ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

କ୍ଷୁଧାଵିଷ୍ସ୍ତଥାଽପ୍ରିତୋ ନ ଚ ଵ୍ଯାକୁଲଚେତନଃ। ଯୁଞ୍ଜୀତ ପରମଂ ଧ୍ଯାନଂ ଯୋଗୀ ଧ୍ଯାନପରଃ ସଦା ।। ୧୧.

ଯିଏ ଭୁଖରେ ପୀଡ଼ିତ, ବିଷ ଲାଗିଥିବା କିମ୍ବା ମନ ଅସ୍ଥିର ଅଛି, ସେ ଉଚ୍ଚ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଯୋଗୀ ସଦା ଧ୍ୟାନରେ ଲିନ ରହିବା ଉଚିତ।

ଏତାନ୍ ଦୋଷାନ୍ ଵିନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ପ୍ରମାଦାଦ୍ଯୋ ଯୁନକ୍ତି ଵୈ। ତସ୍ଯ ଦୋଷାଃ ପ୍ରକୁପ୍ଯନ୍ତି ଶରୀରେ ଵିଘ୍ନକାରକାଃ ।। ୧୧.

ଏହି ସମସ୍ତ ଦୋଷ ବିଚାର କରି, ଯଦି କେହି ଅସାବଧାନ ଭାବେ ଅଭ୍ୟାସ କରେ, ତେବେ ସେମାନଙ୍କର ଦେହରେ ଏହି ଦୋଷ ବଢ଼ିଯାଏ ଏବଂ ବାଧା ସୃଷ୍ଟି କରେ।

ଜଡତ୍ଵଂ ବଧିରତ୍ଵଂ ଚ ମୂକତ୍ଵଂ ଚାଧିଗଚ୍ଛତି। ଅନ୍ଧତ୍ଵଂ ସ୍ମୃତିଲୋପଶ୍ଚ ଜରା ରୋଗସ୍ତଥୈଵ ଚ ।। ୧୧.

ସେ ଜଡତା, ବହିରାପଣ, ଗୁଙ୍ଗାପଣ, ଅନ୍ଧତା, ସ୍ମୃତିହାନି, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଏବଂ ରୋଗ ପାଇଁ ପହଞ୍ଚିଯାଏ।

ତସ୍ଯ ଦୋଷାଃ ପ୍ରକୁପ୍ଯନ୍ତି ଅଜ୍ଞାନାଦ୍ଯୋ ଯୁନକ୍ତି ଵୈ। ତସ୍ମାଜ୍ଜ୍ଞାନେନ ଶୁଦ୍ଧେନ ଯୋଗୀ ଯୁଞ୍ଜେତ୍ସମାହିତଃ ।। ୧୧.

ଯଦି ଅଜ୍ଞାନରେ କେହି ଅଭ୍ୟାସ କରେ, ତେବେ ସେମାନଙ୍କର ଦୋଷ ବଢ଼ିଯାଏ; ତେଣୁ ଯୋଗୀ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ଏକାଗ୍ରତା ସହିତ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।

ଅପ୍ରମତ୍ତଃ ସଦା ଚୈଵ ନ ଦୋଷାନ୍ ପ୍ରାପ୍ରୁଯାତ୍ ଵ୍କଚିତ୍ । ତେଷାଂ ଚିକିତ୍ସାଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଦୋଷାଣାଂ ଚ ଯଥାକ୍ରମମ୍। ଯଥା ଗଚ୍ଛନ୍ତି ତେ ଦୋଷାଃ ପ୍ରାଣାଯାମସମୁତ୍ଥିତାଃ ।। ୧୧.

ଯିଏ ସଦା ସାବଧାନ ରହନ୍ତି, ସେ କେବେ ମଧ୍ୟ ଦୋଷରେ ପଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହି ଦୋଷଗୁଡ଼ିକର ଚିକିତ୍ସା କେମିତି କରିବା ଯୋଗ୍ୟ, ଯେପରି ଏହି ଦୋଷ ପ୍ରାଣାୟାମ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ତାହା ମୁଁ କହିବି।

ସ୍ନିଗ୍ଧାଂ ଯଵାଗୂମତ୍ଯୁଷ୍ଣାଂ ଭୁକ୍ତ୍ଵାଂ ତତ୍ରାଵଧାରଯେତ୍ । ଏତେନ କ୍ରମଯୋଗେନ ଵାତଗୁଲ୍ମଂ ପ୍ରଶାମ୍ଯତି ।। ୧୧.

