଦିଵ୍ଯମାନୁଷାନ୍। ଵେତ୍ତି ତାଂଶ୍ଚ ମହାଯୋଗୀ ଉପସର୍ଗସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣମ୍ ।। ୧୨.

ସେ ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଦିବ୍ୟ ଓ ମାନବ ଜନକୁ ଦେଖିପାରେ; ଏହି ସବୁ ଜାଣିଥିବା ମହାଯୋଗୀ ପାଇଁ ଏହା ଉପସର୍ଗର ଚିହ୍ନ।

ଦେଵଦାନଵଗନ୍ଧର୍ଵାନ୍ ଋଷୀଂଶ୍ଚାପି ତଥା ପିତୄନ୍। ପ୍ରେକ୍ଷତେ ସର୍ଵତଶ୍ଚୈଵ ଉନ୍ମତ୍ତଂ ତଂ ଵିନିର୍ଦ୍ଦିଶେତ୍ ।। ୧୨.

ସେ ସବୁଠାରେ ଦେବ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଋଷି ଓ ପିତୃମାନେକୁ ଦେଖିଥାଏ; ଏପରି ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଭ୍ରମିତ ବୋଲି ମନେ କରିବା ଉଚିତ୍।

ଭ୍ରମେଣ ଭ୍ରାମ୍ଯତେ ଯୋଗୀ ଚୋଦ୍ଯମାନୋଽନ୍ତରାତ୍ମନା। ଭ୍ରମେଣ ଭ୍ରାନ୍ତବୁଦ୍ଧେସ୍ତୁ ଜ୍ଞାନଂ ସର୍ଵଂ ପ୍ରଣଶ୍ଯତି ।। ୧୨.

ଭ୍ରମରେ ପଡି, ଯୋଗୀ ନିଜ ମନରେ ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏ; ଯାହାର ବୁଦ୍ଧି ଭ୍ରମରେ ହରାଇଯାଏ, ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ନଷ୍ଟ ହୁଏ।

ଵାର୍ତ୍ତା ନାଶଯତେ ଚିତ୍ତଂ ଚୋଦ୍ଯମାନୋଽନ୍ତରାତ୍ମନା। ଵର୍ତ୍ତନାକ୍ରାନ୍ତବୁଦ୍ଧେସ୍ତୁ ସର୍ଵଂ ଜ୍ଞାନଂ ପ୍ରଣଶ୍ଯତି ।। ୧୨.

ଖବର ଶୁଣିଲେ ମନ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ; ଯାହାର ବୁଦ୍ଧି ଚିନ୍ତାରେ ଲିନ ହୁଏ, ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ନଷ୍ଟ ହୁଏ।

ଆଵୃତ୍ଯ ମନସା ଶୁକ୍ଲଂ ପଟଂ ଵା କମ୍ବଲଂ ତଥା। ତତସ୍ତୁ ପରମଂ ବ୍ରହ୍ମ କ୍ଷିପ୍ରମେଵାନୁଚିନ୍ତଯେତ୍ ।। ୧୨.

ମନରେ ଧରି ଧଳା କପଡ଼ା କିମ୍ବା କମ୍ବଳ ଢାକି, ପରେ ଶୀଘ୍ର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ୍।

ତସ୍ମାଚ୍ଚୈଵାତ୍ମନୋ ଦୋଷାଂସ୍ତୂପସର୍ଗାନୁପସ୍ଥିତାନ୍ । ପରିତ ତ୍ଯଜେତ ମେଧାଵୀ ଯଦୀଚ୍ଛେତ୍ ସିଦ୍ଧିମାତ୍ମନଃ ।। ୧୨.

ଏହିଠାରୁ, ଯଦି ନିଜ ପାଇଁ ସିଦ୍ଧି ଚାହେ, ତେବେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ଦୋଷ ଓ ଉପସର୍ଗକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଛାଡିଦେବା ଉଚିତ୍।

ଋଷଯୋ ଦେଵଗନ୍ଧର୍ଵା ଯକ୍ଷୋରଗମହାସୁରାଃ। ଉପସର୍ଗେଷୁ ସଂଯୁକ୍ତା ଆଵର୍ତ୍ତନ୍ତେ ପୁନଃ ପୁନଃ ।। ୧୨.

ଋଷି, ଦେବଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ନାଗ ଓ ମହାସୁରମାନେ ଯେତେବେଳେ ଉପସର୍ଗରେ ଲିନ ହୁଅନ୍ତି, ସେମାନେ ପୁଣିପୁଣି ଘୂରିଯାଆନ୍ତି।

ତସ୍ମାଦ୍ଯୁକ୍ତଃ ସଦା ଯୋଗୀ ଲଘ୍ଵାହାରୀ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ। ତଥା ସୁପ୍ତଃ ସୁସୂକ୍ଷ୍ମେଷୁ ଧାରଣାଂ ମୂର୍ଧ୍ନି ଧାରଯେତ୍ ।। ୧୨.

ସେଥିପାଇଁ, ଯେଉଁ ଯୋଗୀ ସଦା ନିୟମିତ, ହାଲୁକା ଖାଦ୍ୟ ଖାଏ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ, ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅବସ୍ଥାରେ ଶୁଇଁ, ମୁଣ୍ଡରେ ଧ୍ୟାନ ଧରିବା ଉଚିତ।

ତତସ୍ତୁ ଯୋଗଯୁକ୍ତସ୍ଯ ଜିତନିଦ୍ରସ୍ଯ ଯୋଗିନଃ। ଉପସର୍ଗାଃ ପୁନଶ୍ଚାନ୍ତେ ଜାଯନ୍ତେ ପ୍ରାଣସଂଜ୍ଞକାଃ ।। ୧୨.

ଏହାପରେ, ଯେଉଁ ଯୋଗୀ ଯୋଗରେ ଏକତ୍ର ହୋଇଛନ୍ତି ଏବଂ ନିଦ୍ରାକୁ ଜୟ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଖରେ ଶେଷରେ ପୁନି ‘ପ୍ରାଣ’ ନାମକ ବାଧାଗୁଡ଼ିକ ଆସିଥାଏ।

ପୃଥିଵୀଂ ଧାରଯେତ୍ସର୍ଵାଂ ତତଶ୍ଚାପୋ ହ୍ଯନନ୍ତରମ୍। ତତୋଽଗ୍ନିଞ୍ଚୈଵ ସର୍ଵେଷାମାକାଶଂ ମନ ଏଵ ଚ ।। ୧୨.

ସେ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀକୁ ଧ୍ୟାନରେ ଧରିବା ଉଚିତ, ତାପରେ ସହସ୍ର ଜଳକୁ, ତାପରେ ଅଗ୍ନିକୁ, ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଆକାଶ ଓ ମନକୁ ମଧ୍ୟ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।

ତତଃ ପରାଂ ପୁନର୍ବୁଦ୍ଧିଂ ଧାରଯେଦ୍ଯତ୍ନତୋ ଯତୀ। କିଦ୍ଧୀନାଞ୍ଚୈଵ ଲିଙ୍ଗାନି ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପରିତ୍ଯଜେତ୍ ।। ୧୨.

ତାପରେ, ସଂଯମୀ ବ୍ୟକ୍ତି ଉଚିତ ଭାବେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବୁଦ୍ଧିକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ; ବୁଦ୍ଧିର ଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ ପୁନିପୁନି ଦେଖି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ।

ପୃଥ୍ଵୀଂ ଧାରଯମାଣସ୍ଯ ମହୀ ସୂକ୍ଷ୍ମା ପ୍ରଵର୍ତତେ। ଅପୋ ଧାରଯମାଣସ୍ଯ ଆପଃ ସୂକ୍ଷ୍ମା ଭଵନ୍ତି ହି। ଶୀତା ରସାଃ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତନ୍ତେ ସୂକ୍ଷ୍ମା ହ୍ଯମୃତସନ୍ନିଭାଃ ।। ୧୨.

ଯେଉଁଠାରେ ପୃଥିବୀକୁ ଧ୍ୟାନ କରାଯାଏ, ସେଠାରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ପୃଥିବୀ ଦେଖାଯାଏ; ଜଳକୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଜଳ ଦେଖାଯାଏ; ଶୀତଳ ରସ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଏବଂ ଅମୃତ ସଦୃଶ।

ତେଜୋ ଧାରଯମାଣସ୍ଯ ତେଜଃ ସୂକ୍ଷ୍ମା ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ। ଆତ୍ମାନଂ ମନ୍ଯତେ ତେଜସ୍ତଦ୍ଭାଵମନୁପଶ୍ଯତି ।। ୧୨.

ଯେଉଁଠାରେ ଅଗ୍ନିକୁ ଧ୍ୟାନ କରାଯାଏ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅଗ୍ନି ଦେଖାଯାଏ; ସେ ନିଜକୁ ଅଗ୍ନି ଭାବି ଦେଖିଥାଏ ଏବଂ ସେଉଁଠି ସେଉଁ ଅବସ୍ଥାକୁ ଅନୁଭବ କରେ।

ଆତ୍ମାନଂ ମନ୍ଯତେ ଵାଯୁଂ ଵାଯୁଵନ୍ମଣ୍ଡଲଂ ପ୍ରଭୋ । ଆକାଶଂ ଧାରଯାଣସ୍ଯ ଵ୍ଯୋମ ସୂକ୍ଷ୍ମଂ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ ।। ୧୨.

ସେ ନିଜକୁ ବାୟୁ ଭାବି ଦେଖେ, ବାୟୁ ସଦୃଶ ଏକ ମଣ୍ଡଳ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରେ; ଯେଉଁଠାରେ ଆକାଶକୁ ଧ୍ୟାନ କରାଯାଏ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଆକାଶ ଉପସ୍ଥିତି ହୁଏ।

ପଶ୍ଯତେ ମଣ୍ଡଲଂ ସୂକ୍ଷ୍ମଂ ଘୋଷଶ୍ଚାସ୍ଯ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ । ଆତ୍ମାନଂ ମନ୍ଯତେ ନିତ୍ଯଂ ଵାଯୁଃ ସୂକ୍ଷ୍ମଃ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ ।। ୧୨.

ସେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ମଣ୍ଡଳ ଦେଖେ, ଏବଂ ଏକ ଶବ୍ଦ ଉପସ୍ଥିତି ହୁଏ; ସେ ସଦା ନିଜକୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ବାୟୁ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରେ।

ତଥା ମନୋ ଧାରଯତୋ ମନଃ ସୂକ୍ଷ୍ମଂ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ । ମନସା ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ମନସ୍ତୁ ଵିଶତେ ହି ସଃ। ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ବୁଦ୍ଧିଂ ଯଦା ଯୁଞ୍ଜେତ୍ତଦା ଵିଜ୍ଞାଯ ବୁଦ୍ଧଯତେ ।। ୧୨.

ଏଭଳି ଯେଉଁଠାରେ ମନକୁ ଧ୍ୟାନ କରାଯାଏ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ମନ ଉପସ୍ଥିତି ହୁଏ; ମନ ଦ୍ୱାରା ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିକୁ ବୁଦ୍ଧି ସହିତ ଏକତ୍ର କଲେ, ଜାଣି ସେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ହୁଏ।

ଏତାନି ସପ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମାଣି ଵିଦିତ୍ଵା ଯସ୍ତୁ ଯୋଗଵିତ୍। ପରିତ୍ଯଜତି ମେଧାଵୀ ସ ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ପରମଂ ଵ୍ରଜେତ୍ ।। ୧୨.

ଯିଏ ଏହି ସାତଟି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣିଛି, ଯୋଗରେ ପାରଙ୍ଗତ ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ସେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଛାଡ଼ି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅବସ୍ଥାକୁ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।

ଯସ୍ମିନ୍ ଯସ୍ମିଂଶ୍ଚ ସଂଯୁକ୍ତୋ ଭୂତ ଐଶ୍ଵର୍ଯଲକ୍ଷଣେ। ତତ୍ରୈଵ ସଙ୍ଗଂ ଭଜତେ ତେନୈଵ ପ୍ରଵିନଶ୍ଯତି ।। ୧୨.

ଯେଉଁ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଯେଉଁଠାରେ ଏକତ୍ର ହୋଇଥାଏ, ଭୂତ ଶକ୍ତିର ଚିହ୍ନ ଥାଏ, ସେଠାରେ ସେ ଲଗା ରହିଯାଏ, ଏବଂ ସେଥିରେ ଲୟ ହୁଏ।

ତସ୍ମାଦ୍ଵିଦିତ୍ଵା ସୂକ୍ଷ୍ମାଣି ସଂସକ୍ତାନି ପରସ୍ପରମ୍। ପରିତ୍ଯଜତି ଯୋବୁଦ୍ଧ୍ଯା ସ ପରଂ ପ୍ରପ୍ନୁଯାଦ୍ଦ୍ଵିଜଃ ।। ୧୨.

ସେଥିପାଇଁ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକୁ ପରସ୍ପର ସଂଯୁକ୍ତ ବୋଲି ଜାଣି, ଯିଏ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ହେ ଦ୍ୱିଜ, ସେ ପରମ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।

ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ହି ମହାତ୍ମାନ ଋଷଯୋ ଦିଵ୍ଯଚକ୍ଷୁଷଃ। ସଂସକ୍ତାଃ ସୂକ୍ଷ୍ମଭାଵେଷୁ ତେ ଦୋଷାସ୍ତେଷୁ ସଂଜ୍ଞିତାଃ।।୧୨.୨୮ ତସ୍ମାନ୍ନ ନିଶ୍ଚଯଃ କାର୍ଯଃ ସୂକ୍ଷ୍ମେଷ୍ଵିହ କଦାଚନ। ଐଶ୍ଵର୍ଯାଜ୍ଜାଯତେ ରାଗୋ ଵିରାଗଂ ବ୍ରହ୍ମ ଚୋଚ୍ଯତେ ।। ୧୨.

ବଡ଼ ଆତ୍ମାମାନେ, ଦିବ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା ଋଷିମାନେ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅବସ୍ଥାରେ ଲଗା ଦେଖାଯାନ୍ତି; ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସେମାନଙ୍କ ଦୋଷ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ। ଏହିଠାରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅବସ୍ଥା ବିଷୟରେ କେବେ ନିଶ୍ଚିତ ମନେ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଆସକ୍ତି ହୁଏ, ନିରାସକ୍ତିକୁ ବ୍ରହ୍ମ ବୋଲାଯାଏ।

ଵିଦିତ୍ଵା ସପ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମାଣି ଷଡଙ୍ଗଞ୍ଚ ମହେଶ୍ଵରମ୍। ପ୍ରଧାନଂ ଵିନିଯୋଗଜ୍ଞଃ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମାଧିଗଚ୍ଛତି ।। ୧୨.

ଯିଏ ସାତଟି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଛଅଟି ଅଙ୍ଗ ଜାଣିଥାଏ, ଏବଂ ପ୍ରଧାନ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ବୁଝିଥାଏ, ସେ ପରମ ବ୍ରହ୍ମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।

ସର୍ଵଜ୍ଞତା ତୃପ୍ତିରନାଦିବୋଧଃ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ରତା ନିତ୍ଯମଲୁପ୍ତଶକ୍ତିଃ। ଅନନ୍ତଶକ୍ତିଶ୍ଚ ଵିଭୋର୍ଵିଧିଜ୍ଞାଃ ଷଡାହୁରଙ୍ଗାନି ମହେଶ୍ଵରସ୍ଯ ।। ୧୨.

ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ, ତୃପ୍ତି, ଆଦିହୀନ ବୁଦ୍ଧି, ସ୍ୱାଧୀନତା, ଚିରନ୍ତନ ଅକ୍ଷୟ ଶକ୍ତି, ଅନନ୍ତ ଶକ୍ତି—ଏହି ଛଅଟି ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଅଙ୍ଗ ବୋଲି ନିୟମ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି।

ନିତ୍ଯଂ ବ୍ରହ୍ମଧନୋ ଯୁକ୍ତ ଉପସର୍ଗୈଃ ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ। ଜିତଶ୍ଵାସୋପସର୍ଗସ୍ଯ ଜିତରାମସ୍ଯ ଯୋଗିନଃ। ଏକା ବହିଃଶରୀରେଽସ୍ମିନ୍ ଧାରଣା ସର୍ଵକାମିକୀ ।। ୧୨.

ଯିଏ ସଦା ବ୍ରହ୍ମରେ ଏକତ୍ର ଓ ନିୟମିତ ଅଛନ୍ତି, ସେ ବାଧାରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ; ଯେଉଁ ଯୋଗୀ ପ୍ରାଣ ଓ ଇଚ୍ଛାର ବାଧାକୁ ଜୟ କରିଛନ୍ତି, ସେଠି ଦେହର ବାହାରେ ଏକ ଧ୍ୟାନ ଅଛି, ଯାହା ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ।