ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ମନସା ଯଦ୍ଵ୍ରତଂ କିଞ୍ଚିଦ୍ଵିଷ୍ଟମ୍ଭୀକୃତ୍ଯ ଧାରଯେତ୍। ଉରୋଦ୍ଧାତେ ଉରଃସ୍ଥାନଂ କଣ୍ଠଦେଶେ ଚ ଧାରଯେତ୍ ।। ୧୧.

ମନରେ ଯେଉଁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ନିଆଯାଏ, ତାହାକୁ ଦୃଢ଼ଭାବେ ଧରିବା ଉଚିତ୍; ଛାତି ଉଠିଲେ, ଏହାକୁ ଛାତି ଓ କଣ୍ଠ ଅଞ୍ଚଳରେ ଧରିବା ଉଚିତ୍।

ତ୍ଵଚୋଽଵଧାତେ ତାଂ ଵାଚି ବାଧିର୍ଯେ ଶ୍ରୋତ୍ରଯୋସ୍ତଥା। ଜିହ୍ଵାସ୍ଥାନେ ତୃଷାର୍ତ୍ତସ୍ତୁ ଅଗ୍ରେ ସ୍ନେହାଂଶ୍ଚ ତନ୍ତୁଭିଃ। ଫଲଂ ଵୈ ଚିନ୍ତଯେଦ୍ଯୋଗୀ ତତଃ ସଂପଦ୍ଯତେ ସୁଖୀ ।। ୧୧.

ତ୍ୱଚା ଉଠିଲେ, ଏହାକୁ କଥାରେ ଧରିବା ଉଚିତ୍; କାନ ବିବର୍ଜିତ ହେଲେ, ଏହାକୁ ଶ୍ରବଣରେ ଧରିବା ଉଚିତ୍; ଜିହ୍ବାରେ ତିର୍ଷ୍ଣା ଲାଗିଲେ, ଆଗରେ ସୂତା ଦ୍ୱାରା ତେଲ ଲଗାଇବା ଉଚିତ୍; ଯୋଗୀ ଫଳ ଚିନ୍ତା କରିବା ଦ୍ୱାରା ସେ ସୁଖ ପାଏ।

କ୍ଷଯେ କୁଷ୍ଠେ ସକୀଲାସେ ଧାରଯେତ୍ସର୍ଵସାତ୍ଵିକୀମ୍। ଯସ୍ମିନ୍ ଯସ୍ମିନ୍ ରଜୋଦେଶେ ତସ୍ମିନ୍ ଯୁକ୍ତୋ ଵିନିର୍ଦ୍ଦିଶେତ୍ ।। ୧୧.

କ୍ଷୟ, କୁଷ୍ଠ ଓ କିଳାସ ରୋଗରେ ସମସ୍ତ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣ ଧରିବା ଉଚିତ୍; ଯେଉଁଠି ରଜୋ ଗୁଣ ଅଛି, ସେଠି ଯଥାଯଥ ଉପଚାର କରିବା ଉଚିତ୍।

ଯୋଗୋତ୍ପନ୍ନସ୍ଯ ଵିପ୍ରସ୍ଯ ଇଦଂ କୁର୍ଯାଚ୍ଚିକିତ୍ସିତମ୍। ଵଂଶକୀଲେନ ମୂର୍ଦ୍ଧାନଂ ଧାରଯାଣସ୍ଯ ତାଡଯେତ୍। ମୂର୍ଧ୍ନି କୀଲଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠାପ୍ଯ କାଷ୍ଠଂ କାଷ୍ଠେନ ତାଡଯେତ୍ ।। ୧୧.

ଯେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯୋଗ ଲାଭ କରିଛନ୍ତି, ସେ ଏହି ଚିକିତ୍ସା କରିବା ଉଚିତ୍: ବାଁଶ ଦ୍ୱାରା ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଧରି ଠୋକିବା, ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଖିଳ ରଖି, କାଠ ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ଠୋକିବା।

ଭଯଭୀତସ୍ଯ ସା ସଂଜ୍ଞା ତତଃ ପ୍ରତ୍ଯାଗମିଷ୍ଯତି। ଅଥ ଵା ଲୁପ୍ତସଂଜ୍ଞସ୍ଯ ହସ୍ତାଭ୍ଯାଂ ତତ୍ର ଧାରଯେତ୍ ।। ୧୧.