ତେଲ ଲାଗିଥିବା ଏବଂ ଗରମ ଯବ ଖିରି ଖାଇ ସେଠାରେ ବସିବା ଉଚିତ; ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଗ୍ୟାସ ଓ ଫୁଲା ଶାନ୍ତ ହୁଏ।

ଗୁଦାଵର୍ତ୍ତପ୍ରତୀକାରମିଦଂ କୁର୍ଯ୍ଯାଚ୍ଚିକିତ୍ସିତମ୍। ଭୁକ୍ତ୍ଵା ଦଧି ଯଵାଗୂର୍ଵା ଵାଯୁରୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ତତୋ ଵ୍ରଜେତ ।। ୧୧.

ଅନ୍ତ୍ର ଅଟକିଯିବାର ଉପଚାର ଭାବେ ଏହା କରିବା ଉଚିତ; ଦହି କିମ୍ବା ଯବ ଖିରି ଖାଇଲେ, ପରେ ବାୟୁ ଉପରକୁ ଯାଏ।

ଵାଯୁଗ୍ରଂଥିଂ ତତୋ ଭିତ୍ତ୍ଵା ଵାଯୁଦେଶେ ପ୍ରଯୋଜଯେତ୍ । ତଥାପି ନ ଵିଶେଷଃ ସ୍ଯାଦ୍ଧାରଣାଂ ମୂର୍ଧ୍ନି ଧାରଯେତ୍ ।। ୧୧.

ବାୟୁର ଗଠିକୁ ଭେଦି, ବାୟୁ ଅଞ୍ଚଳରେ ଏହାକୁ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ୍। ତଥାପି, ବିଶେଷ କୌଣସି ଫଳ ମିଳେନାହିଁ—ଧାରଣାକୁ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଧରିବା ଉଚିତ୍।

ଯୁଞ୍ଜାନସ୍ଯ ତନୁଂ ତସ୍ଯ ସତ୍ତଵସ୍ଥସ୍ଯୈଵ ଦେହିନଃ। ଗୁଦାଵର୍ତ୍ତପ୍ରତୀଘାତେ ଏତତ୍ କୁର୍ଯ୍ଯାଚ୍ଚିକିତ୍ସିତମ୍ ।। ୧୧.

ଯେଉଁଠାରେ ଅଭ୍ୟାସ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିର ଦେହ ସତ୍ତ୍ୱ ଭାବରେ ଅଛି, ଯଦି ଗୁଦ ଅଞ୍ଚଳରେ ବାଧା ହୁଏ, ତେବେ ଏହାକୁ ଉପଚାର କରିବା ଉଚିତ୍।

ସର୍ଵଗାତ୍ରପ୍ରକମ୍ପେନ ସମାରବ୍ଧସ୍ଯ ଯୋଗିନଃ । ଇମାଂ ଚିକିତ୍ସାଂ କୁର୍ଵ୍ଵୀତ ତଯା ସଂପଦ୍ଯତେ ସୁଖୀ ।। ୧୧.

ଯେତେବେଳେ ଏକ ଯୋଗୀଙ୍କର ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ କମ୍ପିବା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ସେ ଏହି ଚିକିତ୍ସା କରିବା ଉଚିତ୍; ଏହା ଦ୍ୱାରା ସେ ସୁଖ ପାଏ।

ମନସା ଯଦ୍ଵ୍ରତଂ କିଞ୍ଚିଦ୍ଵିଷ୍ଟମ୍ଭୀକୃତ୍ଯ ଧାରଯେତ୍। ଉରୋଦ୍ଧାତେ ଉରଃସ୍ଥାନଂ କଣ୍ଠଦେଶେ ଚ ଧାରଯେତ୍ ।। ୧୧.

ମନରେ ଯେଉଁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ନିଆଯାଏ, ତାହାକୁ ଦୃଢ଼ଭାବେ ଧରିବା ଉଚିତ୍; ଛାତି ଉଠିଲେ, ଏହାକୁ ଛାତି ଓ କଣ୍ଠ ଅଞ୍ଚଳରେ ଧରିବା ଉଚିତ୍।

ତ୍ଵଚୋଽଵଧାତେ ତାଂ ଵାଚି ବାଧିର୍ଯେ ଶ୍ରୋତ୍ରଯୋସ୍ତଥା। ଜିହ୍ଵାସ୍ଥାନେ ତୃଷାର୍ତ୍ତସ୍ତୁ ଅଗ୍ରେ ସ୍ନେହାଂଶ୍ଚ ତନ୍ତୁଭିଃ। ଫଲଂ ଵୈ ଚିନ୍ତଯେଦ୍ଯୋଗୀ ତତଃ ସଂପଦ୍ଯତେ ସୁଖୀ ।। ୧୧.

