ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଏଵଂ ଵୈ ନିଯତାହାରଃ ପ୍ରାଣାଯାମପରାଯଣଃ। ଜିତ୍ଵା ଜିତ୍ଵା ସଦା ଭୂମିମାରୋହେତ୍ତୁ ସଦା ମୁନିଃ ।। ୧୧.

ଏପରି ନିୟମିତ ଭୋଜନ କରୁଥିବା ଏବଂ ଶ୍ୱାସ-ପ୍ରଶ୍ୱାସ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ ଦେଇଥିବା ମୁନି, ପୁନିପୁନି ଜିତି ଏହି ଭୂମିକୁ ଉପରେ ଚଢ଼ିବା ଉଚିତ, ସେ ସଦା ମୁନି ରହନ୍ତି।

ଅଜିତା ହି ମହାଭୂମିର୍ଦୋଷାନୁତ୍ପାଦଯେଦ୍ବହୂନ୍ । ଵିଵର୍ଦ୍ଧଯତି ସମ୍ମୋହଂ ନ ରୋହେଦଜିତାଂ ତତଃ ।। ୧୧.

ଯେଉଁଠାରେ ମନ ଅଜିତ ଅଛି, ସେଠାରେ ଏହି ବଡ଼ ଭୂମି ଅନେକ ଦୋଷ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ; ଏହା ଭ୍ରମକୁ ବଢ଼ାଏ, ତେଣୁ ଯେଉଁଠାରେ ମନ ଅଜିତ ଅଛି, ସେଠାରେ ଚଢ଼ିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

ନାଲେନ ତୁ ଯଥା ତୋଯଂ ଯନ୍ତ୍ରେଣୈଵ ବଲାନ୍ଵିତଃ। ଆପିବେତ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ତଥା ଵାଯୁଞ୍ଜିତଶ୍ରମଃ ।। ୧୧.

ଯେପରି ଏକ ଯନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶକ୍ତି ଲାଗି ନଳି ଦ୍ୱାରା ପାଣି ଉଠାଯାଏ, ସେପରି ଉଦ୍ୟମ କରି ଶ୍ୱାସକୁ ଅନ୍ତରେ ନେବା ଉଚିତ।

ନାଭ୍ଯାଂ ଚ ହୃଦଯେ ଚୈଵ କଣ୍ଠେ ଉରସି ଚାନନେ। ନାସାଗ୍ରେ ତୁ ତଥା ନେତ୍ରେ ଭ୍ରୁଵୋର୍ମଧ୍ଯେଽଥ ମୂର୍ଦ୍ଧନି ।। ୧୧.

ନାଭି, ହୃଦୟ, କଣ୍ଠ, ଛାତି, ମୁହଁ, ନାକର ଟିପ୍, ଆଖି, ଭୃକୁଟି ମଧ୍ୟରେ ଏବଂ ମୁଣ୍ଡର ଶିରାରେ—

କିଞ୍ଚିଦୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ପରସ୍ମିଂଶ୍ଚ ଧାରଣା ପରମା ସ୍ମୃତା। ପ୍ରାଣାପାନସମାରୋଧାତ୍ ପ୍ରାଣାଯାମଃ ସ କଥ୍ଯତେ ।। ୧୧.

ଏହାଠାରୁ କିଛି ଉପରେ ଏବଂ ପାରେ ଯେଉଁ ଧ୍ୟାନ ଅତି ଉତ୍ତମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଶ୍ୱାସ ଓ ପ୍ରଶ୍ୱାସକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାକୁ ଯାହା କୁହାଯାଏ, ଏହିଠାରେ ଏହାକୁ ପ୍ରାଣାୟାମ କୁହାଯାଏ।

ମନସୋ ଧାରଣା ଚୈଵ ଧାରଣେତି ପ୍ରକୀର୍ତିତା। ନିଵୃତ୍ତି ର୍ଵିଷଯାଣାନ୍ତୁ ପ୍ରତ୍ଯାହାରସ୍ତୁ ସଂଜ୍ଞିତଃ ।। ୧୧.

ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରିବାକୁ ଧାରଣା କୁହାଯାଏ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ବାହ୍ୟ ବସ୍ତୁଠାରୁ ହଟାଇବାକୁ ପ୍ରତ୍ୟାହାର କୁହାଯାଏ।

ସର୍ଵେଷାଂ ସମଵାଯେ ତୁ ସିଦ୍ଧିଃ ସ୍ଯାଦ୍ଯୋଗଲକ୍ଷଣା। ତଯୋତ୍ପନ୍ନସ୍ଯ ଯୋଗସ୍ଯ ଧ୍ଯାନଂ ଵୈ ସିଦ୍ଧିଲକ୍ଷଣମ୍। ଧ୍ଯାନଯୁକ୍ତଃ ସଦା ପଶ୍ଯେଦାତ୍ମାନଂ ସୂର୍ଯଚନ୍ଦ୍ରଵତ୍ ।। ୧୧.

ଏହି ସମସ୍ତ ଯୋଗ ମିଶିଲେ ଯୋଗର ସଫଳତା ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ; ଏଭଳି ଯୋଗ ଲାଭ କଲେ ଧ୍ୟାନ ହେଉଛି ସଫଳତାର ଚିହ୍ନ। ଯିଏ ସଦା ଧ୍ୟାନରେ ଲିନ ରହନ୍ତି, ସେ ନିଜକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଦେଖନ୍ତି।

ସତ୍ତ୍ଵସ୍ଯାନୁପପତ୍ତୌ ତୁ ଦର୍ଶନନ୍ତୁ ନଵ ଵିଦ୍ଯତେ। ଅଦେଶକାଲଯୋଗସ୍ଯ ଦର୍ଶନନ୍ତୁ ନ ଵିଦ୍ଯତେ ।। ୧୧.

ଯଦି ଶୁଦ୍ଧତା ନଥାଏ, ତେବେ ଦେଖିବା ଶକ୍ତି ନାହିଁ; ଯଦି ଠିକ୍ ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟ ମିଶିନଥାଏ, ତେବେ ଦେଖିବା ହୁଏନାହିଁ।

ଅଗ୍ନ୍ଯଭ୍ଯାଶେ ଵନେ ଵାପି ଶୁଷ୍କପର୍ଣଚଯେ ତଥା। ଜନ୍ତୁଵ୍ଯାପ୍ତେ ଶ୍ମଶାନେ ଵା ଜୀର୍ଣଗୋଷ୍ଠେ ଚତୁଷ୍ପଥେ ।। ୧୧.

ଅଗ୍ନି ପାଖରେ, କିମ୍ବା ଜଙ୍ଗଲରେ, କିମ୍ବା ଶୁଖିଲା ପତ୍ର ଢେର ଉପରେ, ପ୍ରାଣୀ ଭରିଥିବା ସ୍ଥାନରେ, ଶ୍ମଶାନରେ, ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ଗୋଠରେ କିମ୍ବା ଚଉରାହାରେ—

ସଶବ୍ଦେ ସଭଯେ ଵାପି ଚୈତ୍ଯଵଲ୍ମୀକସଂଚଯେ। ଉଦପାନେ ତଥା ନଦ୍ଯାନ୍ନ ବାଧାତଃ କଦାଚନ ।। ୧୧.

ଶବ୍ଦରେ ଭରିଥିବା କିମ୍ବା ଭୟ ଥିବା ସ୍ଥାନରେ, ଦେଉଳ କିମ୍ବା ପିପିଲିକା ଗୁହା ଢେରରେ, କୁଆଁ ପାଖରେ କିମ୍ବା ନଦୀ କୂଳରେ, କେବେ ମଧ୍ୟ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏଠାରେ ବାଧା ହୁଏ।

କ୍ଷୁଧାଵିଷ୍ସ୍ତଥାଽପ୍ରିତୋ ନ ଚ ଵ୍ଯାକୁଲଚେତନଃ। ଯୁଞ୍ଜୀତ ପରମଂ ଧ୍ଯାନଂ ଯୋଗୀ ଧ୍ଯାନପରଃ ସଦା ।। ୧୧.

ଯିଏ ଭୁଖରେ ପୀଡ଼ିତ, ବିଷ ଲାଗିଥିବା କିମ୍ବା ମନ ଅସ୍ଥିର ଅଛି, ସେ ଉଚ୍ଚ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଯୋଗୀ ସଦା ଧ୍ୟାନରେ ଲିନ ରହିବା ଉଚିତ।

ଏତାନ୍ ଦୋଷାନ୍ ଵିନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ପ୍ରମାଦାଦ୍ଯୋ ଯୁନକ୍ତି ଵୈ। ତସ୍ଯ ଦୋଷାଃ ପ୍ରକୁପ୍ଯନ୍ତି ଶରୀରେ ଵିଘ୍ନକାରକାଃ ।। ୧୧.

ଏହି ସମସ୍ତ ଦୋଷ ବିଚାର କରି, ଯଦି କେହି ଅସାବଧାନ ଭାବେ ଅଭ୍ୟାସ କରେ, ତେବେ ସେମାନଙ୍କର ଦେହରେ ଏହି ଦୋଷ ବଢ଼ିଯାଏ ଏବଂ ବାଧା ସୃଷ୍ଟି କରେ।

ଜଡତ୍ଵଂ ବଧିରତ୍ଵଂ ଚ ମୂକତ୍ଵଂ ଚାଧିଗଚ୍ଛତି। ଅନ୍ଧତ୍ଵଂ ସ୍ମୃତିଲୋପଶ୍ଚ ଜରା ରୋଗସ୍ତଥୈଵ ଚ ।। ୧୧.

ସେ ଜଡତା, ବହିରାପଣ, ଗୁଙ୍ଗାପଣ, ଅନ୍ଧତା, ସ୍ମୃତିହାନି, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଏବଂ ରୋଗ ପାଇଁ ପହଞ୍ଚିଯାଏ।

ତସ୍ଯ ଦୋଷାଃ ପ୍ରକୁପ୍ଯନ୍ତି ଅଜ୍ଞାନାଦ୍ଯୋ ଯୁନକ୍ତି ଵୈ। ତସ୍ମାଜ୍ଜ୍ଞାନେନ ଶୁଦ୍ଧେନ ଯୋଗୀ ଯୁଞ୍ଜେତ୍ସମାହିତଃ ।। ୧୧.

ଯଦି ଅଜ୍ଞାନରେ କେହି ଅଭ୍ୟାସ କରେ, ତେବେ ସେମାନଙ୍କର ଦୋଷ ବଢ଼ିଯାଏ; ତେଣୁ ଯୋଗୀ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ଏକାଗ୍ରତା ସହିତ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।

ଅପ୍ରମତ୍ତଃ ସଦା ଚୈଵ ନ ଦୋଷାନ୍ ପ୍ରାପ୍ରୁଯାତ୍ ଵ୍କଚିତ୍ । ତେଷାଂ ଚିକିତ୍ସାଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଦୋଷାଣାଂ ଚ ଯଥାକ୍ରମମ୍। ଯଥା ଗଚ୍ଛନ୍ତି ତେ ଦୋଷାଃ ପ୍ରାଣାଯାମସମୁତ୍ଥିତାଃ ।। ୧୧.

ଯିଏ ସଦା ସାବଧାନ ରହନ୍ତି, ସେ କେବେ ମଧ୍ୟ ଦୋଷରେ ପଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହି ଦୋଷଗୁଡ଼ିକର ଚିକିତ୍ସା କେମିତି କରିବା ଯୋଗ୍ୟ, ଯେପରି ଏହି ଦୋଷ ପ୍ରାଣାୟାମ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ତାହା ମୁଁ କହିବି।

ସ୍ନିଗ୍ଧାଂ ଯଵାଗୂମତ୍ଯୁଷ୍ଣାଂ ଭୁକ୍ତ୍ଵାଂ ତତ୍ରାଵଧାରଯେତ୍ । ଏତେନ କ୍ରମଯୋଗେନ ଵାତଗୁଲ୍ମଂ ପ୍ରଶାମ୍ଯତି ।। ୧୧.

ତେଲ ଲାଗିଥିବା ଏବଂ ଗରମ ଯବ ଖିରି ଖାଇ ସେଠାରେ ବସିବା ଉଚିତ; ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଗ୍ୟାସ ଓ ଫୁଲା ଶାନ୍ତ ହୁଏ।

ଗୁଦାଵର୍ତ୍ତପ୍ରତୀକାରମିଦଂ କୁର୍ଯ୍ଯାଚ୍ଚିକିତ୍ସିତମ୍। ଭୁକ୍ତ୍ଵା ଦଧି ଯଵାଗୂର୍ଵା ଵାଯୁରୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ତତୋ ଵ୍ରଜେତ ।। ୧୧.

ଅନ୍ତ୍ର ଅଟକିଯିବାର ଉପଚାର ଭାବେ ଏହା କରିବା ଉଚିତ; ଦହି କିମ୍ବା ଯବ ଖିରି ଖାଇଲେ, ପରେ ବାୟୁ ଉପରକୁ ଯାଏ।

ଵାଯୁଗ୍ରଂଥିଂ ତତୋ ଭିତ୍ତ୍ଵା ଵାଯୁଦେଶେ ପ୍ରଯୋଜଯେତ୍ । ତଥାପି ନ ଵିଶେଷଃ ସ୍ଯାଦ୍ଧାରଣାଂ ମୂର୍ଧ୍ନି ଧାରଯେତ୍ ।। ୧୧.

ବାୟୁର ଗଠିକୁ ଭେଦି, ବାୟୁ ଅଞ୍ଚଳରେ ଏହାକୁ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ୍। ତଥାପି, ବିଶେଷ କୌଣସି ଫଳ ମିଳେନାହିଁ—ଧାରଣାକୁ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଧରିବା ଉଚିତ୍।

ଯୁଞ୍ଜାନସ୍ଯ ତନୁଂ ତସ୍ଯ ସତ୍ତଵସ୍ଥସ୍ଯୈଵ ଦେହିନଃ। ଗୁଦାଵର୍ତ୍ତପ୍ରତୀଘାତେ ଏତତ୍ କୁର୍ଯ୍ଯାଚ୍ଚିକିତ୍ସିତମ୍ ।। ୧୧.

ଯେଉଁଠାରେ ଅଭ୍ୟାସ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିର ଦେହ ସତ୍ତ୍ୱ ଭାବରେ ଅଛି, ଯଦି ଗୁଦ ଅଞ୍ଚଳରେ ବାଧା ହୁଏ, ତେବେ ଏହାକୁ ଉପଚାର କରିବା ଉଚିତ୍।

ସର୍ଵଗାତ୍ରପ୍ରକମ୍ପେନ ସମାରବ୍ଧସ୍ଯ ଯୋଗିନଃ । ଇମାଂ ଚିକିତ୍ସାଂ କୁର୍ଵ୍ଵୀତ ତଯା ସଂପଦ୍ଯତେ ସୁଖୀ ।। ୧୧.

ଯେତେବେଳେ ଏକ ଯୋଗୀଙ୍କର ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ କମ୍ପିବା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ସେ ଏହି ଚିକିତ୍ସା କରିବା ଉଚିତ୍; ଏହା ଦ୍ୱାରା ସେ ସୁଖ ପାଏ।

ମନସା ଯଦ୍ଵ୍ରତଂ କିଞ୍ଚିଦ୍ଵିଷ୍ଟମ୍ଭୀକୃତ୍ଯ ଧାରଯେତ୍। ଉରୋଦ୍ଧାତେ ଉରଃସ୍ଥାନଂ କଣ୍ଠଦେଶେ ଚ ଧାରଯେତ୍ ।। ୧୧.

ମନରେ ଯେଉଁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ନିଆଯାଏ, ତାହାକୁ ଦୃଢ଼ଭାବେ ଧରିବା ଉଚିତ୍; ଛାତି ଉଠିଲେ, ଏହାକୁ ଛାତି ଓ କଣ୍ଠ ଅଞ୍ଚଳରେ ଧରିବା ଉଚିତ୍।

ତ୍ଵଚୋଽଵଧାତେ ତାଂ ଵାଚି ବାଧିର୍ଯେ ଶ୍ରୋତ୍ରଯୋସ୍ତଥା। ଜିହ୍ଵାସ୍ଥାନେ ତୃଷାର୍ତ୍ତସ୍ତୁ ଅଗ୍ରେ ସ୍ନେହାଂଶ୍ଚ ତନ୍ତୁଭିଃ। ଫଲଂ ଵୈ ଚିନ୍ତଯେଦ୍ଯୋଗୀ ତତଃ ସଂପଦ୍ଯତେ ସୁଖୀ ।। ୧୧.

ତ୍ୱଚା ଉଠିଲେ, ଏହାକୁ କଥାରେ ଧରିବା ଉଚିତ୍; କାନ ବିବର୍ଜିତ ହେଲେ, ଏହାକୁ ଶ୍ରବଣରେ ଧରିବା ଉଚିତ୍; ଜିହ୍ବାରେ ତିର୍ଷ୍ଣା ଲାଗିଲେ, ଆଗରେ ସୂତା ଦ୍ୱାରା ତେଲ ଲଗାଇବା ଉଚିତ୍; ଯୋଗୀ ଫଳ ଚିନ୍ତା କରିବା ଦ୍ୱାରା ସେ ସୁଖ ପାଏ।

କ୍ଷଯେ କୁଷ୍ଠେ ସକୀଲାସେ ଧାରଯେତ୍ସର୍ଵସାତ୍ଵିକୀମ୍। ଯସ୍ମିନ୍ ଯସ୍ମିନ୍ ରଜୋଦେଶେ ତସ୍ମିନ୍ ଯୁକ୍ତୋ ଵିନିର୍ଦ୍ଦିଶେତ୍ ।। ୧୧.

କ୍ଷୟ, କୁଷ୍ଠ ଓ କିଳାସ ରୋଗରେ ସମସ୍ତ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣ ଧରିବା ଉଚିତ୍; ଯେଉଁଠି ରଜୋ ଗୁଣ ଅଛି, ସେଠି ଯଥାଯଥ ଉପଚାର କରିବା ଉଚିତ୍।

ଯୋଗୋତ୍ପନ୍ନସ୍ଯ ଵିପ୍ରସ୍ଯ ଇଦଂ କୁର୍ଯାଚ୍ଚିକିତ୍ସିତମ୍। ଵଂଶକୀଲେନ ମୂର୍ଦ୍ଧାନଂ ଧାରଯାଣସ୍ଯ ତାଡଯେତ୍। ମୂର୍ଧ୍ନି କୀଲଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠାପ୍ଯ କାଷ୍ଠଂ କାଷ୍ଠେନ ତାଡଯେତ୍ ।। ୧୧.

ଯେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯୋଗ ଲାଭ କରିଛନ୍ତି, ସେ ଏହି ଚିକିତ୍ସା କରିବା ଉଚିତ୍: ବାଁଶ ଦ୍ୱାରା ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଧରି ଠୋକିବା, ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଖିଳ ରଖି, କାଠ ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ଠୋକିବା।

ଭଯଭୀତସ୍ଯ ସା ସଂଜ୍ଞା ତତଃ ପ୍ରତ୍ଯାଗମିଷ୍ଯତି। ଅଥ ଵା ଲୁପ୍ତସଂଜ୍ଞସ୍ଯ ହସ୍ତାଭ୍ଯାଂ ତତ୍ର ଧାରଯେତ୍ ।। ୧୧.

ଭୟରେ ଭୀତ ହେଉଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ଶୁଧ୍ଧି ଫେରିବ; କିମ୍ବା ଯେଉଁଠି ଶୁଧ୍ଧି ହରାଇଛି, ସେଠି ହାତ ଦ୍ୱାରା ଚାପିବା ଉଚିତ୍।

ପ୍ରତିଲଭ୍ଯ ତତଃ ସଂଜ୍ଞାଂ ଧାରଣାଂ ମୂର୍ଧ୍ନି ଧାରଯେତ୍। ସ୍ରିଗ୍ଧମଲ୍ପଂ ଚ ଭୁଞ୍ଜୀତ ତତଃ ସଂପଦ୍ଯତେ ସୁଖୀ ।। ୧୧.

ଶୁଧ୍ଧି ଫେରିଲାପରେ, ଧାରଣାକୁ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଧରିବା ଉଚିତ୍; ଅଳ୍ପ ତେଲିଆ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବା ଉଚିତ୍, ଏହିପରି ସେ ସୁଖ ପାଏ।

ଅମାନୁଷେଣ ସତ୍ତ୍ଵେନ ଯଦା ବୁଧ୍ଯତି ଯୋଗଵିତ୍ । ଦିଵଂ ଚ ପୃଥିଵୀଞ୍ଚୈଵ ଵାଯୁମଗ୍ନିଂ ଚ ଧାରଯେତ୍ ।। ୧୧.

ଯେତେବେଳେ ଯୋଗ ଜ୍ଞାନୀ ଅମାନୁଷୀ ସତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଜାଗ୍ରତ ହୁଏ, ସେ ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ ଓ ଅଗ୍ନିକୁ ଧରିବା ଉଚିତ୍।

ପ୍ରାଣାଯାମେନ ତତ୍ସର୍ଵଂ ଦହ୍ଯମାନଂ ଵଶୀଭଵେତ୍। ଅଥାପି ପ୍ରଵିଶେଦ୍ଦେହଂ ତତସ୍ତଂ ପ୍ରତିଷେଧଯେତ୍ ।। ୧୧.

ପ୍ରାଣାୟାମ ଦ୍ୱାରା, ଯେଉଁ ସବୁ ଜଳିଯାଏ, ସେ ସବୁ ତାଙ୍କର ଅଧୀନ ହୁଏ; କିମ୍ବା ଦେହକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଲେ, ତାହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ୍।

ତତଃ ସଂସ୍ତଭ୍ଯ ଯୋଗେନ ଧାରଯାନସ୍ଯ ମୂର୍ଦ୍ଧାନି। ପ୍ରାଣାଯାମାଗ୍ନିନା ଦଗ୍ଧଂ ତତ୍ସର୍ଵଂ ଵିଲଯଂ ଵ୍ରଜେତ୍ ।। ୧୧.

ତାପରେ, ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଧରିଲେ, ପ୍ରାଣାୟାମ ଅଗ୍ନିରେ ଯାହା କୁହାଯାଏ, ସେ ସବୁ ନଶ୍ୱର ହୁଏ।