ଭୟରେ ଭୀତ ହେଉଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ଶୁଧ୍ଧି ଫେରିବ; କିମ୍ବା ଯେଉଁଠି ଶୁଧ୍ଧି ହରାଇଛି, ସେଠି ହାତ ଦ୍ୱାରା ଚାପିବା ଉଚିତ୍।

ପ୍ରତିଲଭ୍ଯ ତତଃ ସଂଜ୍ଞାଂ ଧାରଣାଂ ମୂର୍ଧ୍ନି ଧାରଯେତ୍। ସ୍ରିଗ୍ଧମଲ୍ପଂ ଚ ଭୁଞ୍ଜୀତ ତତଃ ସଂପଦ୍ଯତେ ସୁଖୀ ।। ୧୧.

ଶୁଧ୍ଧି ଫେରିଲାପରେ, ଧାରଣାକୁ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଧରିବା ଉଚିତ୍; ଅଳ୍ପ ତେଲିଆ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବା ଉଚିତ୍, ଏହିପରି ସେ ସୁଖ ପାଏ।

ଅମାନୁଷେଣ ସତ୍ତ୍ଵେନ ଯଦା ବୁଧ୍ଯତି ଯୋଗଵିତ୍ । ଦିଵଂ ଚ ପୃଥିଵୀଞ୍ଚୈଵ ଵାଯୁମଗ୍ନିଂ ଚ ଧାରଯେତ୍ ।। ୧୧.

ଯେତେବେଳେ ଯୋଗ ଜ୍ଞାନୀ ଅମାନୁଷୀ ସତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଜାଗ୍ରତ ହୁଏ, ସେ ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ ଓ ଅଗ୍ନିକୁ ଧରିବା ଉଚିତ୍।

ପ୍ରାଣାଯାମେନ ତତ୍ସର୍ଵଂ ଦହ୍ଯମାନଂ ଵଶୀଭଵେତ୍। ଅଥାପି ପ୍ରଵିଶେଦ୍ଦେହଂ ତତସ୍ତଂ ପ୍ରତିଷେଧଯେତ୍ ।। ୧୧.

ପ୍ରାଣାୟାମ ଦ୍ୱାରା, ଯେଉଁ ସବୁ ଜଳିଯାଏ, ସେ ସବୁ ତାଙ୍କର ଅଧୀନ ହୁଏ; କିମ୍ବା ଦେହକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଲେ, ତାହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ୍।

ତତଃ ସଂସ୍ତଭ୍ଯ ଯୋଗେନ ଧାରଯାନସ୍ଯ ମୂର୍ଦ୍ଧାନି। ପ୍ରାଣାଯାମାଗ୍ନିନା ଦଗ୍ଧଂ ତତ୍ସର୍ଵଂ ଵିଲଯଂ ଵ୍ରଜେତ୍ ।। ୧୧.

ତାପରେ, ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଧରିଲେ, ପ୍ରାଣାୟାମ ଅଗ୍ନିରେ ଯାହା କୁହାଯାଏ, ସେ ସବୁ ନଶ୍ୱର ହୁଏ।

କୃଷ୍ଣସର୍ପାପରାଧଂ ତୁ ଧାରଯେଦ୍ଧୃଦଯୋଦରେ । ମହର୍ଜନସ୍ତପଃ ସତ୍ଯଂ ହୃଦି କୃତ୍ଵା ତୁ ଧାରଯେତ୍ ।। ୧୧.

କୃଷ୍ଣ ସର୍ପ ଦୋଷକୁ ହୃଦୟ ଗହ୍ୱରରେ ଧରିବା ଉଚିତ୍; ମହର୍, ଜନସ୍, ତପସ୍ ଓ ସତ୍ୟ ଲୋକକୁ ହୃଦୟରେ ରଖି, ଏହାକୁ ଧରିବା ଉଚିତ୍।

ଵିଷସ୍ଯ ତୁ ଫଲଂ ପୀତ୍ଵା ଵିଶଲ୍ଯାଂ ଧାରଯେତ୍ତତଃ । ସର୍ଵତଃ ସନଗାଂ ପୃଥ୍ଵୀଂ କୃତ୍ଵା ମନସି ଧାରଯେତ୍ ।। ୧୧.

ବିଷର ଫଳ ପିଇଲାପରେ, ତାହାର ବିରୋଧକୁ ଧରିବା ଉଚିତ୍; ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ପାହାଡ଼ ସହିତ ପୃଥିବୀକୁ ମନରେ ରଖିବା ଉଚିତ୍।

ହୃଦି କୃତ୍ଵା ସମୁଦ୍ରାଂଶ୍ଚ ତଥା ସର୍ଵାଶ୍ଚ ଦେଵତାଃ । ସହସ୍ରେଣ ଘଟାନାଞ୍ଚ ଯୁକ୍ତଃ ସ୍ନାଯୀତ ଯୋଗଵିତ୍ ।। ୧୧.

ସମୁଦ୍ର ଓ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ହୃଦୟରେ ରଖି, ଯୋଗ ଜ୍ଞାନୀ ହଜାର ଘଡ଼ା ସହିତ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ୍।

ଉଦକେ କଣ୍ଠମାତ୍ରେ ତୁ ଧାରଣାଂ ମୂଧ୍ନି ଧାରଯେତ୍। ପ୍ରତିସ୍ରୋତୋଵିଷାଵିଷ୍ଟୋ ଧାରଯେତ୍ ସର୍ଵଗାତ୍ରିକୀମ୍ ।। ୧୧.

ଜଳ ଗଳା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଥିଲେ, ଧାରଣାକୁ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଧରିବା ଉଚିତ୍; ପ୍ରତିସ୍ରୋତ ରେ ବିଷ ଲାଗିଲେ, ସମସ୍ତ ଶରୀରରେ ଏହାକୁ ଧରିବା ଉଚିତ୍।

ଶୀର୍ଣୋଽର୍କପତ୍ରପୁଟକୈଃ ପିବେଦ୍ଵଲ୍ମୀକମୃତ୍ତିକାମ୍ । ଚିକିତ୍ସିତଵିଧିର୍ହ୍ଯେଷ ଵିଶ୍ରୁତୋ ଯୋଗନିର୍ମିତଃ ।। ୧୧.

ଅର୍କ ପତ୍ରର ଖୋଲା ଦ୍ୱାରା ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରି, ବିଲାଇ ଗଧିର ମାଟି ପିଇବା ଉଚିତ୍; ଏହି ଚିକିତ୍ସା ପ୍ରଣାଳୀ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତସ୍ତୁ ସମାସେନ ଯୋଗଦୃଷ୍ଟେନ ହେତୁନା। ବ୍ରୁଵତୋ ଲକ୍ଷଣଂ ଵିଦ୍ଧି ଵିପ୍ରସ୍ଯ କଥଯେତ୍ ଵ୍କଚିତ୍ ।। ୧୧.

ଏହାକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ଯୋଗ ଦୃଷ୍ଟିରେ କାରଣ ସହିତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି; ଲକ୍ଷଣକୁ ଯେପରି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି, ତାହା ବୁଝିବା ଉଚିତ୍, ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସମୟ ସମୟରେ ଏହା ଶିଖାଇବେ।

ଅଥାପି କଥଯେନ୍ମୋହାତ୍ତଦ୍ଵିଜ୍ଞାନଂ ପ୍ରଲୀଯତେ। ତସ୍ମାତ୍ ପ୍ରଵୃତ୍ତିର୍ଯ୍ଯୋଗସ୍ଯ ନ ଵକ୍ତଵ୍ଯା କଥଞ୍ଚନ ।। ୧୧.

ଯଦି କିଏ ଭ୍ରମରେ ପଡି ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ କହିଦେଇଥାଏ, ତେବେ ସେ ଜ୍ଞାନ ହରାଇଯାଏ। ଏହିଠୁ ଯୋଗର ଅଭ୍ୟାସ କେବେ ବି କାହାକୁ କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

ସତ୍ତ୍ଵଂ ତଥାରୋଗ୍ଯମଲୋଲୁପତ୍ଵଂ ଵର୍ଣପ୍ରଭା ସୁସ୍ଵରସୌମ୍ଯତା ଚ। ଗନ୍ଧଃ ଶୁଭୋ ମୂତ୍ରପୁରୀଷ ମଲ୍ପଂ ଯୋଗପ୍ରଵୃତ୍ତିଃ ପ୍ରଥମା ଶରୀରେ ।। ୧୧.

ଶୁଦ୍ଧତା, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ଲୋଭ ନଥିବା, ଦେହର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା, ମିଠା କଣ୍ଠସ୍ୱର ଓ ସାଧୁଭାବ, ଶୁଭ ଗନ୍ଧ, ଅଳ୍ପ ପିଶାବ ଓ ମଳ—ଏହି ସବୁ ଯୋଗର ଅଭ୍ୟାସ ଦେହରେ ଆରମ୍ଭ ହେବାର ପ୍ରଥମ ଚିହ୍ନ।

ଆତ୍ମାନଂ ପୃଥିଵୀଞ୍ଚୈଵ ଜ୍ଵଲନ୍ତୀଂ ଯଦି ପଶ୍ଯତି। କୃତ୍ଵାନ୍ଯଂ ଵିଶତେ ଚୈଵ ଵିଦ୍ଯାତ୍ ସିଦ୍ଧିମୁପସ୍ଥିତାମ୍ । ୧୧.

ଯଦି କିଏ ନିଜକୁ ଓ ପୃଥିବୀକୁ ଜ୍ୱାଳାମୟ ଦେଖେ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥାଏ, ତେବେ ସେ ଜାଣିବା ଉଚିତ୍ ଯେ ସିଦ୍ଧି ଆସିଗଲା।

ଅତ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଉପସର୍ଗା ଯଥା ତଥା । ପ୍ରାଦୁର୍ଭଵନ୍ତି ଯେ ଦୋଷା ଦୃଷ୍ଟତତ୍ତ୍ଵସ୍ଯ ଦେହିନଃ ।। ୧୨.

ଏବେ ମୁଁ କହିବି, ଯେଉଁଠାରେ ଯେପରି ଉପସର୍ଗ ଆସେ, ସେଉଁଠି ଯେଉଁ ଦୋଷ ଦେହୀ ଯଥାର୍ଥ ଜ୍ଞାନ ପାଇଲେ ଦେଖିବେ, ସେଗୁଡିକୁ ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି।

ମାନୁଷ୍ଯାନ୍ ଵିଵିଧାନ୍ କାମାନ୍ କାମଯେତ ଋତୁଂ ସ୍ତ୍ରିଯଃ। ଵିଦ୍ଯାଦାନଫଲଞ୍ଚୈଵ ଉପସୃଷ୍ଟସ୍ତୁ ଯୋଗଵିତ୍ ।। ୧୨.

ଯୋଗରେ ବାଧା ପଡିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ବିଭିନ୍ନ ମାନବୀୟ ଭୋଗବିଲାସ ଓ ନାରୀମାନେ ପ୍ରତି ଆକାଂକ୍ଷା କରେ, ଏବଂ ଜ୍ଞାନର ଫଳ ଚାହେ।

ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରଂ ହଵିର୍ଯଜ୍ଞମେତତ୍ ପ୍ରାଯତନଂ ତଥା। ମାଯାକର୍ମ ଧନଂ ସ୍ଵର୍ଗମୁପସୃଷ୍ଟସ୍ତୁ କାଂକ୍ଷତି ।। ୧୨.

ଯୋଗରେ ବାଧା ପଡିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର, ହବିଯଜ୍ଞ, ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ, ମାୟାମୟ କାମ, ଧନ ଓ ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରତି ଆକାଂକ୍ଷା କରେ।

ଏଷ କର୍ମସୁ ଯୁକ୍ତସ୍ତୁ ସୋଽଵିଦ୍ଯାଵଶମାଗତଃ। ଉପସୃଷ୍ଟନ୍ତୁ ଜାନୀଯାଦ୍ଵୁଦ୍ଧ୍ଯା ଚୈଵ ଵିସର୍ଜ୍ଜଯେତ୍। ନିତ୍ଯଂ ବ୍ରହ୍ମପରୋ ଯୁକ୍ତ ଉପସର୍ଗାତ୍ ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ ।। ୧୨.

ଏହିପରି କର୍ମରେ ଲିନ ଥିଲେ ଅଜ୍ଞାନର ବଶ ହୁଏ। ଯେଉଁଠି ଉପସର୍ଗ ଅଛି, ବୁଦ୍ଧିରେ ଜାଣି ସେଉଠି ଛାଡିଦେବା ଉଚିତ୍। ସଦା ବ୍ରହ୍ମରେ ମନ ଲଗାଇ ରହିଲେ, ଉପସର୍ଗରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।

ଜିତପ୍ରତ୍ଯୁପସର୍ଗସ୍ଯ ଜିତଶ୍ଵାସସ୍ଯ ଦେହିନଃ। ଉପସର୍ଗାଃ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତନ୍ତେ ସାତ୍ତ୍ଵରାଜସତାମସାଃ ।। ୧୨.

ଯିଏ ଉପସର୍ଗ ଓ ଶ୍ୱାସକୁ ଜୟ କରିଛି, ସେଠାରେ ଉପସର୍ଗ ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜସ୍ ଓ ତମସ୍ ରୂପେ ଦେଖାଦେଏ।

ପ୍ରତିଭାଶ୍ରଵଣେ ଚୈଵ ନ ଦେଵାନାଞ୍ଚୈଵ ଦର୍ଶନମ୍। ଭ୍ରମାଵର୍ତଶ୍ଚ ଇତ୍ଯେତେ ସିଦ୍ଧିଲକ୍ଷଣସଂଜ୍ଞିତାଃ ।। ୧୨.

ଅନୁଭୂତି ଓ ଶ୍ରବଣରେ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଦେଖିବା ନାହିଁ; ଭ୍ରମ ଓ ଚିତ୍ତର ଘୂର୍ଣ୍ଣନ—ଏହି ସବୁ ସିଦ୍ଧିର ଚିହ୍ନ ଭାବେ ଚିହ୍ନିତ।

ଵିଦ୍ଯା କାଵ୍ଯଂ ତଥା ଶିଲ୍ପଂ ସର୍ଵଂ ଵାଚାଵୃତାନି ତୁ। ଵିଦ୍ଯାର୍ଥାଶ୍ଚୋପତିଷ୍ଠନ୍ତି ପ୍ରଭାଵସ୍ଯୈଵ ଲକ୍ଷଣମ୍ ।। ୧୨.

ଜ୍ଞାନ, କବିତା ଓ କଳା—ସବୁ କଥାରେ ଢାକିଯାଏ; ଜ୍ଞାନ ଚାହିଁଥିବାମାନେ ଆସନ୍ତି, ଏହା ଶକ୍ତିର ଚିହ୍ନ।

ଶ୍ରୃଣୋତି ଶବ୍ଦାନ୍ ଶ୍ରୋତଵ୍ଯାନ୍ ଯୋଜନାନାଂ ଶତାଦପି। ସର୍ଵଜ୍ଞଶ୍ଚ ଵିଧିଜ୍ଞଶ୍ଚ ଯୋଗୀ ଚୋନ୍ମତ୍ତଵଦ୍ଭଵେତ୍ ।। ୧୨.

ସେ ଶତଶଃ ଯୋଗ ମିଶ୍ରଣରୁ ମଧ୍ୟ ଶବ୍ଦ ଶୁଣିପାରେ; ସେ ଯୋଗୀ ସବୁକିଛି ଜାଣିଥାଏ, ନିୟମର ଜ୍ଞାନୀ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ବାହ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ ଯେପରି ଭ୍ରମିତ।

ଯକ୍ଷରାକ୍ଷସଗନ୍ଧର୍ଵ୍ଵାନ୍ ଵୀକ୍ଷତେ ଦିଵ୍ଯମାନୁଷାନ୍। ଵେତ୍ତି ତାଂଶ୍ଚ ମହାଯୋଗୀ ଉପସର୍ଗସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣମ୍ ।। ୧୨.

ସେ ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଦିବ୍ୟ ଓ ମାନବ ଜନକୁ ଦେଖିପାରେ; ଏହି ସବୁ ଜାଣିଥିବା ମହାଯୋଗୀ ପାଇଁ ଏହା ଉପସର୍ଗର ଚିହ୍ନ।

ଦେଵଦାନଵଗନ୍ଧର୍ଵାନ୍ ଋଷୀଂଶ୍ଚାପି ତଥା ପିତୄନ୍। ପ୍ରେକ୍ଷତେ ସର୍ଵତଶ୍ଚୈଵ ଉନ୍ମତ୍ତଂ ତଂ ଵିନିର୍ଦ୍ଦିଶେତ୍ ।। ୧୨.

ସେ ସବୁଠାରେ ଦେବ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଋଷି ଓ ପିତୃମାନେକୁ ଦେଖିଥାଏ; ଏପରି ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଭ୍ରମିତ ବୋଲି ମନେ କରିବା ଉଚିତ୍।

ଭ୍ରମେଣ ଭ୍ରାମ୍ଯତେ ଯୋଗୀ ଚୋଦ୍ଯମାନୋଽନ୍ତରାତ୍ମନା। ଭ୍ରମେଣ ଭ୍ରାନ୍ତବୁଦ୍ଧେସ୍ତୁ ଜ୍ଞାନଂ ସର୍ଵଂ ପ୍ରଣଶ୍ଯତି ।। ୧୨.

ଭ୍ରମରେ ପଡି, ଯୋଗୀ ନିଜ ମନରେ ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏ; ଯାହାର ବୁଦ୍ଧି ଭ୍ରମରେ ହରାଇଯାଏ, ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ନଷ୍ଟ ହୁଏ।