ତ୍ୱଚା ଉଠିଲେ, ଏହାକୁ କଥାରେ ଧରିବା ଉଚିତ୍; କାନ ବିବର୍ଜିତ ହେଲେ, ଏହାକୁ ଶ୍ରବଣରେ ଧରିବା ଉଚିତ୍; ଜିହ୍ବାରେ ତିର୍ଷ୍ଣା ଲାଗିଲେ, ଆଗରେ ସୂତା ଦ୍ୱାରା ତେଲ ଲଗାଇବା ଉଚିତ୍; ଯୋଗୀ ଫଳ ଚିନ୍ତା କରିବା ଦ୍ୱାରା ସେ ସୁଖ ପାଏ।

କ୍ଷଯେ କୁଷ୍ଠେ ସକୀଲାସେ ଧାରଯେତ୍ସର୍ଵସାତ୍ଵିକୀମ୍। ଯସ୍ମିନ୍ ଯସ୍ମିନ୍ ରଜୋଦେଶେ ତସ୍ମିନ୍ ଯୁକ୍ତୋ ଵିନିର୍ଦ୍ଦିଶେତ୍ ।। ୧୧.

କ୍ଷୟ, କୁଷ୍ଠ ଓ କିଳାସ ରୋଗରେ ସମସ୍ତ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣ ଧରିବା ଉଚିତ୍; ଯେଉଁଠି ରଜୋ ଗୁଣ ଅଛି, ସେଠି ଯଥାଯଥ ଉପଚାର କରିବା ଉଚିତ୍।

ଯୋଗୋତ୍ପନ୍ନସ୍ଯ ଵିପ୍ରସ୍ଯ ଇଦଂ କୁର୍ଯାଚ୍ଚିକିତ୍ସିତମ୍। ଵଂଶକୀଲେନ ମୂର୍ଦ୍ଧାନଂ ଧାରଯାଣସ୍ଯ ତାଡଯେତ୍। ମୂର୍ଧ୍ନି କୀଲଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠାପ୍ଯ କାଷ୍ଠଂ କାଷ୍ଠେନ ତାଡଯେତ୍ ।। ୧୧.

ଯେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯୋଗ ଲାଭ କରିଛନ୍ତି, ସେ ଏହି ଚିକିତ୍ସା କରିବା ଉଚିତ୍: ବାଁଶ ଦ୍ୱାରା ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଧରି ଠୋକିବା, ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଖିଳ ରଖି, କାଠ ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ଠୋକିବା।

ଭଯଭୀତସ୍ଯ ସା ସଂଜ୍ଞା ତତଃ ପ୍ରତ୍ଯାଗମିଷ୍ଯତି। ଅଥ ଵା ଲୁପ୍ତସଂଜ୍ଞସ୍ଯ ହସ୍ତାଭ୍ଯାଂ ତତ୍ର ଧାରଯେତ୍ ।। ୧୧.

ଭୟରେ ଭୀତ ହେଉଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ଶୁଧ୍ଧି ଫେରିବ; କିମ୍ବା ଯେଉଁଠି ଶୁଧ୍ଧି ହରାଇଛି, ସେଠି ହାତ ଦ୍ୱାରା ଚାପିବା ଉଚିତ୍।

ପ୍ରତିଲଭ୍ଯ ତତଃ ସଂଜ୍ଞାଂ ଧାରଣାଂ ମୂର୍ଧ୍ନି ଧାରଯେତ୍। ସ୍ରିଗ୍ଧମଲ୍ପଂ ଚ ଭୁଞ୍ଜୀତ ତତଃ ସଂପଦ୍ଯତେ ସୁଖୀ ।। ୧୧.

ଶୁଧ୍ଧି ଫେରିଲାପରେ, ଧାରଣାକୁ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଧରିବା ଉଚିତ୍; ଅଳ୍ପ ତେଲିଆ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବା ଉଚିତ୍, ଏହିପରି ସେ ସୁଖ ପାଏ।

ଅମାନୁଷେଣ ସତ୍ତ୍ଵେନ ଯଦା ବୁଧ୍ଯତି ଯୋଗଵିତ୍ । ଦିଵଂ ଚ ପୃଥିଵୀଞ୍ଚୈଵ ଵାଯୁମଗ୍ନିଂ ଚ ଧାରଯେତ୍ ।। ୧୧.

ଯେତେବେଳେ ଯୋଗ ଜ୍ଞାନୀ ଅମାନୁଷୀ ସତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଜାଗ୍ରତ ହୁଏ, ସେ ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ ଓ ଅଗ୍ନିକୁ ଧରିବା ଉଚିତ୍।

ପ୍ରାଣାଯାମେନ ତତ୍ସର୍ଵଂ ଦହ୍ଯମାନଂ ଵଶୀଭଵେତ୍। ଅଥାପି ପ୍ରଵିଶେଦ୍ଦେହଂ ତତସ୍ତଂ ପ୍ରତିଷେଧଯେତ୍ ।। ୧୧.

ପ୍ରାଣାୟାମ ଦ୍ୱାରା, ଯେଉଁ ସବୁ ଜଳିଯାଏ, ସେ ସବୁ ତାଙ୍କର ଅଧୀନ ହୁଏ; କିମ୍ବା ଦେହକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଲେ, ତାହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ୍।

ତତଃ ସଂସ୍ତଭ୍ଯ ଯୋଗେନ ଧାରଯାନସ୍ଯ ମୂର୍ଦ୍ଧାନି। ପ୍ରାଣାଯାମାଗ୍ନିନା ଦଗ୍ଧଂ ତତ୍ସର୍ଵଂ ଵିଲଯଂ ଵ୍ରଜେତ୍ ।। ୧୧.

ତାପରେ, ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଧରିଲେ, ପ୍ରାଣାୟାମ ଅଗ୍ନିରେ ଯାହା କୁହାଯାଏ, ସେ ସବୁ ନଶ୍ୱର ହୁଏ।

କୃଷ୍ଣସର୍ପାପରାଧଂ ତୁ ଧାରଯେଦ୍ଧୃଦଯୋଦରେ । ମହର୍ଜନସ୍ତପଃ ସତ୍ଯଂ ହୃଦି କୃତ୍ଵା ତୁ ଧାରଯେତ୍ ।। ୧୧.

କୃଷ୍ଣ ସର୍ପ ଦୋଷକୁ ହୃଦୟ ଗହ୍ୱରରେ ଧରିବା ଉଚିତ୍; ମହର୍, ଜନସ୍, ତପସ୍ ଓ ସତ୍ୟ ଲୋକକୁ ହୃଦୟରେ ରଖି, ଏହାକୁ ଧରିବା ଉଚିତ୍।

ଵିଷସ୍ଯ ତୁ ଫଲଂ ପୀତ୍ଵା ଵିଶଲ୍ଯାଂ ଧାରଯେତ୍ତତଃ । ସର୍ଵତଃ ସନଗାଂ ପୃଥ୍ଵୀଂ କୃତ୍ଵା ମନସି ଧାରଯେତ୍ ।। ୧୧.

ବିଷର ଫଳ ପିଇଲାପରେ, ତାହାର ବିରୋଧକୁ ଧରିବା ଉଚିତ୍; ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ପାହାଡ଼ ସହିତ ପୃଥିବୀକୁ ମନରେ ରଖିବା ଉଚିତ୍।

ହୃଦି କୃତ୍ଵା ସମୁଦ୍ରାଂଶ୍ଚ ତଥା ସର୍ଵାଶ୍ଚ ଦେଵତାଃ । ସହସ୍ରେଣ ଘଟାନାଞ୍ଚ ଯୁକ୍ତଃ ସ୍ନାଯୀତ ଯୋଗଵିତ୍ ।। ୧୧.

ସମୁଦ୍ର ଓ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ହୃଦୟରେ ରଖି, ଯୋଗ ଜ୍ଞାନୀ ହଜାର ଘଡ଼ା ସହିତ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ୍।

ଉଦକେ କଣ୍ଠମାତ୍ରେ ତୁ ଧାରଣାଂ ମୂଧ୍ନି ଧାରଯେତ୍। ପ୍ରତିସ୍ରୋତୋଵିଷାଵିଷ୍ଟୋ ଧାରଯେତ୍ ସର୍ଵଗାତ୍ରିକୀମ୍ ।। ୧୧.

ଜଳ ଗଳା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଥିଲେ, ଧାରଣାକୁ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଧରିବା ଉଚିତ୍; ପ୍ରତିସ୍ରୋତ ରେ ବିଷ ଲାଗିଲେ, ସମସ୍ତ ଶରୀରରେ ଏହାକୁ ଧରିବା ଉଚିତ୍।

ଶୀର୍ଣୋଽର୍କପତ୍ରପୁଟକୈଃ ପିବେଦ୍ଵଲ୍ମୀକମୃତ୍ତିକାମ୍ । ଚିକିତ୍ସିତଵିଧିର୍ହ୍ଯେଷ ଵିଶ୍ରୁତୋ ଯୋଗନିର୍ମିତଃ ।। ୧୧.

ଅର୍କ ପତ୍ରର ଖୋଲା ଦ୍ୱାରା ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରି, ବିଲାଇ ଗଧିର ମାଟି ପିଇବା ଉଚିତ୍; ଏହି ଚିକିତ୍ସା ପ୍ରଣାଳୀ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତସ୍ତୁ ସମାସେନ ଯୋଗଦୃଷ୍ଟେନ ହେତୁନା। ବ୍ରୁଵତୋ ଲକ୍ଷଣଂ ଵିଦ୍ଧି ଵିପ୍ରସ୍ଯ କଥଯେତ୍ ଵ୍କଚିତ୍ ।। ୧୧.

ଏହାକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ଯୋଗ ଦୃଷ୍ଟିରେ କାରଣ ସହିତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି; ଲକ୍ଷଣକୁ ଯେପରି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି, ତାହା ବୁଝିବା ଉଚିତ୍, ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସମୟ ସମୟରେ ଏହା ଶିଖାଇବେ।

ଅଥାପି କଥଯେନ୍ମୋହାତ୍ତଦ୍ଵିଜ୍ଞାନଂ ପ୍ରଲୀଯତେ। ତସ୍ମାତ୍ ପ୍ରଵୃତ୍ତିର୍ଯ୍ଯୋଗସ୍ଯ ନ ଵକ୍ତଵ୍ଯା କଥଞ୍ଚନ ।। ୧୧.

ଯଦି କିଏ ଭ୍ରମରେ ପଡି ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ କହିଦେଇଥାଏ, ତେବେ ସେ ଜ୍ଞାନ ହରାଇଯାଏ। ଏହିଠୁ ଯୋଗର ଅଭ୍ୟାସ କେବେ ବି କାହାକୁ କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

ସତ୍ତ୍ଵଂ ତଥାରୋଗ୍ଯମଲୋଲୁପତ୍ଵଂ ଵର୍ଣପ୍ରଭା ସୁସ୍ଵରସୌମ୍ଯତା ଚ। ଗନ୍ଧଃ ଶୁଭୋ ମୂତ୍ରପୁରୀଷ ମଲ୍ପଂ ଯୋଗପ୍ରଵୃତ୍ତିଃ ପ୍ରଥମା ଶରୀରେ ।। ୧୧.

ଶୁଦ୍ଧତା, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ଲୋଭ ନଥିବା, ଦେହର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା, ମିଠା କଣ୍ଠସ୍ୱର ଓ ସାଧୁଭାବ, ଶୁଭ ଗନ୍ଧ, ଅଳ୍ପ ପିଶାବ ଓ ମଳ—ଏହି ସବୁ ଯୋଗର ଅଭ୍ୟାସ ଦେହରେ ଆରମ୍ଭ ହେବାର ପ୍ରଥମ ଚିହ୍ନ।

ଆତ୍ମାନଂ ପୃଥିଵୀଞ୍ଚୈଵ ଜ୍ଵଲନ୍ତୀଂ ଯଦି ପଶ୍ଯତି। କୃତ୍ଵାନ୍ଯଂ ଵିଶତେ ଚୈଵ ଵିଦ୍ଯାତ୍ ସିଦ୍ଧିମୁପସ୍ଥିତାମ୍ । ୧୧.

ଯଦି କିଏ ନିଜକୁ ଓ ପୃଥିବୀକୁ ଜ୍ୱାଳାମୟ ଦେଖେ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥାଏ, ତେବେ ସେ ଜାଣିବା ଉଚିତ୍ ଯେ ସିଦ୍ଧି ଆସିଗଲା।

ଅତ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଉପସର୍ଗା ଯଥା ତଥା । ପ୍ରାଦୁର୍ଭଵନ୍ତି ଯେ ଦୋଷା ଦୃଷ୍ଟତତ୍ତ୍ଵସ୍ଯ ଦେହିନଃ ।। ୧୨.

ଏବେ ମୁଁ କହିବି, ଯେଉଁଠାରେ ଯେପରି ଉପସର୍ଗ ଆସେ, ସେଉଁଠି ଯେଉଁ ଦୋଷ ଦେହୀ ଯଥାର୍ଥ ଜ୍ଞାନ ପାଇଲେ ଦେଖିବେ, ସେଗୁଡିକୁ ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି।