ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଵିଷସ୍ଯ ତୁ ଫଲଂ ପୀତ୍ଵା ଵିଶଲ୍ଯାଂ ଧାରଯେତ୍ତତଃ । ସର୍ଵତଃ ସନଗାଂ ପୃଥ୍ଵୀଂ କୃତ୍ଵା ମନସି ଧାରଯେତ୍ ।। ୧୧.

ବିଷର ଫଳ ପିଇଲାପରେ, ତାହାର ବିରୋଧକୁ ଧରିବା ଉଚିତ୍; ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ପାହାଡ଼ ସହିତ ପୃଥିବୀକୁ ମନରେ ରଖିବା ଉଚିତ୍।

ହୃଦି କୃତ୍ଵା ସମୁଦ୍ରାଂଶ୍ଚ ତଥା ସର୍ଵାଶ୍ଚ ଦେଵତାଃ । ସହସ୍ରେଣ ଘଟାନାଞ୍ଚ ଯୁକ୍ତଃ ସ୍ନାଯୀତ ଯୋଗଵିତ୍ ।। ୧୧.

ସମୁଦ୍ର ଓ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ହୃଦୟରେ ରଖି, ଯୋଗ ଜ୍ଞାନୀ ହଜାର ଘଡ଼ା ସହିତ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ୍।

ଉଦକେ କଣ୍ଠମାତ୍ରେ ତୁ ଧାରଣାଂ ମୂଧ୍ନି ଧାରଯେତ୍। ପ୍ରତିସ୍ରୋତୋଵିଷାଵିଷ୍ଟୋ ଧାରଯେତ୍ ସର୍ଵଗାତ୍ରିକୀମ୍ ।। ୧୧.

ଜଳ ଗଳା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଥିଲେ, ଧାରଣାକୁ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଧରିବା ଉଚିତ୍; ପ୍ରତିସ୍ରୋତ ରେ ବିଷ ଲାଗିଲେ, ସମସ୍ତ ଶରୀରରେ ଏହାକୁ ଧରିବା ଉଚିତ୍।

ଶୀର୍ଣୋଽର୍କପତ୍ରପୁଟକୈଃ ପିବେଦ୍ଵଲ୍ମୀକମୃତ୍ତିକାମ୍ । ଚିକିତ୍ସିତଵିଧିର୍ହ୍ଯେଷ ଵିଶ୍ରୁତୋ ଯୋଗନିର୍ମିତଃ ।। ୧୧.

ଅର୍କ ପତ୍ରର ଖୋଲା ଦ୍ୱାରା ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରି, ବିଲାଇ ଗଧିର ମାଟି ପିଇବା ଉଚିତ୍; ଏହି ଚିକିତ୍ସା ପ୍ରଣାଳୀ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତସ୍ତୁ ସମାସେନ ଯୋଗଦୃଷ୍ଟେନ ହେତୁନା। ବ୍ରୁଵତୋ ଲକ୍ଷଣଂ ଵିଦ୍ଧି ଵିପ୍ରସ୍ଯ କଥଯେତ୍ ଵ୍କଚିତ୍ ।। ୧୧.

ଏହାକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ଯୋଗ ଦୃଷ୍ଟିରେ କାରଣ ସହିତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି; ଲକ୍ଷଣକୁ ଯେପରି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି, ତାହା ବୁଝିବା ଉଚିତ୍, ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସମୟ ସମୟରେ ଏହା ଶିଖାଇବେ।

ଅଥାପି କଥଯେନ୍ମୋହାତ୍ତଦ୍ଵିଜ୍ଞାନଂ ପ୍ରଲୀଯତେ। ତସ୍ମାତ୍ ପ୍ରଵୃତ୍ତିର୍ଯ୍ଯୋଗସ୍ଯ ନ ଵକ୍ତଵ୍ଯା କଥଞ୍ଚନ ।। ୧୧.

ଯଦି କିଏ ଭ୍ରମରେ ପଡି ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ କହିଦେଇଥାଏ, ତେବେ ସେ ଜ୍ଞାନ ହରାଇଯାଏ। ଏହିଠୁ ଯୋଗର ଅଭ୍ୟାସ କେବେ ବି କାହାକୁ କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

ସତ୍ତ୍ଵଂ ତଥାରୋଗ୍ଯମଲୋଲୁପତ୍ଵଂ ଵର୍ଣପ୍ରଭା ସୁସ୍ଵରସୌମ୍ଯତା ଚ। ଗନ୍ଧଃ ଶୁଭୋ ମୂତ୍ରପୁରୀଷ ମଲ୍ପଂ ଯୋଗପ୍ରଵୃତ୍ତିଃ ପ୍ରଥମା ଶରୀରେ ।। ୧୧.

ଶୁଦ୍ଧତା, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ଲୋଭ ନଥିବା, ଦେହର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା, ମିଠା କଣ୍ଠସ୍ୱର ଓ ସାଧୁଭାବ, ଶୁଭ ଗନ୍ଧ, ଅଳ୍ପ ପିଶାବ ଓ ମଳ—ଏହି ସବୁ ଯୋଗର ଅଭ୍ୟାସ ଦେହରେ ଆରମ୍ଭ ହେବାର ପ୍ରଥମ ଚିହ୍ନ।

ଆତ୍ମାନଂ ପୃଥିଵୀଞ୍ଚୈଵ ଜ୍ଵଲନ୍ତୀଂ ଯଦି ପଶ୍ଯତି। କୃତ୍ଵାନ୍ଯଂ ଵିଶତେ ଚୈଵ ଵିଦ୍ଯାତ୍ ସିଦ୍ଧିମୁପସ୍ଥିତାମ୍ । ୧୧.

ଯଦି କିଏ ନିଜକୁ ଓ ପୃଥିବୀକୁ ଜ୍ୱାଳାମୟ ଦେଖେ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥାଏ, ତେବେ ସେ ଜାଣିବା ଉଚିତ୍ ଯେ ସିଦ୍ଧି ଆସିଗଲା।

ଅତ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଉପସର୍ଗା ଯଥା ତଥା । ପ୍ରାଦୁର୍ଭଵନ୍ତି ଯେ ଦୋଷା ଦୃଷ୍ଟତତ୍ତ୍ଵସ୍ଯ ଦେହିନଃ ।। ୧୨.

ଏବେ ମୁଁ କହିବି, ଯେଉଁଠାରେ ଯେପରି ଉପସର୍ଗ ଆସେ, ସେଉଁଠି ଯେଉଁ ଦୋଷ ଦେହୀ ଯଥାର୍ଥ ଜ୍ଞାନ ପାଇଲେ ଦେଖିବେ, ସେଗୁଡିକୁ ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି।

ମାନୁଷ୍ଯାନ୍ ଵିଵିଧାନ୍ କାମାନ୍ କାମଯେତ ଋତୁଂ ସ୍ତ୍ରିଯଃ। ଵିଦ୍ଯାଦାନଫଲଞ୍ଚୈଵ ଉପସୃଷ୍ଟସ୍ତୁ ଯୋଗଵିତ୍ ।। ୧୨.

ଯୋଗରେ ବାଧା ପଡିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ବିଭିନ୍ନ ମାନବୀୟ ଭୋଗବିଲାସ ଓ ନାରୀମାନେ ପ୍ରତି ଆକାଂକ୍ଷା କରେ, ଏବଂ ଜ୍ଞାନର ଫଳ ଚାହେ।

ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରଂ ହଵିର୍ଯଜ୍ଞମେତତ୍ ପ୍ରାଯତନଂ ତଥା। ମାଯାକର୍ମ ଧନଂ ସ୍ଵର୍ଗମୁପସୃଷ୍ଟସ୍ତୁ କାଂକ୍ଷତି ।। ୧୨.

ଯୋଗରେ ବାଧା ପଡିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର, ହବିଯଜ୍ଞ, ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ, ମାୟାମୟ କାମ, ଧନ ଓ ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରତି ଆକାଂକ୍ଷା କରେ।

ଏଷ କର୍ମସୁ ଯୁକ୍ତସ୍ତୁ ସୋଽଵିଦ୍ଯାଵଶମାଗତଃ। ଉପସୃଷ୍ଟନ୍ତୁ ଜାନୀଯାଦ୍ଵୁଦ୍ଧ୍ଯା ଚୈଵ ଵିସର୍ଜ୍ଜଯେତ୍। ନିତ୍ଯଂ ବ୍ରହ୍ମପରୋ ଯୁକ୍ତ ଉପସର୍ଗାତ୍ ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ ।। ୧୨.

ଏହିପରି କର୍ମରେ ଲିନ ଥିଲେ ଅଜ୍ଞାନର ବଶ ହୁଏ। ଯେଉଁଠି ଉପସର୍ଗ ଅଛି, ବୁଦ୍ଧିରେ ଜାଣି ସେଉଠି ଛାଡିଦେବା ଉଚିତ୍। ସଦା ବ୍ରହ୍ମରେ ମନ ଲଗାଇ ରହିଲେ, ଉପସର୍ଗରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।

ଜିତପ୍ରତ୍ଯୁପସର୍ଗସ୍ଯ ଜିତଶ୍ଵାସସ୍ଯ ଦେହିନଃ। ଉପସର୍ଗାଃ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତନ୍ତେ ସାତ୍ତ୍ଵରାଜସତାମସାଃ ।। ୧୨.

ଯିଏ ଉପସର୍ଗ ଓ ଶ୍ୱାସକୁ ଜୟ କରିଛି, ସେଠାରେ ଉପସର୍ଗ ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜସ୍ ଓ ତମସ୍ ରୂପେ ଦେଖାଦେଏ।

ପ୍ରତିଭାଶ୍ରଵଣେ ଚୈଵ ନ ଦେଵାନାଞ୍ଚୈଵ ଦର୍ଶନମ୍। ଭ୍ରମାଵର୍ତଶ୍ଚ ଇତ୍ଯେତେ ସିଦ୍ଧିଲକ୍ଷଣସଂଜ୍ଞିତାଃ ।। ୧୨.

ଅନୁଭୂତି ଓ ଶ୍ରବଣରେ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଦେଖିବା ନାହିଁ; ଭ୍ରମ ଓ ଚିତ୍ତର ଘୂର୍ଣ୍ଣନ—ଏହି ସବୁ ସିଦ୍ଧିର ଚିହ୍ନ ଭାବେ ଚିହ୍ନିତ।

ଵିଦ୍ଯା କାଵ୍ଯଂ ତଥା ଶିଲ୍ପଂ ସର୍ଵଂ ଵାଚାଵୃତାନି ତୁ। ଵିଦ୍ଯାର୍ଥାଶ୍ଚୋପତିଷ୍ଠନ୍ତି ପ୍ରଭାଵସ୍ଯୈଵ ଲକ୍ଷଣମ୍ ।। ୧୨.

ଜ୍ଞାନ, କବିତା ଓ କଳା—ସବୁ କଥାରେ ଢାକିଯାଏ; ଜ୍ଞାନ ଚାହିଁଥିବାମାନେ ଆସନ୍ତି, ଏହା ଶକ୍ତିର ଚିହ୍ନ।

ଶ୍ରୃଣୋତି ଶବ୍ଦାନ୍ ଶ୍ରୋତଵ୍ଯାନ୍ ଯୋଜନାନାଂ ଶତାଦପି। ସର୍ଵଜ୍ଞଶ୍ଚ ଵିଧିଜ୍ଞଶ୍ଚ ଯୋଗୀ ଚୋନ୍ମତ୍ତଵଦ୍ଭଵେତ୍ ।। ୧୨.

ସେ ଶତଶଃ ଯୋଗ ମିଶ୍ରଣରୁ ମଧ୍ୟ ଶବ୍ଦ ଶୁଣିପାରେ; ସେ ଯୋଗୀ ସବୁକିଛି ଜାଣିଥାଏ, ନିୟମର ଜ୍ଞାନୀ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ବାହ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ ଯେପରି ଭ୍ରମିତ।

ଯକ୍ଷରାକ୍ଷସଗନ୍ଧର୍ଵ୍ଵାନ୍ ଵୀକ୍ଷତେ ଦିଵ୍ଯମାନୁଷାନ୍। ଵେତ୍ତି ତାଂଶ୍ଚ ମହାଯୋଗୀ ଉପସର୍ଗସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣମ୍ ।। ୧୨.

ସେ ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଦିବ୍ୟ ଓ ମାନବ ଜନକୁ ଦେଖିପାରେ; ଏହି ସବୁ ଜାଣିଥିବା ମହାଯୋଗୀ ପାଇଁ ଏହା ଉପସର୍ଗର ଚିହ୍ନ।

ଦେଵଦାନଵଗନ୍ଧର୍ଵାନ୍ ଋଷୀଂଶ୍ଚାପି ତଥା ପିତୄନ୍। ପ୍ରେକ୍ଷତେ ସର୍ଵତଶ୍ଚୈଵ ଉନ୍ମତ୍ତଂ ତଂ ଵିନିର୍ଦ୍ଦିଶେତ୍ ।। ୧୨.

ସେ ସବୁଠାରେ ଦେବ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଋଷି ଓ ପିତୃମାନେକୁ ଦେଖିଥାଏ; ଏପରି ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଭ୍ରମିତ ବୋଲି ମନେ କରିବା ଉଚିତ୍।

ଭ୍ରମେଣ ଭ୍ରାମ୍ଯତେ ଯୋଗୀ ଚୋଦ୍ଯମାନୋଽନ୍ତରାତ୍ମନା। ଭ୍ରମେଣ ଭ୍ରାନ୍ତବୁଦ୍ଧେସ୍ତୁ ଜ୍ଞାନଂ ସର୍ଵଂ ପ୍ରଣଶ୍ଯତି ।। ୧୨.

ଭ୍ରମରେ ପଡି, ଯୋଗୀ ନିଜ ମନରେ ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏ; ଯାହାର ବୁଦ୍ଧି ଭ୍ରମରେ ହରାଇଯାଏ, ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ନଷ୍ଟ ହୁଏ।

ଵାର୍ତ୍ତା ନାଶଯତେ ଚିତ୍ତଂ ଚୋଦ୍ଯମାନୋଽନ୍ତରାତ୍ମନା। ଵର୍ତ୍ତନାକ୍ରାନ୍ତବୁଦ୍ଧେସ୍ତୁ ସର୍ଵଂ ଜ୍ଞାନଂ ପ୍ରଣଶ୍ଯତି ।। ୧୨.

ଖବର ଶୁଣିଲେ ମନ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ; ଯାହାର ବୁଦ୍ଧି ଚିନ୍ତାରେ ଲିନ ହୁଏ, ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ନଷ୍ଟ ହୁଏ।

ଆଵୃତ୍ଯ ମନସା ଶୁକ୍ଲଂ ପଟଂ ଵା କମ୍ବଲଂ ତଥା। ତତସ୍ତୁ ପରମଂ ବ୍ରହ୍ମ କ୍ଷିପ୍ରମେଵାନୁଚିନ୍ତଯେତ୍ ।। ୧୨.

ମନରେ ଧରି ଧଳା କପଡ଼ା କିମ୍ବା କମ୍ବଳ ଢାକି, ପରେ ଶୀଘ୍ର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ୍।

ତସ୍ମାଚ୍ଚୈଵାତ୍ମନୋ ଦୋଷାଂସ୍ତୂପସର୍ଗାନୁପସ୍ଥିତାନ୍ । ପରିତ ତ୍ଯଜେତ ମେଧାଵୀ ଯଦୀଚ୍ଛେତ୍ ସିଦ୍ଧିମାତ୍ମନଃ ।। ୧୨.

ଏହିଠାରୁ, ଯଦି ନିଜ ପାଇଁ ସିଦ୍ଧି ଚାହେ, ତେବେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ଦୋଷ ଓ ଉପସର୍ଗକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଛାଡିଦେବା ଉଚିତ୍।

ଋଷଯୋ ଦେଵଗନ୍ଧର୍ଵା ଯକ୍ଷୋରଗମହାସୁରାଃ। ଉପସର୍ଗେଷୁ ସଂଯୁକ୍ତା ଆଵର୍ତ୍ତନ୍ତେ ପୁନଃ ପୁନଃ ।। ୧୨.

ଋଷି, ଦେବଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ନାଗ ଓ ମହାସୁରମାନେ ଯେତେବେଳେ ଉପସର୍ଗରେ ଲିନ ହୁଅନ୍ତି, ସେମାନେ ପୁଣିପୁଣି ଘୂରିଯାଆନ୍ତି।

ତସ୍ମାଦ୍ଯୁକ୍ତଃ ସଦା ଯୋଗୀ ଲଘ୍ଵାହାରୀ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ। ତଥା ସୁପ୍ତଃ ସୁସୂକ୍ଷ୍ମେଷୁ ଧାରଣାଂ ମୂର୍ଧ୍ନି ଧାରଯେତ୍ ।। ୧୨.

ସେଥିପାଇଁ, ଯେଉଁ ଯୋଗୀ ସଦା ନିୟମିତ, ହାଲୁକା ଖାଦ୍ୟ ଖାଏ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ, ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅବସ୍ଥାରେ ଶୁଇଁ, ମୁଣ୍ଡରେ ଧ୍ୟାନ ଧରିବା ଉଚିତ।

ତତସ୍ତୁ ଯୋଗଯୁକ୍ତସ୍ଯ ଜିତନିଦ୍ରସ୍ଯ ଯୋଗିନଃ। ଉପସର୍ଗାଃ ପୁନଶ୍ଚାନ୍ତେ ଜାଯନ୍ତେ ପ୍ରାଣସଂଜ୍ଞକାଃ ।। ୧୨.

ଏହାପରେ, ଯେଉଁ ଯୋଗୀ ଯୋଗରେ ଏକତ୍ର ହୋଇଛନ୍ତି ଏବଂ ନିଦ୍ରାକୁ ଜୟ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଖରେ ଶେଷରେ ପୁନି ‘ପ୍ରାଣ’ ନାମକ ବାଧାଗୁଡ଼ିକ ଆସିଥାଏ।

ପୃଥିଵୀଂ ଧାରଯେତ୍ସର୍ଵାଂ ତତଶ୍ଚାପୋ ହ୍ଯନନ୍ତରମ୍। ତତୋଽଗ୍ନିଞ୍ଚୈଵ ସର୍ଵେଷାମାକାଶଂ ମନ ଏଵ ଚ ।। ୧୨.

ସେ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀକୁ ଧ୍ୟାନରେ ଧରିବା ଉଚିତ, ତାପରେ ସହସ୍ର ଜଳକୁ, ତାପରେ ଅଗ୍ନିକୁ, ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଆକାଶ ଓ ମନକୁ ମଧ୍ୟ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।

ତତଃ ପରାଂ ପୁନର୍ବୁଦ୍ଧିଂ ଧାରଯେଦ୍ଯତ୍ନତୋ ଯତୀ। କିଦ୍ଧୀନାଞ୍ଚୈଵ ଲିଙ୍ଗାନି ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପରିତ୍ଯଜେତ୍ ।। ୧୨.

ତାପରେ, ସଂଯମୀ ବ୍ୟକ୍ତି ଉଚିତ ଭାବେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବୁଦ୍ଧିକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ; ବୁଦ୍ଧିର ଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ ପୁନିପୁନି ଦେଖି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ।

ପୃଥ୍ଵୀଂ ଧାରଯମାଣସ୍ଯ ମହୀ ସୂକ୍ଷ୍ମା ପ୍ରଵର୍ତତେ। ଅପୋ ଧାରଯମାଣସ୍ଯ ଆପଃ ସୂକ୍ଷ୍ମା ଭଵନ୍ତି ହି। ଶୀତା ରସାଃ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତନ୍ତେ ସୂକ୍ଷ୍ମା ହ୍ଯମୃତସନ୍ନିଭାଃ ।। ୧୨.

ଯେଉଁଠାରେ ପୃଥିବୀକୁ ଧ୍ୟାନ କରାଯାଏ, ସେଠାରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ପୃଥିବୀ ଦେଖାଯାଏ; ଜଳକୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଜଳ ଦେଖାଯାଏ; ଶୀତଳ ରସ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଏବଂ ଅମୃତ ସଦୃଶ।

ତେଜୋ ଧାରଯମାଣସ୍ଯ ତେଜଃ ସୂକ୍ଷ୍ମା ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ। ଆତ୍ମାନଂ ମନ୍ଯତେ ତେଜସ୍ତଦ୍ଭାଵମନୁପଶ୍ଯତି ।। ୧୨.

ଯେଉଁଠାରେ ଅଗ୍ନିକୁ ଧ୍ୟାନ କରାଯାଏ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅଗ୍ନି ଦେଖାଯାଏ; ସେ ନିଜକୁ ଅଗ୍ନି ଭାବି ଦେଖିଥାଏ ଏବଂ ସେଉଁଠି ସେଉଁ ଅବସ୍ଥାକୁ ଅନୁଭବ କରେ।